Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
9
BETON QORISHMASIDAN NAMUNALAR OLISH JARAYONIDAGI
KAMCHILIKLAR
ass. Tog’ayaliyev Sardor Abduraxmon o’g’li
(99_203_02_70)
ass. Nusratov Jonibek Xikmatulla o’g’li
(90_095_40_50)
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti
Beton
va
temir-beton
materiallari
zamonaviy
qurilishda
keng
qo‘llaniladigan va muhim o‘rin tutadigan materiallardir. Ular binolar, ko‘priklar,
yo‘l inshootlari va boshqa turdagi muhandislik inshootlarining barpo etilishida
asosan foydalaniladi. Beton qorishmasining sifatini aniqlash va uning
mustahkamligini ta’minlash uchun namunalar olish jarayoni juda muhimdir. Bu
jarayonning aniqligi va to‘g‘riligi beton aralashmasining sifatiga ta’sir etib,
qurilish inshootlarining uzoq muddatli ishlashiga, chidamliligiga va xavfsizligiga
bevosita ta’sir qiladi.
Beton qorishmasidan namunalar olish jarayonida bir qator texnologik
kamchiliklar va xatoliklar yuzaga kelishi mumkin. Bunday kamchiliklar nafaqat
laboratoriya sharoitlarida, balki ishlab chiqarish jarayonida ham yuzaga kelishi
mumkin.
Ushbu
kamchiliklar
betonning
sifatini
pasaytirish,
qurilish
materiallarining ishonchliligini ta’minlamaslik va qurilish ob’ektlarining
faoliyatini xavf ostiga qo‘yish kabi salbiy oqibatlarga olib keladi.
Mazkur tezisda beton qorishmasidan namunalar olish jarayonidagi mavjud
kamchiliklar tahlil qilinadi, ular yuzaga kelish sabablariga aniqlik kiritiladi va
kamchiliklarni minimallashtirish yo‘llari tavsiya etiladi.
Namuna olish jarayoni va texnologiyasi
Beton qorishmasidan namunalar olish jarayoni GOST standartlari va qurilish
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
10
normalari asosida amalga oshiriladi. Bu jarayon betonning fizik-mexanik
xususiyatlarini aniqlash uchun zarurdir va laboratoriyada sinovdan o‘tkaziladigan
namunalar tayyorlanadi. Namuna olishda quyidagi bosqichlar amalga oshiriladi:
1.
Qorishma tayyorlash:
Beton qorishmasi aniq nisbatlarda tayyorlanib,
uning mustahkamligi va xususiyatlari tekshiriladi.
2.
Namuna olish
: Maxsus qoliplar (kubik yoki silindrsimon) yordamida
namunalar olinadi.
3.
Zichlash:
Betonning zichligi va mustahkamligini oshirish uchun maxsus
vibratorlar yoki qo‘lda siqish ishlari amalga oshiriladi.
4.
Namuna saqlash:
Namunalar 28 kun davomida nam sharoitda, odatda
20°C haroratda saqlanadi.
Bundan tashqari, betonning sifatini aniqlashda namunalar olish jarayonida
texnik talablarga rioya qilish, zamonaviy uskunalardan foydalanish va
mutaxassislarning tajribasi juda muhim hisoblanadi. Biroq, ba’zi hollarda,
jarayonning noaniqliklari va kamchiliklari sifatli natijalarni olishga to‘sqinlik
qilishi mumkin.
Kamchiliklarning umumiy tahlili
Beton qorishmasidan namunalar olish jarayonida uchraydigan kamchiliklar
ko‘plab omillarga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ular quyidagicha bo‘lishi mumkin:
1.
Texnologik kamchiliklar
:
➢
Qoliplashdagi xatoliklar:
Qoliplar to‘g‘ri o‘lchamda tanlanmasligi,
noto‘g‘ri joylashtirish yoki yetarli zichlash amalga oshirilmasligi natijasida
namunalar noto‘g‘ri shaklda bo‘lishi mumkin.
➢
Zichlikning pastligi:
Betonning noto‘g‘ri zichlanishi yoki
vibratorning noto‘g‘ri sozlanishi natijasida namunalar siqilmay qolishi va kam
mustahkamlikka ega bo‘lishi mumkin.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
11
➢
Materiallarning yomon sifatida foydalanish:
Beton aralashmasi
uchun foydalaniladigan materiallar (masalan, qum, tsement, agregatlar)ning
sifatsizligi yoki aralashma nisbati noto‘g‘ri bo‘lishi ham namuna sifatiga salbiy
ta’sir qiladi.
2.
Inson omiliga oid kamchiliklar
:
➢
Ishchilar
tajribasining
yetishmasligi:
Namuna
olishda
ishchilarning malakasi va tajribasining yetarli bo‘lmasligi jarayonni noto‘g‘ri
amalga oshirishga olib kelishi mumkin.
➢
Texnik xatoliklar:
Ishchilar tomonidan uskunalarni noto‘g‘ri
ishlatish, noto‘g‘ri o‘lchovlar olish yoki namuna olish jarayonini talabga muvofiq
bajarilmasligi mumkin.
3.
Jihozlar bilan bog‘liq kamchiliklar
:
➢
Eskirgan yoki noaniq uskunalar:
Beton namunalarini olishda
ishlatiladigan qoliplar, vibratorlar yoki boshqa laboratoriya uskunalarining
eskirgan yoki noaniq ishlashi sinov natijalariga ta’sir qilishi mumkin.
➢
Uskunalar
sozlamalarining
noto‘g‘ri
bo‘lishi:
Beton
sinovlarining samarali o‘tishi uchun uskunalar to‘g‘ri sozlanishi kerak. Agar
sozlamalar noto‘g‘ri bo‘lsa, bu sinov natijalarining ishonchliligiga salbiy ta’sir
qiladi.
Kamchiliklarni kamaytirish bo‘yicha tavsiyalar
Beton qorishmasidan namunalar olish jarayonida yuzaga keladigan
kamchiliklarni minimallashtirish uchun bir qator tavsiyalarni inobatga olish lozim.
Ushbu tavsiyalar jarayonning sifatini yaxshilash, sinov natijalarining aniqligini
oshirish va betonning umumiy sifatini ta’minlashga yordam beradi.
1.
Texnologik jarayonni takomillashtirish
:
➢
Qoliplashni standartlashtirish:
Qoliplar va boshqa uskunalar
me’yoriy hujjatlar va qurilish normalariga to‘liq mos bo‘lishi kerak. Buning uchun
qoliplarning o‘lchamlarini va sifatini muntazam tekshirib borish lozim.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
12
➢
Zichlashni yaxshilash:
Betonning zichligini oshirish uchun maxsus
vibratsion uskunalar va texnologiyalarni qo‘llash kerak. Bu nafaqat betonning
mustahkamligini oshiradi, balki uning to‘g‘ri shaklda saqlanishini ta’minlaydi.
➢
Beton aralashmasini optimal nisbati:
Betonning tarkibiy qismlari
(tsement, qum, agregat va suv) aniq miqdorda aralashtirilishi zarur. Shuningdek,
aralashma tarkibini doimiy ravishda nazorat qilish kerak.
2.
Inson omilini kamaytirish
:
➢
Malakali ishchilarni jalb qilish:
Namuna olish jarayonida ishtirok
etadigan barcha mutaxassislar tegishli malakaga ega bo‘lishi, zamonaviy uskunalar
bilan ishlashni bilishi kerak. Doimiy ravishda malaka oshirish kurslari va treninglar
tashkil etish lozim.
➢
Jarayonni nazorat qilish:
Ishchilar tomonidan amalga oshirilgan
ishlarni doimiy ravishda tekshirib borish va nazorat qilish, har bir bosqichda
yuzaga keladigan xatoliklarni aniqlashga yordam beradi. Maxsus nazorat
bo‘limlari tashkil qilish tavsiya etiladi.
3.
Jihozlarni yangilash va to‘g‘ri sozlash
:
➢
Zamonaviy jihozlardan foydalanish:
Beton namunalarini olishda
foydalaniladigan jihozlar va uskunalar zamonaviy texnologiyalar bilan
yangilanishi kerak. Eski va eskirgan jihozlar notog‘ri natijalarga olib kelishi
mumkin.
➢
Texnik xizmat va sozlash:
Uskunalar muntazam ravishda tekshirilishi,
ularning sozlamalari to‘g‘ri bo‘lishi kerak. Maxsus texnik xizmat ko‘rsatish
dasturlari ishlab chiqilishi va jihozlarning muntazam sozlanib turilishi zarur.
4.
Laboratoriya sharoitlarini yaxshilash
:
➢
Sinov sharoitlarining optimallashtirilishi:
Beton namunalarini
saqlash va sinovdan o‘tkazish sharoitlari (harorat, namlik, va boshqalar) doimiy
ravishda nazorat qilib borilishi zarur. Harorat va namlikning o‘zgarishi betonning
sifatini bevosita ta’sir qiladi, shuning uchun bu parametrlarga alohida e’tibor
qaratish lozim.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
13
Xulosa
Beton qorishmasidan namunalar olish jarayonidagi kamchiliklar qurilish
sohasida jiddiy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Ushbu jarayonda
texnologik kamchiliklar, inson omiliga oid xatoliklar va jihozlar bilan bog‘liq
nosozliklar yuzaga kelishi mumkin. Shuning uchun, beton namunalarini olish
jarayonida yuzaga keladigan kamchiliklarni kamaytirish uchun zamonaviy
texnologiyalarni qo‘llash, malakali ishchilarni jalb qilish, jihozlarni yangilash va
jarayonlarni doimiy nazorat qilish zarur.
Kamchiliklarni minimallashtirish uchun tavsiya etilgan chora-tadbirlarni
amalga oshirish, betonning sifatini oshiradi va qurilish materiallarining
ishonchliligini ta’minlaydi. Bunda aniq va to‘g‘ri o‘lchovlar, sifatli uskunalar va
malakali mutaxassislarning ishtiroki muhim rol o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
GOST 10180-2012 – “Beton aralashmalari va beton. Mustahkamlikni
aniqlash usullari”.
2.
Qurilish me’yorlari va qoidalari (QMQ) – O‘zbekiston Respublikasi
Qurilish Vazirligi nashrlari.
3.
T.X. Jo‘rayev, “Beton va temir-beton texnologiyasi”, Toshkent, 2020.
4.
R.I. G‘ulomov, “Beton materiallari texnologiyasi”, Toshkent, 2018.
5.
Laboratoriya ishlariga oid uslubiy qo‘llanma – Toshkent arxitektura-
qurilish instituti, 2022.
