86
ШАХСНИ ГУМОН ҚИЛУВЧИ ТАРИҚАСИДА ИШТИРОК ЭТИШНИ
ПРОЦЕССУАЛ АСОСЛАРИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШДА ЖАҲОН
ТАЖРИБАСИ
Усмоналиев Нажмиддин Қўшбоқ ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
“Тергов фаолияти” кафедраси ўқитувчиси
Боймуродов Дилшод Фазлиддин ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
3-босқич 325-гуруҳ курсанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.15686962
Аннотация
Мазкур мақолада шахсни гумон қилувчи тариқасида иштирок этишни белгиловчи
протсессуал асосларнинг халқаро тажрибалари ўрганилади. Жумладан, Германия,
АҚШ, Франция ва Россия каби давлатлар қонунчилиги таҳлил қилинади. Ўзбекистон
қонунчилигини такомиллаштириш бўйича амалий таклифлар илгари сурилади.
Калит сўзлар
Гумон қилинувчи, жиноят-протсессуал қонунчилик, жаҳон тажрибаси, ҳимоя
ҳуқуқи, тергов, протсессуал кафолатлар.
Аннотации
В данной статье анализируются международные подходы к определению
процессуального статуса подозреваемого. Рассматривается законодательство
Германии, США, Франции и России. Делается акцент на выработке предложений по
совершенствованию законодательства Узбекистана.
Ключевые слова
Подозреваемый, уголовно-процессуальное законодательство, международный
опыт, право на защиту, следствие, процессуальные гарантии.
Демократик давлатларда шахсни гумон қилувчи сифатида тан олиш жараёни
қатъий протсессуал нормалар билан тартибга солинади. Бу ҳуқуқий тамойиллар инсон
ҳуқуқлари ва эркинликларини ҳимоя қилишда асосий воситалардан бири
ҳисобланади
1
. Ўзбекистонда бу жараён босқичма-босқич такомиллашиб бораётган
бўлса-да, уни янада мустаҳкамлаш учун жаҳон тажрибасини чуқур таҳлил қилиш
зарур
2
.
Халқаро тажрибанинг умумий хусусиятлари:
Кўплаб ривожланган давлатлар қонунчилигида гумон қилинувчининг мақоми
фақат асосли далилларга таяниб белгиланади. Бундай далиллар ўз ичига
қуйидагиларни олади: жиноят жойидан топилган излар, гувоҳ кўрсатмалари, техник
1
Б.Б.Муродов.
Жиноят-процессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки // “Адвокатлик фаолияти: назария
ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги
Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
2
Б.Б.Муродов.
Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш йўллари // Хусусий айблов ва
ярашув
институтларини
такомиллаштириш
чоралари:
Республика
илмий-амалий
конференцияси
материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
87
(видео, аудио) далиллар. Юқоридаги омиллар мавжуд бўлмагунча, шахсни гумон
қилувчи сифатида расмийлаштириш тақиқланади
3
.
Европа мамлакатлари тажрибаси
Германияда гумон қилинувчи мақоми прокурор ёки терговчи томонидан махсус
ҳужжат билан белгиланади. Бу ҳолатда шахс дарҳол ўз ҳуқуқлари ҳақида ёзма
огоҳлантирилади. Адвокат чақириш ҳуқуқи қонуний асос сифатида тақдим этилади.
Францияда гумон қилинувчи 'гарде à вуе' режимида тергов жараёнида иштирок
этади. Унинг ҳуқуқлари — сукунат сақлаш, адвокат чақириш, тергов ҳаракатларида
қатнашиш — кафолатланади.
АҚШда 'Миранда ҳуқуқлари' орқали гумон қилинувчи мақоми бўлган шахс
қуйидагилар билан таништирилади: сукут сақлаш ҳуқуқи, ўзини оқлаш учун адвокат
ёллаш ҳуқуқи, айтилган ҳар бир гап судда далил сифатида ишлатилиши мумкинлиги.
Бу ҳуқуқлар оғзаки ва ёзма равишда тушунтирилади. Агар бундай бўлмаса, тергов
натижалари яроқсиз ҳисобланади.
Россияда гумон қилинувчи мақоми ушлангач 3 соат ичида белгиланади. Тергов
ҳаракатларида иштирок этади, ва 48 соат ичида суд қарори бўлмаса, озод қилинади.
- “асосли гумон” мезонларини аниқ белгилаш – далиллар рўйхатини қонун
даражасида кўрсатиш;
- адвокат иштирокини мажбурий қилиш – гумон қилинувчининг биринчи
протсессуал ҳаракатиданоқ;
- суд назоратини кучайтириш – гумон қилинувчини ушлаб туриш ва сўроқ қилиш
жараёнида;
- ҳуқуқларни ёзма ва оғзаки огоҳлантириш тизимини жорий этиш – Миранда
тажрибаси асосида;
- гумон қилинувчи мақомини бериш учун максимал муддатни қонун билан
белгилаш (масалан, 6 соат ичида).
Халқаро тажриба шуни кўрсатадики, гумон қилинувчи мақоми қонуний асосларда
берилиши, унинг ҳуқуқлари расмий тартибда кафолатланиши демократик ҳуқуқий
давлат учун зарурий шартдир. Ўзбекистонда бу институтни такомиллаштириш учун
жаҳон тажрибаси асосида аниқ ва амалга ошириладиган таклифлар ишлаб чиқилиши
долзарбдир.
Гумон қилинувчи шахснинг процессуал мақоми унинг ҳуқуқий ҳимоясини
таъминлашда ва адолатли судловга эришишда асосий нуқталардан бири ҳисобланади.
Жиноят ишлари бўйича иш юритиш жараёнида гумон қилинаётган шахснинг ҳуқуқ ва
эркинликларини таъминлаш, унинг инсон сифатида қадрини ҳимоя қилиш давлатнинг
демократиклик даражасини белгилайди.
Жаҳон тажрибаси кўрсатмоқдаки, ҳар қандай жиноий иш юритувида шахсга
гумон қилинувчи мақоми берилаётганда, у қатор ҳуқуқлар ва процессуал кафолатлар
3
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала
қилишдан иборат жиноятларни квалификация қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар”
Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
88
билан таъминланиши шарт. Аммо, амалиётда бу қоидаларга ҳар доим ҳам риоя
этилмайди. Мазкур мақола айнан шу жиҳатларни чуқур таҳлил қилишга қаратилган
4
.
Гумон қилинувчи — бу жиноят иши доирасида унинг айбдорлиги ҳақида
етарлича асос мавжуд бўлган шахс бўлиб, унга расман гумон қилинувчи мақоми
берилади. Бу мақом шахсга нисбатан жиноят иши юритишда белгиланган муайян
ҳуқуқ ва мажбуриятларни назарда тутади
5
.
Жиноят-процессуал қонунчиликка кўра, гумон қилинувчи шахс қуйидаги
ҳуқуқларга эга:
- ўзини ҳимоя қилиш;
- адвокатга эга бўлиш;
- ўз хоҳишига кўра гувоҳлик бериш ёки гувоҳликдан бош тортиш;
- тергов ва суд материаллари билан танишиш;
- апелляция ёки шикоят бериш.
А.А. Чувлиев гумон қилинувчи тўғрисида шахсга қуйидагича тариф берган: “Гумон
қилинувчи – бу шахсни жиноятни содир этганлиги тўғрисида маълумотлар бўлсада, бу
маълумотлар уни ишда айбланувчи сифатида жиноят ишига жалб этиш учун етарли
бўлмаган, жиноят ишига жиноят содир этиш эҳтимолидан гувоҳлик берувчи
маълумотларга асосланиб, қонунда кўрсатилган тартибда жиноят ишига жалб
қилинган шахсдир”
6
.
Ушбу тарифга қўшилган ҳолда Л.М.Карнеева уни ўзининг қуйидаги фикрлари
билан тўлдирган: “ Гумон қилинувчи тушунчасини икки жиҳатдан кўриб чиқиш лозим:
Биринчидан, айнан жиноятни ушбу шахс томонидан содир этганлиги тўғрисидаги
маълумотларни мавжудлиги, аммо ушбу маълумотлар унии ишда айбланувчи
тариқасида жиноят ишига жалб қилиш учун етарли эмаслиги;
Иккинчидан, шахсни тергов қилиш жараёнида ҳамда унинг ҳуқуқ ва қонуний
манфаатларига даҳл қилувчи тергов ҳаракатларида қатнашишга жалб этилганлиги
билан изохланиши лозим
7
” .
Юқоридагиларга асосланиб Л.М.Карнеева “гумон қилинувчи” тушунчасини
процессуал жиҳатдан “гумон қилинаётган шахсдан ажратиш лозим” деган фикр келади.
Бу жиҳатдан Э.Боровский билан Л.М.Карнееванинг фикрларида фарқ йўқ дейишимиз
мумкин. Чунки уларниннг фикрлари айнан бир хил. Фақатгина маълум чўзларни
ишлатиш билангина фарқланади холос
8
. Шу ўринда Э.Боровскийнинг фикрини
4
Ш.Ш.Суюнов.
Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг жиноят содир этган шахсларни
аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология”
номли Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi.
5
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган тақдирда дастлабки терговни
тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг
Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024. 95-98 б.
6
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик жиноятларни тергов қилишнинг ўзига
хос хусусиятлари //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические исследования. –
2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 31-35.
7
Ш.Ш.Суюнов.
Some aspects of qualifying drug-related crimes. Корея Республикасининг “Digital Fashion
Conference” журнали 5.10.2022 й Б. 13-15
8
. А.Й.Абдуллаев.
Гувоҳнинг била туриб ёлғон кўрсатув бериши сабаблари. Евразийский журнал права,
финансов и прикладных. 2023 г.
89
келтириб ўтадиган бўлсак, у ўзининг гумон қилинувчи тўғрисидаги фикрларини
қуйидагича изоҳлайди:
“Агар шахсни ушлаб туриш тўғрисидаги қарор чиқарилган вақтдан бошлаб гумон
қилинувчи сифатида эътироф этадиган бўлсак, унда бу “гумон қилиш” тушунчасига
қарама-қарши бўлади, чунки шахс аслида хуқуқни мухофаха қилувчи органлар
нигоҳига ушлаб туриш қарори тузилгунга қадар тушган бўлиши мумкин. Масалан,
шахснинг телефрҳон орқали сўзлашувларини эшитиш ёки ҳат ва ёзишмаларини ҳатлаб
қўйиш каби тадбирларни келтириб ўтишимиз мумкин”
А.А. Чувлиев шахсни гумон қилинувчи тариқасида ишга жалб қилиш тўғрисидаги
масалани ўрганиб чиқиб, “шахсни жиноят содир этгандикда тахмин бўлиб, ушбу
шахсни тергов ишига ебвосита жалб этмасдан ҳам текширилиши мумкин. Шунинг учун
ушбу холатда шахсни гумон қилинувчи сифатида ҳуқуқ ва мажбуриятлари билан
таъминлаб ўтиришга хожат йўқ. Шундан келиб чиқиб хат-хабарларни хатлаб қўйиш
жиноят содир этишда гумон қилинаётган шахснинг рухсатисиз ҳам амалга оштртлтшт
мумкин. Агар гумонланаётган шахс жиноят ишига гумон қилинучи сифатида джалб
этилган бўлса, у ўзи химоя қилиш ҳуқуқига эга бўлади. Агар суриштирувчи, терговчи
тергов ишига жалб этмасдан ҳам уни жиноят содир этганлик масаласини текшириш
имкониятига эга бўлса, шахсни гумон қилинувчи сифатида жиноят процессига жалб
этишга хожат йўқ” деган фикрларни илганри сурган
9
.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси.
2.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 25.01.2020 йилдаги
Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // [Електрон манба].
3.
Ўзбекистон юридик энциклопедияси. –Т., 2009. – Б. 199.
4.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Т.4. –Т., 2002. – Б. 47.
5.
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари
// Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи
фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий
университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
6.
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки //
“Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий
конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари
мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
7.
Б.Б.Муродов. Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш
йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари:
Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
8.
Б.Б.Муродов. “Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.:
9
А.Й.Абдуллаев.
Транспорт воситалари ҳаракати ёки улардан фойдаланиш хавфсизлиги қоидаларини бузиш
жиноятининг сабаблари ва уни содир этилишига имкон берган шарт-шароитлар (Хоразм вилояти мисолида).
Евразийский журнал права, финансов и прикладных. 2023 г.
90
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. Б.24
9.
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга
хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг
муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали
10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
10.
Ш.Ш.Суюнов. Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик
жинояти турлари. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика
илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
11.
Ш.Ш.Суюнов. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг
жиноят содир этган шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги
ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-
амалий конференцияси.
12.
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп
моддаларини сотиш мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти
тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В. 6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
13.
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда
жиноят ишини тўхтатишнинг назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар
№ 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
14.
А.Т.Аширбоев. Жиноят ишини тўхтатиш тушунчаси ва аҳамияти.
Эксмерткриминалистик фаолият: истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро
конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар
вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
15.
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган
тақдирда дастлабки терговни тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси
Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024.
95-98 б.
16.
А.Т.Аширбоев. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро
тажриба
ва
ўзбекистон
қонунчилигини
такомиллаштириш
истиқболлари
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
17.
Н.Қ.Усманалиев. “Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий
жиҳатлари //Наука и инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
18.
Н.Қ.Усманалиев. Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари
билан боғлиқ айрим мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления
педагогических наук. – 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
19.
Н.Қ.Усманалиев.
Протсессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //проблемс анд солутионс оф сcиентифиc анд
инновативе ресеарч. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
20.
Н.Қ.Усманалиев. Байназов Ж. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган
жойни кўздан кечириш тергов ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в
системе образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
21.
Ш.С.Агоев., Шакирова С. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт
//Развитие и инновации в науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
22.
Ш.С.Агоев., Абдухамидов А. Гувохлантириш тергов харакатини ўтказишнинг
91
ахамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 49-51.
23.
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик
жиноятларни тергов қилишнинг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. –
С. 31-35.
24.
Ш.С.Агоев., Ташев У. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-
протсессуал қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. –
2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
25.
Н.А Хушвактова. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию
общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова //
Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по
материалам LXV Международной научно-практической конференции «Теорети¬ческие
аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022.
