36
ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИДА ЖИНОЯТ ИШЛАРИНИ ЮРИТИШДА ВА
КЎРИБ ЧИҚИШДА ПРИНЦИПЛАР ВА УЛАРНИНГ АҲАМИЯТИ
Усмоналиев Нажмиддин Қўшбоқ ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси “Тергов фаолияти” кафедраси
ўқитувчиси
Ёқубов Акабур Шавкатович
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси 3-босқич 323-гуруҳ курсанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.15535791
Аннотация:
Мақолада жиноят ишларини юритишда амал қилинадиган раҳбарий
қоида ва тамойиллар, уларнинг жиноят процессидаги аҳамияти ҳақида сўз юритилади.
Калит сўзлар
Принцип, конституция, қонун, қоида, тамойил, жиноят процесси, инсон ҳуқуқлари,
шахснинг шаъни ва қадр-қиммати.
Биламизки, ҳар қандай фаолиятда унда амал қилинадиган раҳбарий қоида ва
тамойиллари мавжуд бўлади. Шу жумладан, жиноят процессида яъни жиноят ишларини
юритишда ҳам бир неча қатъин раҳбарий қоида ва тамойиллар белгилаб қўйилган.
Ушбу раҳбарий қоидалар қонунчиликда принцип деб аталади. Ўзбекистон
Республикасида жиноят ишларини юритиш тартиби Ўзбекистон Республикаси Жиноят-
процессуал кодекси(ЖПК) билан белгиланади. Айнан ушбу Кодекснинг биринчи бўлим
иккинчи бобида жиноят процесси принциплари келтирилган.Жиноят процесси
принциплари Кодекснинг 11-27-моддаларини яъни ўн етти принципни ўз ичига
олади.Қонунимизда
ушбу
принципларнинг
бугунги
кундаги
кўриниши
қонунчилигимиздаги кенг қамровли ислоҳотлар натижасини ўзида мужассам этади,
десак муболаға бўлмайди
1
.
Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексида белгиланган ўн еттита
принцип жиноят ишларини юритишда шахснинг ҳуқуқ, эркинликлари ва қонуний
манфаатларини таъминлашнинг асосий устуни ҳисобланади.Яъниким, жиноят
процессида иштирок этувчи мансабдор шахслар, хусусан, суриштирувчи, терговчи,
прокурор, судья, терговга қадар текширув органларининг мансабдор шахслари ўз
фаолиятида қуйидаги принципларга қатъий амал қилишиди:
–Қонунийлик (ЖПК 11-модда);
–Одил судловнинг фақат суд томонидан амалга оширилиши;
–Жиноят ишларини ҳайъатда ва якка тартибда кўриб чиқиш;
–Судьяларнинг мустақиллиги ва уларнинг фақат қонунга бўйсуниши;
–Жиноят иши қўзғатишнинг муқаррарлиги;
–Одил судловни фуқароларнинг қонун ва суд олдида тенглиги асосида амалга
ошириш;
–Шахснинг шаъни ва қадр-қимматини ҳурмат қилиш принципи;
–Фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини муҳофаза қилиш;
–Судда жиноят ишларининг ошкора кўрилиши;
–Жиноят ишлари юритиладиган тил;
1
Муродов Б., Хомидов В. Процессуальные основания производства обыска и следственного действия //Общество
и инновации. – 2023. – Т. 4. – №. 2/S. – С. 402-411.
37
–Жиноят ишларини юритишда жамоатчиликнинг иштироки
–Ҳақиқатни аниқлаш;
–Айбсизлик презумпцияси;
–Гумон қилинувчи, айбланувчи ва судланувчини ҳимояланиш ҳуқуқи билан
таъминлаш (ЖПК 24-модда);
–Судда ишларни юритишда тортишув;
–Далилларни бевосита ва оғзаки усулда текшириш;
–Процессуал ҳаракатлар ва қарорлар устидан шикоят қилиш ҳуқуқи.
Юқорида санаб ўтилган принципларни биз ўз навбатида конституциявий, соҳавий
ва махсус принципларга ажратишимиз мумкин.Бундай таснифлашнинг мезони
сифатида уларнинг конститиуциявий, умумҳуқуқий ва жиноят-судлов соҳасига оид
нормалардан келиб чиқиши ва процессуал фаолиятнинг ушбу тури учун хос бўлган
мазмунга эгалиги белгиланган
2
.
Ҳуқуқни қўллаш амалиётида процессуал қонунда мутаҳкамланмаган ҳуқуқий ғоя-
принциплар ҳам тартибга солувчи таъсир кўрсатиши мумкин. Шунингдек, процессуал
фаолият давомида жиноят процесси билан чегараланмайдиган, ҳуқуқий доира
қамровидан кенг бўлган ғоя-принциплар (инсонийлик, адолат)га мурожаат қилишга
тўғри келади. Ушбу умумижтимоий принциплар процессуал қонунлар матнида аниқ
атамлар ёки жумлалар кўринишида умуман мустаҳкамланмайди ёки қисман
мустаҳкамланади.
Шу ўринда “Қонунийлик принципи” ҳақида тўхталсак,яъни бунда судья, прокурор,
терговчи, суриштирувчи, ҳимоячи, шунингдек жиноят ишларини юритишда иштирок
этувчи барча шахслар аввало, Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси, Жиноят-
процессуал кодекс ва Республикамизнинг бошқа қонун ҳужжатларига аниқ риоя
этишлари ва уларнинг талабларини бажариши шартлигини ва ушбу қонун
ҳужжатларининг талабларини бажаришдан ҳар қандай чекиниш, жиноят процессида
қонунийликни бузиш ҳисобланиши ва жавобгарликка сабаб бўлиши келтирилган
3
.
Кейинги принципимиз “Одил судловни фуқароларнинг қонун ва суд олдида
тенглиги асосида амалга ошириш принципи” ҳақида гапирсак, ушбу принцип шуни
англатадики, бунда жиноят ишлари бўйича одил судловфуқароларнинг жинси, ирқи,
миллати, тили, дини, эътиқоди, ижтимоий келиб чиқиши ва ижтимоий мавкеидан қатъи
назар қонун ва суд олдида уларнинг ҳуқуқ ва манфаатлари тенглиги асосида олиб
борилиши белгиланган. Бу принцип жиноят иши юритишда жамият ва фуқароларнинг
тергов ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга нисбатан ишончини кучайтиришга
хизмат қилади.
Навбатдаги принцип ЖПКнинг 17-моддасида келтирилган ва айнан ушбу принцип
Ўзбекистонда суд-ҳуқуқ тизимида инсоннинг ажралмас ҳуқуқлари яъни унинг шаъни,
қадр-қимматини ҳурмат қилиниши таъминланишига хизмат қилади ва қийноқларга
қарши курашнинг асосий ворситаси ҳисобланади.
2
Муродов Б., Ботаев М. Анализ основ реабилитации невиновных лиц в уголовном процессе //Общество и
инновации. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 166-176.
3
Murodov, B. (2016). Jinoyat ishini javobgarlikka tortish uchun da'vo muddati o'tganligi munosabati bilan tugatish
asoslarini takomillashtirish. O‘zbekiston qonunchiligiga sharh , (3), 47-50.
38
Биламиз, жиноят ишларини юритишда шахснинг бир қатор ҳуқуқларини чеклаш
ҳолатларига дуч келамиз ушбу ҳолатларнинг ҳуқуқий асоси сифатида навбатдаги
принцип мазмунида ҳам кўришимиз мумкин.Яъни, унда” Фуқароларнинг шахсий ҳаёти,
уларнинг турар жойлари дахлсизлиги, ўзаро ёзишмалари, телеграф алоқалари ва
телефон орқали сўзлашувларининг сир сақланиши қонун билан қўриқланади
4
.
Шахс эгаллаб турган турар жой ёки бошқа бино ва ҳудудда тинтув ўтказиш, олиб
қўйиш, кўздан кечириш, алоқа муассасаларида почта-телеграф жўнатмаларини хатлаб
қўйиш ва уларни олиб қўйиш, телефонлар ва бошқа телекоммуникация қурилмалари
орқали олиб бориладиган сўзлашувларни эшитиб туриш, улар орқали узатиладиган
ахборотни олиш фақат ушбу Кодексда белгиланган ҳолларда ва тартибда амалга
оширилиши мумкин.” дея қатъий норма сифатида белгилаб қўйилган.Бу принцип
шахснинг ҳуқуқларини чеклашга фақат суд ажрими ёки қарори билан йўл қўйилишини
англатади
5
.
Биз ўрганадиган навбатдаги принцип жиноятларни тергов қилишнинг асосий
мақсадини ўзида ифода этган ҳақиқатни аниқлаш принципидир.Ушбу принципга кўра,
суриштирувчи, терговчи, прокурор ва суд жиноят юз берганлигини, унинг содир
этилишида ким айбдорлигини, шунингдек у билан боғлиқ барча ҳолатларни аниқлаши
шартлиги,иш бўйича ҳақиқатни аниқлаш учун фақат ЖПКда назарда тутилган тартибда
топилган, текширилган ва баҳоланган маълумотлардан фойдаланиш мумкинлиги,
гумон қилинувчидан, айбланувчидан, судланувчидан, жабрланувчидан, гувоҳдан ва
ишда иштирок этувчи бошқа шахслардан зўрлаш, қўрқитиш, ҳуқуқларини чеклаш ва
қонунга хилоф бўлган ўзгача чоралар билан кўрсатувлар олишга ҳаракат қилиш ман
этилиши,Иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатлар синчковлик билан, ҳар
томонлама, тўла ва холисона текшириб чиқилиши керак. Ишда юзага келадиган ҳар
қандай масалани ҳал қилишда айбланувчини ёки судланувчини ҳам фош қиладиган, ҳам
оқлайдиган, шунингдек унинг жавобгарлигини ҳам енгиллаштирадиган, ҳам
оғирлаштирадиган ҳолатлар аниқланиши ва ҳисобга олиниши лозимлиги, далилларни
тўплаш ва мустаҳкамлашда рухсат берилмаган усуллар қўлланилганлиги тўғрисидаги
мурожаатлар қонунчиликда белгиланган тартибда суд-тиббий экспертизаси ёки бошқа
экспертиза ўтказилган ҳолда мажбурий текширилиши лозимлиги катъий белгиланган
қоидадир
6
.
Ушбу принциплар мамлакатимизда жиноят процессида шахсларнинг ҳуқуқлари
поймол қилинишининг олдини олиш шахс ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлаш учун
белгилаб қўйилган ва мамлакатимиз суд-ҳуқуқ тизимининг инсонпарвар эканлигини
ўзида
акс
эттиради.Шунингдек,
ушбу
принциларнинг
қонунчилигимизда
белгиланганлиги мамлакатимизнинг халқаро майдондаги нуфузига ва халқаро
4
Суюнов Ш., Азаматов А. Суриштирув институтининг ривожланиш истиқболлари //Академические
исследования в современной науке. – 2023. – Т. 2. – №. 13. – С. 9-14.
5
Аширбоев А. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро тажриба ва ўзбекистон
қонунчилигини такомиллаштириш истиқболлари //Общественные науки в современном мире: теоретические и
практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
6
Суюнов Ш. Гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари ёки психотроп моддаларни ўтказиш мақсадини
кўзламай қонунга хилоф равишда тайёрлаш, эгаллаш, сақлаш, ташиш ёки жўнатиш жиноятини тергов қилишда
қўшиб ҳисоблаш методологиясининг аҳамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и
практические исследования. – 2025. – Т. 4. – №. 10. – С. 20-24.
39
рейтингдаги индексларга ижобий таъсир кўрсатмоқда.Бироқ бугунги кунда ҳуқуқни
қўллаш амалиётида ушбу принципларни қўллашда ҳам баъзи муаммоларга дуч
келишимиз мумкин ва бунда инсон ҳуқуқларининг поймол қилинишига йўл
қўйилади.Яъни қуйидаги муаммоларни кўришимиз мумкин:
–Қонунларнинг зиддиятлилиги ва ноаниқлиги;
–Ихтиёрий ҳуқуқ бузишлар ва коррупция;
–шахснинг шаъни ва қадр-қимматини камситиш ва уни қийноққа солиш;
–гумондор шахсларга жиноятчи сифатида муомала қилиш ва айбсизлик
презумпциясига амал қилмаслик ва ҳоказо.
Юқорида келтирилган муаммолар эса мамлакатимиз нуфузини халқаро майдонда
тушиб кетишига сабаб бўлмоқда
7
.
Ушбу ҳолатларга чек қўйиш мақсадида сўнгги йилларда давлатимиз раҳбари
Шавкат Миронович Мирзиёев ташаббуси билан суд-ҳуқуқ тизимида кенг қамровли
ислоҳотлар амалга оширилди. Хусусан, 2020 йил 22 июнда Ўзбекистон Республикаси
Президентининг фармони билан “Инсон ҳуқуқлари бўйича Ўзбекистон Республикаси
Миллий Стратегияси” тасдиқланди.Ушбу Стратегияда қуйидаги каби мақсад ва
вазифалар белгиланди
8
:
Инсон ҳуқуқлари бузилишларига барҳам бериш мақсадида суд ҳокимияти
мустақиллигини таъминлаш, прокуратура органлари фаолиятини такомиллаштириш
ва одил судлов тизими ваколатларини мустаҳкамлаш, шунингдек, инсон ҳуқуқларини
ҳимоя қилиш бўйича миллий институтлар фаолияти учун кенг шароитларни яратиш,
инсон ҳуқуқлари соҳасидаги давлат сиёсатини мониторинг қилиш ва баҳолашнинг
миллий тизимини янада ривожлантириш, аҳолининг ҳуқуқий онги ва ҳуқуқий
маданиятини ошириш, жамиятда инсон ҳуқуқлари маданиятини шакллантириш
9
;
жиноятчиликнинг, айниқса одам савдоси, коррупция, қийноққа солиш, уюшган ва
трансмиллий жиноятчиликнинг олдини олиш ва бу иллатларга қарши курашиш,
шунингдек, ушлаб турилганлар, қамоққа олинганлар ва маҳкумларни сақлаш жойлари
тизимида одил судловга ва инсон ҳуқуқларига риоя этилишини таъминлаш ва ҳоказо.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев 2022 йил 20 декабрдаги
Ўзбекистон Ремпубликаси Олий Мажлиси ва халқига мурожаатномасида фикрни қатъий
таъкидлади, “Ҳеч кимнинг унутишга ҳаққи йўқ қонун талаблари ва инсон ҳуқуқлари –
биз учун олий қадрият
.
”
Бугунги кунда олиб борилаётган ислоҳотларнинг бош ғояси ҳам айнан инсон
ҳуқуқлари билан боғлиқ яъни “Инсон қадри учун” дея номалади.
7
Suyunov Sh. Giyohvandlik vositalarini, ularning analoglarini yoki psixotrop moddalarni sotish maqsadisiz noqonuniy
ishlab chiqarish, olish, saqlash jinoyati tushunchasi // Jamiyat va innovatsiya. – 2025. – V. 6. – No 1/S. – B. 267-277.
8
Хушвактова Н.А. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию общественного участия в
досудебном производстве / Н.А. Хушвактова // Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы
правоприменения: сб. ст. по материалам LXV Международной научно-практической конференции
«Теорети¬ческие аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022. DOI:10.32743/25419889.2022.11.65.346588
9
Усманалиев Н., Байназов Ж. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов
ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в системе образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
40
Албатта, бу каби амалга оширилган ислоҳотлар инсон ҳуқуқларини таъминлашда
катта ҳисса қўшган бўлса-да, ҳозирги кунда ҳам ҳуқуқни қўллаш амалиётида юқорида
қайд этган муаммолар учраб турибди.
Юқоридаги инсон ҳуқуқларини бузилишининг сабаби сифатида қуйидагиларни
келтиришим мумкин:
биринчидан, айрим суриштирувчи ва терговчиларнинг қонунни қўллаш борасида
билимларининг етарли даражада эмаслиги;
иккинчидан, криминалистик тактика ва методларини тўғри қўллай олмаслик;
учинчидан, қатъий назорат ўрнатилмаганлиги.
Юқорида қайд этилган муаммоларнинг ечими сифатида қуйиддагиларни таклиф
қиламан:
биринчидан, судья, прокурор, суриштирувчилар ва терговчилар учун инсон
ҳуқуқлари билан боғлиқ қонунларнинг тафсилотларини тушуниш ва уларга риоя
қилишга оид тизимли даврий ўқувлар ва тренинглар ташкил қилиш зарур;
иккинчидан, коррупцияга қарши курашиш, тергов ва суд органларида коррупцияга
қарши махсус механизмлар жорий қилиш. Терговчилар ва суриштирувчиларга нисбатан
қатаъий назорат ва ахлоқий тартибни таъминлаш;
учинчидан, тергов ва суриштирув жараёнларини мониторинг қилиш учун
тўғридан тўғри Президентга бўйсунадиган мустақил орган ташкил этиш;
тўртинчидан, шахс ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва фуқароларнинг қонуний
ҳуқуқларини бузмасдан тергов амалларини ўтказиш учун қонун ва процедураларни
янада мукаммаллаштириш. Шунингдек, тергов жараёнида шахсий ҳуқуқларнинг
ҳимоясини таъминлаш;
Суриштирувчи ва терговчилар томонидан инсон ҳуқуқларининг бузилиши жиноят
ишининг адолатли ва ишончли ҳал қилинишига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Бу
муаммоларни бартараф этиш учун қонунларга қатъий риоя қилиш, терговчилар ва
суриштирувчиларнинг профессионал этикасига алоҳида эътибор қаратиш, ҳамда
мустақил кузатув органларини жорий қилиш муҳимдир. Бу йўл билан жиноят ишлари
жараёнида инсон ҳуқуқлари ҳимоя қилинади ва адолат таъминланади
10
.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси
2.
Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодекси
3.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 22 июндаги ПФ-6012-сонли
фармони.
4.
Жиноят-процессуал ҳуқуқ.Дарслик.Т:2019.М.А.Ражабова ва б.
5.
Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси. 1948 йил 10 декабрь.
6.
Қийноққа қарши конвенция. 1984 йил 10 декабрь.
7.
president.uz.”Ўзбекистон Республикаси Президентининг Ўзбекистон Республикаси
10
Суюнов Ш. Понятие преступления по незаконному изготовлению, приобретению, хранению наркотических
средств, их аналогов или психотропных веществ без цели сбыта //Общество и инновации. – 2025. – Т. 6. – №. 1/S.
– С. 267-277.
41
Олий Мажлиси ва халқига мурожаатномаси”.2022 йил 20 декабрь.
8.
Муродов Б., Ботаев М. Анализ основ реабилитации невиновных лиц в уголовном
процессе //Общество и инновации. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 166-176.
9.
Муродов Б., Хомидов В. Процессуальные основания производства обыска и
следственного действия //Общество и инновации. – 2023. – Т. 4. – №. 2/S. – С. 402-411.
10.
Суюнов Ш., Азаматов А. Суриштирув институтининг ривожланиш истиқболлари
//Академические исследования в современной науке. – 2023. – Т. 2. – №. 13. – С. 9-14.
11.
Суюнов Ш. Гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари ёки психотроп
моддаларни ўтказиш мақсадини кўзламай қонунга хилоф равишда тайёрлаш, эгаллаш,
сақлаш, ташиш ёки жўнатиш жиноятини тергов қилишда қўшиб ҳисоблаш
методологиясининг аҳамияти //Общественные науки в современном мире:
теоретические и практические исследования. – 2025. – Т. 4. – №. 10. – С. 20-24.
12.
Суюнов Ш. Понятие преступления по незаконному изготовлению, приобретению,
хранению наркотических средств, их аналогов или психотропных веществ без цели
сбыта //Общество и инновации. – 2025. – Т. 6. – №. 1/S. – С. 267-277.
13.
Murodov B., Bo'taev M. Jinoyat protsessida begunoh shaxslarni reabilitatsiya qilish
asoslarini tahlil qilish // Jamiyat va innovatsiya. – 2020. – V. 1. – No 1. – B. 166-176.
14.
Murodov, B. “Jinoyat ishini javobgarlikka tortish uchun da’vo muddati o‘tganligi
munosabati bilan tugatish asoslarini takomillashtirish”. O‘zbekiston qonun hujjatlari sharhi 3
(2016): 47-50.
15.
Murodov, B. (2016). Jinoyat ishini javobgarlikka tortish uchun da'vo muddati o'tganligi
munosabati bilan tugatish asoslarini takomillashtirish. O‘zbekiston qonunchiligiga sharh , (3),
47-50.
16.
Suyunov Sh. Giyohvandlik vositalarini, ularning analoglarini yoki psixotrop moddalarni
sotish maqsadisiz noqonuniy ishlab chiqarish, olish, saqlash jinoyati tushunchasi // Jamiyat va
innovatsiya. – 2025. – V. 6. – No 1/S. – B. 267-277.
17.
Аширбоев А. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро
тажриба
ва
ўзбекистон
қонунчилигини
такомиллаштириш
истиқболлари
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
18.
Усманалиев Н., Байназов Ж. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган жойни
кўздан кечириш тергов ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в системе
образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
19.
Хушвактова Н.А. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию
общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова // Теоретические
аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по материалам LXV
Международной научно-практической конференции «Теорети¬ческие аспекты
юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд. «Интернаука»,
2022. DOI:10.32743/25419889.2022.11.65.346588
