74
O‘ZBEK BADIIY MATNIDAGI MUALLIF MUSHOHADASIGA
SEMANTIK-STILISTIK NAZAR
Xamroyeva Shaxzoda Ikromovna
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti
tayanch doktoranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14504406
Annotatsiya:
XX asrning ikkinchi yarmida tilshunoslikka antroposentrik yondashuv
asosida kognitiv tilshunoslik vujudga keldi shu bilan birga matn ortidagi muallif
mushohasining kognitiv talqiniga oid ilmiy izlanishlar ko‘zga tashlandi. O‘zbek tili badiiy
asarlarining tahlili jarayonida ham voqealar rivojiga ta’sir ko‘rsatmaydigan, muallifning
falsafiy fikrlarini ifoda etadigan, asarning mohiyatiga chuqur kirishga yordam beradigan –
muallif mushohadalari tahlil qilindi.
Kalit so‘zlar:
diskurs, muallif mushohadasi, stilik vositalar, semantik ifodalar.
Ma’lumki, matnni talqin qilish filologiyaning bir sohasi hisoblanadi. Ushbu tahlil
stilistika, matn tilshunosligi, adabiyot nazariyasi, falsafa va germenevtika singari bir qancha
yondosh fanlarga asoslanib olib boriladi. Matnni talqin qilish orqali badiiy asar konseptiga
kirib borish, muallifning lisoniy olam manzarasini va o'quvchiga hissiy ta’sirini anglash
mumkin bo’ladi.
Badiiy matnning syujetdan tashqari elementlari, xususan, muallif mushohadasi aks
etgan qismlar ham yaxlit matn singari semantik-stilistik xususiyatlarga degan fikrni ilgari
suramiz.
O‘zbek tili badiiy asarlarining tahlili jarayonida ham voqealar rivojiga ta’sir
ko‘rsatmaydigan, muallifning falsafiy fikrlarini ifoda etadigan, asarning mohiyatiga chuqur
kirishga yordam beradigan – muallif mushohadalaridan keng foydalanilganini guvohi bo‘ldik.
Yuqorida ta’kidlanganidek, muallif mushohadasi matnga “kiritilgan matn” bo‘lib, unda ham
badiiy matnning boshqa qismlari singari turli semantik-stilistik vositalar mavjudligini ko‘rish
mumkin. Quyida O‘zbekiston xalq yozuvchisi O‘tkir Hoshimovning “Bahor qaytmaydi” asarida
keltirilgan muallif mushohadalarini tahlil qilamiz:
“Quyosh baxtidan entikkanlarga ham, g’amidan bag’ri qon bo’lganlarga ham baravar nur
sochaverar ekan.”
1
Olingan
fragmentda,
quyoshga
insonga
xos
xususiyatni
berish
orqali
jonlantirish/personification
-
Quyosh ... nur sochaverar ekan
, biriktiruv bog‘lovchisi “ham”
orqali matnga ritm berib o‘xshash strukturalar orqali
sintaktik parallelizm
-
baxtidan
entikkanlarga ham, g‘amidan bag‘ri qon bo‘lganlarga ham
, antonomik so‘zlar qatori bilan
antiteza
-
baxtidan entikkanlar
,
g‘amidan bag‘ri qon bo‘lganlar
, shuningdek, ruhiy azobni
jismoniy qiyinchilikka o‘xshatib
metafora
-
g‘amidan bag‘ri qon bo‘lganlar
, singari stilistik
vositalaridan foydalanilgan. Bu esa bilvosita asar qahramoni Muqaddamning baxtiyorlik
onlari ketidan kelgan taqdir zarbasi, turmush chorrahalaridagi murakkab vaziyatiga ishora
qiladi, kitobxon uni to‘la to‘kis his etishiga sharoit yaratadi.
“Toshkent! Odamlarning baxtini qanchalik bag‘rikenglik, saxiylik bilan ko‘ksiga sig‘dirsa,
1
O’.Hoshimov.Bahor qaytmaydi. 2005 Sharqa nashriyoti Toshkent 83- bet.
75
baxtsizligini ham shunchalik bag‘rikenglik, beparvolik bilan qarshilaydi!”
2
Parchada shahar asar
voqealari ro‘y bergan, qahramonlar yaxshi-yomon kunlarining
shohidi bo‘lgan joy sifatida kuchli his-hayajon bilan tilga olingan.
Ko‘rinib turibdiki, muallif yana kontrast ifodadan
antiteza
-
“baxt”, “baxtsizlik”,
“bag’rikenglik”, “beparvolik”
insonlar taqdirida baxt va baxtsizliklarning birday mavjud
bo’lishi,
“Toshkent”
joy nomiga nisbatan
“ko’ksiga sig’diradi”, “qarshilaydi”
singari fe’llarni
qo’llab,
jonlantirish
stilistik vositasidan foydalanilgani mazmunni chuqur, ifodani sezilarli
darajada ta’sirli qilgan.
“Bahor qaytmaydi” qissasiga yana quyidagi parchani kiritilganki, dastlab ushbu
parchaning syujet bilan qanday bog‘liqligi borligini anglamagan kitobxon asarni o‘qish
jarayonida mushodani keltirishning maqsadi nima ekanligi teran anglab yetadi:
“Goho zarurat sabab, eski lash-lushlar bilan to’lib ketgan hujrani titkilab qolsangiz,
zanglab yotgan pishoqchangizmi, jiyagi titilib ketgan do’ppingizmi topilib qoladi. Shunda
allaqachon yillarning gardi bosib, tusini yo’qotgan xotiralar to’satdan yarq etadi-yu, tag’in
alangalanib ketadi, yuragingizni o’t bo’lib yondirib yuboradi. Bir vaqtlar o’sha pichoqchada
toldan hushtak yasaganingiz, o’sha do’ppiga qattiq non solib, ariq bo’yida oqizoq qilib
yeganlaringiz yodingizga tushadi. Kechmish yillaringiz, o’sha tongday musaffo yillaringiz
hozirgi kuningizga
qaraganda ancha beg’ubor, ancha pok bo’lganini ayanchli bir haqiqatday tan olishga
majbur bo’lasiz”
3
olingan muallif mushohadasi asar qahramoni uzoq yillardan keyin
bolalikdagi do’stining hovlisiga kelib, anchadan buyon xotirlamagan yoshlikdagi beg’ubor
onlari birdan ko‘z o‘ngida jonlanishi aks etadi. Jumladan, “hujra”, “jiyak”
arxaizml
ari (eskilik
bo‘yog‘iga ega bo‘lgan so‘zlar) o‘tmish bilan bog‘liq jarayon-hodisaga ishora qilsa, ikkinchi
gapda “
yillarning gardi bosib, tusini yo‘qotgan xotiralar to’satdan yarq etadi-yu, tag’in
alangalanib ketadi, yuragingizni o’t bo’lib yondirib yuboradi.”
frazalarida
xotiralar
ga
“gard
bosishi”, “tusini yo’qotishi”, “yarq etishi”, “alangalanib ketishi”, “yondirishi”
singari xususiyat
berilib,
jonlantirish
san’atidan, “
tongday musaffo
” iborasida o’xshatish stilistik vositasi
yoshlikdagi beg’ubor davrlarni ifoda etgan.
References:
1.
D.Quronov, Z.Mamajonov,M.Sheraliyeva 2010. Adabiyotshunoslik lug’ati-Toshkent:
Sharq.
2.
М.Егорова 1984. Типология со стилистические функции внутритекстовых
авторских комментариев.Текст как объект комплексного анализа в ВУЗЕ.
3.
Giora R. Understanding figurative and literal language: the graded salience hypothesis /
R. Giora // Cognitive Linguistics. – 1997. –P.183–206.
4.
Gozzi, R. A Review of General Semantics Text. / R.A. Gozzi // The Power of Metaphor.
1999/2000. – Vol. 56. – № 4
2
O’.Hoshimov.Bahor qaytmaydi. 2005 Sharqa nashriyoti Toshkent 91- bet.
3
O’.Hoshimov.Bahor qaytmaydi. 2005 Sharqa nashriyoti Toshkent 99- bet.
