Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
14
BETON QORISHMASIDAN NAMUNALAR OLISH
ass. Tog’ayaliyev Sardor Abduraxmon o’g’li
(99_203_02_70)
ass. Nusratov Jonibek Xikmatulla o’g’li
(90_095_40_50)
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti
Bugungi kunda qurilish sohasida beton va temir-beton materiallarining o‘rni
beqiyos hisoblanadi. Ayniqsa, zamonaviy inshootlar va muhandislik qurilmalari
barpo etilishida betonning mustahkamligi, chidamliligi va uzoq muddatli ishlash
qobiliyati asosiy omillardan biri sifatida qaraladi. Shu bois, beton qorishmasining
sifatini aniqlash va uni sinovdan o‘tkazish ishlari alohida e’tiborga molik. Beton
qorishmasidan olinadigan namunalar asosida materialning fizik-mexanik
xususiyatlari, zichligi, suv o‘tkazmasligi, sovuqqa chidamliligi va boshqa
ko‘rsatkichlari baholanadi.
Beton va temir-beton texnologiyasida sifat nazorati tizimi muhim o‘rin
tutadi. Sifatli va me’yorlarga javob beradigan beton qorishmasi tayyorlash, undan
namuna olish, laboratoriya sharoitida sinovlar o‘tkazish orqali yakuniy
mahsulotning ishonchliligi kafolatlanadi. Shu sababli ham, qurilish normalari va
qoidalariga (QMQ, GOST) muvofiq beton qorishmasidan namunalar olish jarayoni
qat’iy texnologik talablar asosida olib borilishi lozim.
Beton qorishmasidan namunalar olish tartibi
Beton qorishmasidan namunalar olish – bu beton aralashmasining sifatini
laboratoriya sharoitida baholash uchun zarur bo‘lgan muhim bosqich hisoblanadi.
Ushbu jarayon qurilish ishlarining har bir bosqichida, ayniqsa, muhim inshootlarda
beton ishlari bajarilayotgan paytda amalga oshiriladi. Namunalar olinadigan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
15
vaqtda qorishmaning bir hil, teng taqsimlangan holatda bo‘lishi muhim.
Namuna olish odatda maxsus qoliplarda (forma) amalga oshiriladi. GOST
10180-2012 va boshqa me’yoriy hujjatlarga ko‘ra, kub shaklidagi namunalar
(odatda 100x100x100 mm yoki 150x150x150 mm o‘lchamda) keng qo‘llaniladi.
Shuningdek, silindrsimon (diametri 150 mm, balandligi 300 mm) yoki prizmatik
shakllar ham ishlatiladi. Har bir partiyadan kamida 3 ta namunadan iborat to‘plam
olinadi.
Namuna olish quyidagi bosqichlarda bajariladi:
1.
Qorishmadan o‘rnak ajratish:
Beton qorishmasi to‘liq aralashtirilganidan
so‘ng, toza va quruq idishga kerakli miqdorda olinadi.
2.
Qoliplarga joylashtirish:
Beton namunalar maxsus metall yoki plastmassa
qoliplarga joylashtiriladi. Bu jarayonda qorishma qatlam-qatlam quyiladi va
har bir qatlam zichlanadi.
3.
Zichlash:
Har bir qatlam mexanik (vibrator yordamida) yoki qo‘lda (shtanga
bilan) zichlanadi. Zichlashda pufakchalar chiqarilib, qorishmaning bir hil
bo‘lishi ta’minlanadi.
4.
Yuzasini tekislash:
Qolip to‘ldirilgach, uning yuza qismi tekislanadi va
namuna raqami, sanasi yozib qo‘yiladi.
Namunalar quyishdan so‘ng 24 soat davomida qolipda qoldiriladi. So‘ngra ular
chiqarilib, nam sharoitda (harorat +20 ± 2 °C, nisbiy namlik 95%) 28 kun
davomida saqlanadi. Aynan ushbu davr mobaynida betonning asosiy fizik-
mexanik xossalari shakllanadi.
Namuna olishda qo‘llaniladigan uskunalar va laboratoriya sharoitlari
Beton qorishmasidan sifatli namuna olish uchun maxsus texnik vositalar va
shart-sharoitlar talab etiladi. Bu uskunalar sinov namunalarini tayyorlash
jarayonini me’yorlarga muvofiq tashkil etish, sinov natijalarining ishonchliligini
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
16
ta’minlashga xizmat qiladi.
Asosiy qo‘llaniladigan vositalar quyidagilardan iborat:
•
Metall qoliplar
– turli shakl va o‘lchamdagi namunalarni quyish uchun
ishlatiladi. Eng ko‘p tarqalganlari kubik (150x150x150 mm) va silindrsimon
shakllardagi qoliplardir.
•
Laboratoriya beton vibratorlari
– qorishmani qolipga quyganda zichlash
uchun ishlatiladi. Bu havo pufakchalarini chiqarib, beton zichligini oshiradi.
•
Shtangalar (temir tayoqchalar)
– qo‘lda zichlashda qatlamlarni siqish
uchun ishlatiladi.
•
Tarozi va o‘lchov idishlari
– materiallarning aniq miqdorini belgilash uchun
zarur.
•
Etiketkalar va belgilash vositalari
– har bir namunaga raqam, quyilgan sana
va boshqa kerakli ma’lumotlar yoziladi.
Laboratoriya sharoitlari ham sinov natijalariga bevosita ta’sir qiladi. Beton
namunalar quyilganidan so‘ng, ular 24 soat ichida 20 ± 2 °C haroratda, nam
muhitda saqlanishi kerak. Buning uchun maxsus nam kameralar yoki suv havzalari
qo‘llaniladi. Namuna suvsizlanib qolmasligi uchun usti polietilen plyonka bilan
yopiladi yoki doimiy nam holatda saqlanadi.
Ushbu talablar GOST 10180 hamda O‘zRda amal qiluvchi qurilish normalari
va qoidalari asosida belgilanadi.
Laboratoriyada saqlash va sinash usullari
Beton qorishmasidan tayyorlangan namunalarni laboratoriyada saqlash va
sinash jarayoni betonning sifat ko‘rsatkichlarini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi.
Sinovlar orqali betonning mustahkamligi, zichligi, suv o‘tkazmasligi, sovuqqa
chidamliligi kabi asosiy fizik-mexanik xossalari aniqlanadi.
Namuna quyilganidan so‘ng, avval 24 soat davomida qolipda saqlanadi,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
17
so‘ngra ehtiyotlik bilan qolipdan chiqariladi va 28 kun davomida nam muhitda
saqlanadi. Bu davr davomida beton tarkibidagi gidratatsiya jarayoni to‘liq kechadi,
ya’ni beton o‘zining yakuniy mustahkamligiga erishadi.
Laboratoriyada quyidagi sinash usullari qo‘llaniladi:
•
Siqilishga sinash (GOST 10180):
eng keng tarqalgan usul bo‘lib, kub yoki
silindr shaklidagi namunalar maxsus pressda siqiladi va ular qancha bosimga
bardosh berishini aniqlaydi. Bu betonning markasini belgilashda asosiy
mezon hisoblanadi.
•
Zichlikni aniqlash:
maxsus uskunalar yordamida betonning haqiqiy zichligi
(massa/hajm) o‘lchanadi. Bu betonning sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
•
Suv o‘tkazmaslik va sovuqqa chidamlilik sinovlari:
bu sinovlar betonning
tashqi muhitga qanday qarshilik ko‘rsatishini ko‘rsatadi, ayniqsa ko‘p
namlik yoki sovuq hududlarda qurilish olib borilayotgan bo‘lsa.
Sinovlar me’yoriy hujjatlar asosida, aniq harorat, namlik va bosim sharoitlarida
olib boriladi. Natijalar asosida beton aralashmasining qurilish uchun yaroqliligi
yoki yaroqsizligi aniqlanadi.
Xulosa
Beton qorishmasidan namunalar olish texnologik jarayonning ajralmas
bo‘lagi bo‘lib, beton sifatini nazorat qilishda muhim o‘rin tutadi. To‘g‘ri olingan
va me’yoriy talablarga muvofiq saqlangan namunalar yordamida betonning
mustahkamlik darajasi, zichligi, suv o‘tkazmasligi kabi xususiyatlarini aniqlash
imkoniyati yaratiladi.
Ushbu jarayonni amalga oshirishda GOST standartlari, qurilish normalari va
qoidalariga qat’iy amal qilish lozim. Shuningdek, zamonaviy laboratoriya
uskunalaridan foydalanish, sinov sharoitlarini to‘g‘ri tashkil etish va malakali
mutaxassislar ishtirokini ta’minlash beton mahsulotlarining sifatini sezilarli
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
18
darajada oshiradi.
Namuna olish, sinash va baholash bosqichlari beton konstruktsiyalarining
ishonchliligi va uzoq muddatli ishlashini ta’minlaydi. Shunday ekan, beton
qorishmasidan namunalar olish amaliyoti nafaqat laboratoriya sinovlari, balki
butun qurilish jarayonining samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
GOST 10180-2012 – “Beton aralashmalari va beton. Mustahkamlikni
aniqlash usullari”.
2.
Qurilish me’yorlari va qoidalari (QMQ) – O‘zbekiston Respublikasi
qurilish vazirligi nashrlari.
3.
T.X. Jo‘rayev, “Beton va temir-beton texnologiyasi”, Toshkent, 2020.
4.
R.I. G‘ulomov, “Beton materiallari texnologiyasi”, Toshkent, 2018.
5.
Laboratoriya ishlariga oid uslubiy qo‘llanma – Toshkent arxitektura-
qurilish instituti, 2022.
