98
ИШНИ СУДГА ҚАДАР ЮРИТИШ БОСҚИЧИДА ЭКСПЕРТ
ХУЛОСАСИНИНИНГ АМАЛИЙ АҲАМИЯТИ
Усмоналиев Нажмиддин Қўшбоқ ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
“Тергов фаолияти” кафедраси ўқитувчиси
Ҳамройев Шердил Искандар ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
3-босқич 325-гуруҳ курсанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.15693289
Аннотация
Экспертиза
тайинлаш
ва
эксперт
хулосасини
баҳолаш
тартибини
такомиллаштиришнинг энг муҳим йўналиши – уларнинг холислиги, аниқлиги ва
ишончлилигини таъминлашдир. Юқорида келтирилган муаммолар ва уларни ҳал этиш
бўйича
таклифлар эксперт хулосаларининг сифатини ошириш, уларнинг
ишончлилигини ва шаффофлигини таъминлашга қаратилган. Ушбу таклифларни
жорий қилиш орқали суд, ҳуқуқ ва бошқа органлар қарорлари тўғри ва ҳаққоний
бўлишини таъминлаш мумкин.
Калит сўзлар
Ҳуқуқий, илмий, техник ёки бошқа соҳаларда мутахассисларнинг иш фаолиятини,
воқеалар ёки ҳолатлар тўғрисидаги хулосаларини олиш
Экспертиза — бу ҳуқуқий, илмий, техник ёки бошқа соҳаларда мутахассисларнинг
иш фаолиятини, воқеалар ёки ҳолатлар тўғрисидаги хулосаларини олишни назарда
тутади. Ўзбекистон ва бошқа давлатларда экспертиза турли соҳаларда, шу жумладан,
ҳуқуқ, молия, қурилиш, тиббиёт, экология ва бошқа кўплаб соҳаларда муҳим аҳамиятга
эга. Ушбу мақолада экспертиза тайинлаш ва эксперт хулосасини баҳолаш тартибини
такомиллаштириш бўйича тавсиялар берилади
Э
кспертиза тайинлаш — бу суд ёки бошқа тегишли органлар томонидан малакали
мутахассисларни масалага оид хулосаларни олиш учун жалб қилиш жараёнидир.
Экспертиза, айниқса, мураккаб, техник ёки махсус билимларни талаб қиладиган
ҳолатларда муҳимдир. Бунинг мақсади, масаланинг адолатли ва об'ектив ҳал
этилишига эришишдир
.
Эксперт хулосалари, одатда, судлар ёки бошқа ҳукумат органлари томонидан
қарор қабул қилишда асос сифатида ишлатилади. Шунинг учун экспертиза тизимининг
тўғри ва самарасиз ишлаши, адолат ва қонун устуворлигининг та'минланишига катта
та'сир кўрсатади.
Э
кспертиза тизими билан боғлиқ бир қатор муаммолар мавжуд:
1
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари // Олий юридик ўқув
юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи фанларнинг ўқитишнинг замонавий
муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
2
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки // “Адвокатлик фаолияти:
назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференция материаллари. ЎзР
Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-
175.
99
Мутахассисларнинг малакаси: баъзан, экспертлар етарлича тажрибага ёки зарур
билимларга эга бўлмаслиги мумкин. Бу эса хулосаларнинг ишончлилигига салбий
та'сир кўрсатади
.
Об'ективликнинг пасайиши: баъзи ҳолларда экспертлар ўз шахсий ёки иқтисодий
манфаатлари сабабли адолатсиз хулосалар чиқариши мумкин. Бу эса тизимнинг
об'ективлигини камайтиради.
Экспертиза жараёнининг секинлашуви: экспертиза жараёни кўпинча узоқ давом
этади, бу эса муаммоларни ҳал қилишда кечикишларга олиб келади.
Қонуний ва норматив база етарли эмас: баъзи ҳолларда экспертиза тизими ва
эксперт хулосалари учун норматив-ҳуқуқий база нотўғри ёки эскирган бўлиши мумкин,
бу эса натижада хулосаларнинг тўғрилигига та'сир қилади
Э
кспертиза тизимини янада самарали ва ишончли қилиш учун бир қатор чора-
тадбирлар амалга оширилиши керак. Қуйидаги тавсиялар экспертиза тайинлаш ва
хулосаларни баҳолаш тартибини такомиллаштиришга ёрдам беради:
Экспертлар учун малака ошириш курслари ва тренинглар ташкил этиш зарур. Бу
экспертларнинг соҳадаги энг янги билимлар билан танишиб боришини та'минлайди
ва уларнинг хулосаларининг ишончлилигини оширади. Малакали мутахассисларнинг
тажрибаси юқори сифатли хулосалар чиқаришда муҳим рол ўйнайди.
Экспертиза жараёни шаффоф ва кузатиб борилиши керак. Бунинг учун
экспертлар ва қарор чиқарувчилар орасида яхши алоқа ўрнатилиши зарур. Шунингдек,
эксперт хулосаларининг асосланиши тўғрисида батафсил ма'лумот бериш, уларни
умумий аудитория учун тушунарли қилиш муҳимдир. Шу тарзда, хулосаларнинг
ишончлилиги ва об'ективлиги та'минланади
.
Экспертиза жараёнига ташқи мониторинг ва назорат тизимларини ўрнатиш
орқали, хулосаларнинг об'ективлигини та'минлаш мумкин. Ба'зи давлатлар бундай
мониторинг тизимларини жорий қилиш орқали, экспертиза жараёнининг нохолис
хулосалардан ҳоли бўлишига эришган. Мониторинг натижалари асосида, зарур бўлса,
экспертларнинг фаолиятига тузатишлар киритилиши мумкин.
Замонавий технологияларни, хусусан, сун'ий интеллект ва автоматлаштирилган
тизимларни экспертиза жараёнига жорий этиш мумкин. Бу технологиялар эксперт
хулосаларининг аниқлигини оширишга ёрдам беради ва жараённи тезлаштиради.
Масалан, ма'лумотларни таҳлил қилиш ва эксперт хулосаларини аввалги ишлар билан
солиштириш учун алгоритмлар яратиш мумкин
.
3
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала
қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар”
Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
4
Ш.Ш.Суюнов. Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик жинояти турлари.
“Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-амалий конференцияси.
9.06.2023 йил
5
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп моддаларини сотиш
мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти тушунчаси // Жамият ва инновация. –
2025. – В. 6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
6
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда жиноят ишини
тўхтатишнинг назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар № 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
100
Експертларни малакали тайёрлаш: Экспертлар тизими доимий равишда малакали
мутахассисларни тайёрлашга эътибор қаратиши керак. Мутахассислар учун махсус
курслар, тренинглар ва малака ошириш дастурлари ишлаб чиқилиши лозим.
Экспертиза тизимини рақамлаштириш: Экспертиза жараёнлари учун электрон
тизимлар жорий этиш, экспертиза хулосаларининг расмий ҳужжатлар билан
боғланишини ва юридик асосда баҳоланишини та'минлаш мумкин. Рақамлаштириш
жараёни эксперт хулосаларининг аниқ ва тезкор қабул қилинишига ёрдам беради
.
Мустақил назорат ва аудит: Экспертиза жараёнини мустақил назорат қилиш
тизимини жорий этиш орқали хулосаларнинг объективлигини та'минлаш мумкин.
Бунда, экспертиза ташкилотларига ташқи аудитлар ва баҳолаш тизимларини ишлаб
чиқиш керак.
Шикоят ва қайта кўриб чиқиш механизмларини яратиш: Агар экспертиза
хулосасига нисбатан шубҳалар бўлса, шикоят ва қайта кўриб чиқиш механизмларини
жорий этиш керак. Бу жараён эксперт хулосаларининг аниқлиги ва об'ективлигини
оширишга ёрдам беради.
Халқаро тажрибани ўрганиш: Дунёнинг етакчи давлатларининг экспертиза
тизимларини ўрганиш ва улардан энг яхши амалиётларни ўз тизимимизга татбиқ
этиш керак. Халқаро тажриба экспертиза жараёнини янада такомиллаштиришга ёрдам
беради
.
Экспертиза тизими ва унинг ҳуқуқий асосларини модернизатсия қилиш керак.
Бунинг учун мавжуд қонун ва норматив ҳужжатлар таҳлил қилиниб, улардаги
камчиликлар бартараф этилиши зарур. Янги қонунлар экспертиза тизимининг
самарадорлигини ошириш ва уни тўғри бошқариш имкониятларини яратади.
Суд ва бошқа органлар томонидан тайинланадиган экспертлар, ба'зан нохолис
ёки тарафкаш бўлиши мумкин. Шу сабабли, ишнинг муҳим жиҳатлари бўйича мустақил
экспертиза ташкилотларини жалб этиш ва шу асосда хулосалар чиқаришни қўллаб-
қувватлаш керак
.
Экспертиза
тайинлаш
ва
эксперт
хулосасини
баҳолаш
тартибини
такомиллаштириш нафақат адолатли қарорлар чиқаришга, балки жамиятда қонун
устуворлигини та'минлашга ёрдам беради. Экспертиза тизимини модернизатсия
қилиш, малакали экспертларни тайёрлаш, шаффофликни та'минлаш ва янги
технологияларни жорий этиш орқали биз янада ишончли ва самарали тизим
яратишимиз мумкин. Бу, ўз навбатида, суд тизимининг, ҳукумат органларининг ва
жамиятнинг ишини яхшилашга олиб келади.
Экспертиза
тайинлаш
ва
эксперт
хулосасини
баҳолаш
тартибини
такомиллаштиришнинг энг муҳим йўналиши – уларнинг холислиги, аниқлиги ва
ишончлилигини таъминлашдир. Юқорида келтирилган муаммолар ва уларни ҳал этиш
бўйича
таклифлар эксперт хулосаларининг сифатини ошириш, уларнинг
7
Ш.С.Агоев., Шакирова С. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт //Развитие и
инновации в науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
8
Н.Қ.Усманалиев. “Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий жиҳатлари //Наука и
инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
9
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик жиноятларни тергов
қилишнинг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в современном мире: теоретические и
практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 31-35.
101
ишончлилигини ва шаффофлигини таъминлашга қаратилган. Ушбу таклифларни
жорий қилиш орқали суд, ҳуқуқ ва бошқа органлар қарорлари тўғри ва ҳаққоний
бўлишини таъминлаш мумкин
.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси.
2.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 25.01.2020 йилдаги
Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // [Електрон манба].
3.
Ўзбекистон юридик энциклопедияси. –Т., 2009. – Б. 199.
4.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Т.4. –Т., 2002. – Б. 47.
5.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари
// Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи
фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий
университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
6.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки //
“Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий
конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари
мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
7.
Б.Б.Муродов.
Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш
йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари:
Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
8.
Б.Б.Муродов.
“Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.:
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. Б.24
9.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга
хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг
муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали
10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
10.
Ш.Ш.Суюнов.
Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик
жинояти турлари. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика
илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
11.
Ш.Ш.Суюнов.
Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг
жиноят содир этган шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги
ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-
амалий конференцияси.
12.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп
моддаларини сотиш мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти
тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В. 6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
13.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда
жиноят ишини тўхтатишнинг назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар
10
Хушвактова Н.А. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда жамоатчилик
ёрдамидан фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий хавф-хатарларни бартараф этиш
механизмларини такомиллаштириш масалалари»: республика илмий-амалий конференцияси тўплами –
Тошкент давлат юридик университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
102
№ 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
14.
А.Т.Аширбоев.
Жиноят
ишини
тўхтатиш
тушунчаси
ва
аҳамияти.
Эксмерткриминалистик фаолият: истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро
конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар
вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
15.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган
тақдирда дастлабки терговни тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси
Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024.
95-98 б.
16.
А.Т.Аширбоев
. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро
тажриба
ва
ўзбекистон
қонунчилигини
такомиллаштириш
истиқболлари
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
17.
Н.Қ.Усманалиев.
“Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий
жиҳатлари //Наука и инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
18.
Н.Қ.Усманалиев.
Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари
билан боғлиқ айрим мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления
педагогических наук. – 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
19.
Н.Қ.Усманалиев.
Протсессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //проблемс анд солутионс оф сcиентифиc анд
инновативе ресеарч. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
20.
Н.Қ.Усманалиев. Байназов Ж
. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган жойни
кўздан кечириш тергов ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в системе
образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
21.
Ш.С.Агоев., Шакирова С
. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт
//Развитие и инновации в науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
22.
Ш.С.Агоев., Абдухамидов А
. Гувохлантириш тергов харакатини ўтказишнинг
ахамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 49-51.
23.
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д
. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик
жиноятларни тергов қилишнинг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. –
С. 31-35.
24.
Ш.С.Агоев., Ташев У
. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-
протсессуал қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. –
2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
25.
Хушвактова Н.А
. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию
общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова //
Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по
материалам LXV Международной научно-практической конференции «Теорети¬ческие
аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022. DOI:10.32743/25419889.2022.11.65.346588
26.
Хушвактова Н.А
. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда
жамоатчилик ёрдамидан фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий
103
хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини такомиллаштириш масалалари»:
республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
