Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
409
ILK OʻSPIRINLIK VA YOSHLIK DAVRIDA PSIXIK RIVOJLANISH
XUSUSIYATLARI
Mirzaqosimova Marjona Qodirjon qizi
Andijon davlat pedagogika instituti filologiya fakulteti 1-bosqich talabasi
Vahabova Oʻgʻilxon Tolibjonovna
Andijon davlat pedagogika instituti „Pedagogika va psixologiya “kafedrasi v/b
dotsenti psixologiya fanlari doktori
Annotatsiya: Mazkur maqolada ilk oʻspirinlik va yoshlik davrida sodir
boʻladigan psixik rivojlanishning asosiy bosqichlari, shaxsiy va ijtimoiy
xususiyatlari ilmiy nuqtai nazardan tahlil etilgan. Shuningdek mazkur maqolada
o‘smirlik va yoshlik davrlarida psixik rivojlanishning xususiyatlari tahlil
qilinadi, bu davrlarda yuzaga keladigan o‘zgarishlar, emotsional va ijtimoiy
jarayonlar, shuningdek, yoshlar rivojlanishiga ta’sir qiluvchi asosiy omillar ko‘rib
chiqiladi.
Abstract: This article analyzes the main stages of psychological
development, personal and social characteristics that occur during early
adolescence and youth from a scientific perspective. This article also analyzes the
characteristics of psychological development during adolescence and youth,
examines the changes, emotional and social processes that occur during these
periods, as well as the main factors affecting the development of youth.
Аннотация: В статье с научной точки зрения анализируются
основные этапы психологического развития, личностные и социальные
характеристики, возникающие в раннем подростковом и юношеском
возрасте. В статье также анализируются особенности психологического
развития в подростковом и юношеском возрасте, рассматриваются
изменения, эмоциональные и социальные процессы, происходящие в эти
периоды, а также основные факторы, влияющие на развитие молодежи.
.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
410
Kalit so’zlar: O‘smirlik davri, Yoshlik davri, Psixik rivojlanish, Emotsional
jarayonlar, Ijtimoiy jarayonlar, Shaxsiyat shakllanishi, Mustaqillik, O‘zini
anglash, Kognitiv rivojlanish, Oila va jamiyat, Rivojlanish omillari, Shaxsiy
maqsadlar, Psixologik o‘zgarishlar.
Keywords: Adolescence, Youth, Psychological development, Emotional
processes, social processes, Personality formation, Independence, Self-
awareness, Cognitive development, Family and society, Developmental factors,
Personal goals, psychological changes.
Ключевые слова: Подростковый возраст, Молодежь, Психическое
развитие, Эмоциональные процессы, Социальные процессы, Формирование
личности, Независимость, Осознание себя, Когнитивное развитие, Семья
и общество, Факторы развития, Личные цели, Психологические изменения.
Inson hayotining har bir bosqichi oʻziga xos fiziologik, ijtimoiy va psixik jihatlari
bilan ajralib turadi. Ayniqsa, oʻspirinlik va yoshlik davri inson shaxsining
shakllanishi va barqaror psixik holatga erishishida muhim ahamiyat kasb etadi.
Psixik rivojlanishning o’ziga xosxususiyatlari o‘smirlik va yoshlik davrlarida
yanada aniqroq namoyon bo‘ladi. Ushbu davrlar insonning jismoniy, emotsional,
kognitiv va ijtimoiy o’zgarishlar jarayonining eng faol bosqichlari hisoblanadi.
Bu davrda shaxs ongining oʻsishi, mustaqil fikrlashga boʻlgan ehtiyoj, identitet
shakllanishi va ijtimoiylashuv jarayoni faol kechadi.
O‘smirlik davri (12-18 yosh) va yoshlik davri (18-25 yosh) psixik
rivojlanishning muhim bosqichlaridan biridir. Har ikkala davrda ham individning
psixologik, ijtimoiy va emotsional jihatlari o‘zgaradi.
Jismoniy o‘zgarishlar: Barcha o‘zgarishlar (xususan, jinsiy rivojlanish) o‘smirning
o‘zini anglashiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Bu davrda o‘zini kashf qilish, tana va
tashqi ko‘rinishdagi o‘zgarishlarga nisbatan tashvish va ishonchsizliklar
ko‘payadi. 2. Kognitiv rivojlanish: O‘smirlikda tafakkur darajasi ancha
1
Xaydarov.F.I, Xalilova. N.I
“
Umumiy psihologiy
a”
Toshkent-2010y
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
411
rivojlanadi.
Ilk oʻspirinlik davri psixik rivojlanishi haqida gapirar ekanmiz. Bu
bosqichda bolaning tanasida keskin fiziologik oʻzgarishlar sodir boʻladi, bu esa
bevosita uning ruhiy holatiga ta’sir koʻrsatadi. Yangi emotsional holatlar, ichki
ziddiyatlar, oʻziga xoslikni izlash tendensiyalari yuzaga chiqadi. Mustaqillikka,
qarorlar qabul qilishga boʻlgan qiziqish ortadi. Tengdoshlar fikriga yuqori baho
beriladi. Avtoritetlarga nisbatan tanqidiy munosabat paydo boʻladi.
Yoshlikda
shaxsiyat va his-tuyg‘ularni boshqarish yanada aniqroq va barqaror bo‘ladi.
Yoshlikning boshida turli stress va tashvishlarga duch kelinishi mumkin, lekin
yoshlar o‘z his-tuyg‘ularini boshqarishda ko‘proq malakaga ega bo‘ladilar.
O‘zining his-tuyg‘ulariga, hayotdagi qiyinchiliklarga qanday munosabatda
bo‘lishni o‘rganish, emosional barqarorlikni shakllantirishda muhim ahamiyatga
ega. Bu davrda bolaning “men” konsepsiyasi shakllana boshlaydi. Bu holat shaxs
taraqqiyoti uchun asos boʻlib xizmat qiladi. Yoshlik davrining psixologik
xususiyatlari : Yoshlik —shaxsning mustaqil fikrlashi, hayotiy yoʻlini tanlashi,
ijtimoiy faollik darajasi oshishiga bevosita ta’sir qiluvchi bosqichdir.
Yoshlik davridagi asosiy psixik jihatlar: Hayotiy maqsadlar va
qadriyatlarning shakllanishi; Ijtimoiy roldan xabardorlik va kasb tanlashga intilish;
Mustaqil qaror qabul qilishga boʻlgan layoqatning ortishi; Romantik his-
tuyg‘ularning rivojlanishi va shaxslararo munosabatlar chuqurlashuvi kabilar
kiradi. Yoshlik davri esa o‘zining mustaqil fikrlashini, shaxsiy maqsadlarni va o‘z-
o‘zini anglashni aniqroq shakllantiradigan davrdir. Bu davrda ijtimoiy va kasbiy
rivojlanishning yangi bosqichlari boshlanadi, hamda o‘z kelajagi va hayot yo‘li
haqida aniqroq qarorlar qabul qilinadi. Shunday qilib, o‘smirlik va yoshlik davrlari
inson psixikasining shakllanishidagi muhim bosqichlar bo‘lib, ularning psixologik
rivojlanishida o‘ziga xos xususiyatlar va o‘zgarishlar mavjud. Yoshlik – insonning
2
Karimova V.M. Psixologiya T-2002y
3
G’oziyev E.G’ Umumiy Psixologiya 1-2 kitob T-2002y
4
Ivanov.P, Zufarova.M “Umumiy Psixologiya” T-2008y.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
412
oʻz salohiyatini toʻliq anglay boshlaydigan davr boʻlib, bu bosqichda ruhiy
barqarorlik muhim omil hisoblanadi. Oila, maktab, tengdoshlar va axborot
manbalari (internet, media) yoshlarning psixik rivojlanishiga bevosita ta’sir
koʻrsatadi. Aksar hollarda salbiy omillar, masalan, notoʻg‘ri tarbiya, e’tiborsizlik,
kuchli nazorat yoki haddan tashqari erkinlik ularning psixikasida beqarorlikka olib
kelishi mumkin.
Tarbiya jarayonida quyidagilarga e’tibor berish lozim: Ochiq va samimiy
muloqotni yoʻlga qoʻyish; Har bir yoshning individual psixik xususiyatini inobatga
olish; Ijobiy rol modellari orqali oʻziga ishonchni shakllantirish.
Xulosa.
Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki, ilk oʻspirinlik va yoshlik davri
inson hayotining eng muhim, murakkab, ammo sermahsul bosqichlaridan biridir.
Bu davrda psixik rivojlanish intensiv kechib, shaxsning jamiyatda egallaydigan
oʻrni belgilanadi. Shu sababli ota-onalar, pedagoglar va jamiyat vakillari bu
bosqichdagi yoshlar bilan ongli, psixologik asoslangan va ijobiy munosabatni
shakllantirishlari muhimdir. Bu esa sog‘lom, aqliy va ma’naviy barkamol avlodni
voyaga yetkazishda muhim omil boʻlib xizmat qiladi. Inson psixikasi
rivojlanishida har bir yosh bosqichining oʻziga xos funksiyalari mavjud.
O‘smirlik va yoshlik davrlaridagi psixik rivojlanish o‘zining maxsus
xususiyatlari bilan ajralib turadi. O‘smirlik davrida shaxs o‘zini tanishga,
emotsional va jismoniy o‘zgarishlarga, ijtimoiy guruhlarga qiziqishga intiladi,
bu esa ba’zan ichki qarama-qarshiliklar va izlanishlarga olib keladi. Yoshlik esa
mustaqillik, kasbiy yo‘nalish, oila va ijtimoiy munosabatlar o‘rnatishga, hayotiy
qarorlar qabul qilishga va shaxsiyatni shakllantirishga asoslanadi. Har ikki
davrda ham psixologik o‘zgarishlar, hayotning turli jabhalarida yangi
boshlang‘ichlar va qiyinchiliklarga duch kelinadi. Shaxsning rivojlanishida
oila, jamiyat, va ijtimoiy-madaniy omillarning ta’siri muhim o‘rin tutadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
413
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Xaydarov.F.I, Xalilova. N.I “Umumiy psihologiya” Toshkent-2010y
2.
Karimova V.M. Psixologiya T-2002y.
3.
G’oziyev E.G’ Umumiy Psixologiya 1-2 kitob T-2002y
4.
Davletshin M.G Umumiy Psixologiya T-2002y
5.
Ivanov.P, Zufarova.M “Umumiy Psixologiya” T-2008y.
6.
Tojiboyeva G. R. et al. TURLI RAHBARLIK USLUBLARINING
PSIXOLOGIK TAVSIFI //Journal of new century innovations. – 2022. –
Т. 16. – №. 1. – С. 114-117.
7.
Rahmanzhanovna T. G. SOCIO-PSYCHOLOGICAL FEATURES OF
CONFLICT SITUATIONS IN THE TEACHING STAFF //World Bulletin
of Social Sciences. – 2024. – Т. 31. – С. 30-32.
8.
Таджибаева Г.
Р.
ПРИЧИНЫ И ПУТИ РАЗРЕШЕНИЯ
ПЕДАГОГИЧЕСКИХ КОНФЛИКТОВ В ВЫСШЕМ УЧЕБНОМ
ЗАВЕДЕНИИ //ИННОВАЦИИ В ПЕДАГОГИКЕ И
ПСИХОЛОГИИ. –2021. – Т. 4. – №. 3.
9.
Zokirova, M. (2020). Psixologiya asoslari. Toshkent: TDPU nashriyoti.
10.
Xolmatova, M. (2021). Yosh davrlari psixologiyasi. Andijon: AndDU
nashriyoti.
