158
ЖАМОАТ ТАРТИБИГА ҚАРШИ ЖИНОЯТЛАРНИ ТЕРГОВ ҚИЛИШНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ВА УНИНГ АҲАМИЯТИ
Аширбоев Ахроржон Тиркаш ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
“Тергов фаолияти” кафедраси кабинет бошлиғи.
Норхўжаев Музаффар Раҳмон ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси 3-босқич 323-гуруҳ курсанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.15536033
Аннатация
Мақолада
жамоат
тартибига
қарши
жиноятларни
тергов
қилишни
такомиллаштиришга оид тавсиялар илгари сурилган.
Калит сўзлар
Жамоат тартиби, хорижий тажриба,безорилик жинояти,тергов қилишни
такомиллаштириш, қимор, таваккалчиликка асосланган ўйин.
Жамоат тартибига қарши жиноятларни тергов қилишнинг такомиллаштирилиши
ва унинг аҳамияти муҳим масала ҳисобланади. Бунинг сабаби, жамоат тартибига қарши
жиноятлар фуқароларнинг хавфсизлигига таҳдид солади, давлатнинг ҳуқуқий
тизимини шубҳа остига қўяди ва ижтимоий барқарорликка зиён етказиши мумкин.
Жиноятларни тергов қилишни такомиллаштириш жамиятдаги ҳуқуқий маданиятни
ошириш ва қонун устиворлигини таъминлашга қаратилган муҳим босқич ҳисобланади.
Жамоат тартибига қарши жиноятлар давлат ва жамиятнинг барқарорлигига жиддий
хавф солади. Бу турдаги жиноятлар орқали жамоат хавфсизлиги бузилади, одамлар
орасида қўрқув ва ишончсизлик юзага келади. Шу боисдан, жамоат тартибига қарши
жиноятларни тергов қилишнинг такомиллаштирилиши муҳим масала ҳисобланади. Бу
мақолада жамоат тартибига қарши жиноятларни тергов қилишни такомиллаштириш ва
унинг аҳамияти, шунингдек, амалиётдаги зарурий чора-тадбирлар ва усуллар
қаралади
1
. Дунёда содир этилаётган безорилик жинояти натижасида шахсларнинг
соғлиғи, мол-мулки, шаъни ва қадр-қимматига етказилаётган тажовузлар туфайли бу
каби қилмишларни жамоат тартибига таҳдид солаётган жиноят сифатидаги ижтимоий
хавфи кескин ортиб бормоқда.
Жамоат тартибига қарши жиноятларни содир этилиш кўрсаткичи 2024 йилда
олдинги йилларга нисбатан “Буюк Британия ва Ҳиндистонда 37 фоиз, Бразилияда 29
фоиз, Жанубий Африкада 25 фоиз, Канадада 20 фоиз ва Туркияда 19 фоизга ошган”.
“АҚШда ишчиларнинг 30 фоизи, мактаб ўқувчиларининг ҳар тўрт нафаридан биттаси
безорилик жиноятидан жабрланган бўлса, 70 фоиз ёшлар таълим даргоҳида безорилик
жиноятининг бевосита гувоҳи бўлган”. “Буюк Британияда ёшларнинг салкам 20 фоизи
ўзига нисбатан содир этилган безорилик жинояти натижасида таълим олаётган ўқув
даргоҳини тарк этган” Ваҳоланки, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти томонидан қабул
қилинган норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар талабларига мувофиқ “содир этилган ҳар бир
жиноят тез ва тўлиқ фош этилиши, уни содир этган шахснинг айби қонунда кўрсатилган
тартибда исботланиши, шунингдек жиноятдан жабр кўрган шахсларнинг ҳуқуқларини
1
Муродов Б., Хомидов В. Процессуальные основания производства обыска и следственного действия //Общество
и инновации. – 2023. – Т. 4. – №. 2/S. – С. 402-411.
159
тиклаш ҳамда етказилган барча турдаги зарарлар тўлиқ қопланиши зарур эканлиги
қайд этилган”. Бу эса, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг жамоат тартибига
қарши жиноятларига қарши курашиш фаолиятини янада самарали ташкил этиш
лозимлигини тақозо этмоқда. Жаҳонда жамоат тартибига қарши жиноятларини тергов
қилишда исботланиши лозим бўлган ҳолатлар доирасини белгилаш, бу каби
қилмишларга тўғри ҳуқуқий баҳо бериш, безориликни майда безорилик ҳамда баданга
ёки мулкка шикаст етказиш ёхуд ўзбошимчалик жиноятларидан фарқлаш, бир гуруҳ
шахслар томонидан содир этилган безорилик жинояти иштирокчиларининг айбини
исботлаш учун ўтказилиши лозим бўлган тергов ва процессуал ҳаракатлар кетма-
кетлиги (алгоритми)ни ишлаб чиқиш, эҳтиёт чораларини қўллашда ҳамда бу турдаги
жиноятлардан жабрланган ёки унинг гувоҳи бўлган шахслардан кўрсатувлар олишда
безорилик жиноятининг ўзига хос белгиларига алоҳида эътибор қаратиш, бир-
бирининг баданига ёки мулкига шикаст етказиш йўли билан содир этилган жамоат
тартибига қарши жиноятларида сўроқ қилиш ва юзлаштириш тергов ҳаракатларини
ўтказишнинг янги тактик усулларидан самарали фойдаланиш, шунингдек безорилик
жиноятини тергов қилиш фаолиятини самарали ташкил этилишига тўсқинлик қилувчи
қонунчиликдаги бўшлиқларни тўлдириш бўйича илмий тадқиқотлар олиб
борилмоқда
2
. Мамлакатимизда фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли
ҳимоя қилиш, жамоат тартибини сақлаш, жиноят ва жиноят-процессуал қонунчилигини
ислоҳ қилиш соҳасида кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Хусусан, “ҳуқуқни
муҳофаза қилувчи органларнинг янги қиёфасини шакллантириш ва уларнинг
фаолиятини халқ манфаатлари, инсон қадр-қиммати, ҳуқуқ ва эркинликларини
самарали ҳимоя қилишга йўналтириш, жамоат хавфсизлигини таъминлаш” каби муҳим
мақсадлар белгиланган. Бу эса жамоат тартибига қарши жиноятини содир этган
шахсларнинг айбини қонунда белгиланган тартибда исботлаш, айбдор шахсларни
ушлашда ва улар билан боғлиқ тергов ва процессуал ҳаракатларни ўтказишда
ифодаланади. Жамоат тартибига қарши жиноятларни тергов қилиш учун замонавий ва
самарали усуллар талаб қилинади
3
. Бунинг учун қуйидаги йўналишлар муҳимдир:
а) Модернизацияланган технологиялардан фойдаланиш- замонавий ахборот
технологиялари, видео мониторинг тизимлари, GPS навигация, мобил телефонлар ва
интернет платформаҳлари жиноятларни аниқлашда муҳим роль ўйнайди. Мобил
дастурлар, электрон манзиллар орқали жиноятчилар ҳақида маълумот тўплаш тергов
жараёнини тезлаштиради. Жиноятчи ёки гумонланувчи шахсларнинг ҳаракатларини
кузатиш имконини берувчи технологиялар терговчиларга тезкор ва аниқ хулосалар
чиқаришга ёрдам беради.
б) Инсон ресурсларини мукаммаллаштириш- жамоат тартибига қарши
жиноятларни тергов қилишда ишлайдиган кадрларнинг малакасини ошириш муҳим
аҳамиятга эга. Бунга қонунчилик, ҳуқуқий психологик усуллар, хўжалик ҳудудидаги
тартибни бузган шахслар билан ишлаш, ислоҳотларни амалга ошириш учун турли
тренинглар ва ўқув курслари ташкил қилиш кириши мумкин. Маълумотлар тўплаш,
2
Муродов Б., Ботаев М. Анализ основ реабилитации невиновных лиц в уголовном процессе //Общество и
инновации. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 166-176.
3
Суюнов Ш., Азаматов А. Суриштирув институтининг ривожланиш истиқболлари //Академические
исследования в современной науке. – 2023. – Т. 2. – №. 13. – С. 9-14.
160
жиноятчиларнинг ижтимоий мавқеини таҳлил қилиш, инкогнито тадқиқотларни олиб
боришда мутахассислар малакаси муҳимдир.
в) Қонунчиликни такомиллаштириш- жамоат тартибига қарши жиноятлар
соҳасидаги қонунлар ва нормаларнинг аниқ ва аниқлаштирилган бўлиши зарур.
Қонунчилик жорий этилиши ва уларнинг амалга оширилиши тергов жараёнида ҳал
қилувчи омил бўлиши мумкин. Масалан, жамоат жойларидаги хатарлар ва
бузғунчиликларга қарши янги қонунлар ишлаб чиқиш ва уларни ижросини таъминлаш.
г) Ҳуқуқий ва маъмурий ташкилотлар билан ҳамкорлик- жамоат тартибига қарши
жиноятларни тергов қилишда ички ишлар органи, суд, прокуратура ва бошқа давлат
органлари ўртасидаги ҳамкорлик жуда муҳим. Жиноятларни аниқлаш ва тергов
қилишда тўғри ва тезкор маълумот алмашиш тизими ишлаб чиқилган бўлиши керак. Бу
ҳамкорлик терговга оид қарорларни тезкор ва аниқ қабул қилишга ёрдам беради
4
.
Жамоат тартибига қарши жиноятларни тергов қилиш — бу фақат ҳуқуқни
муҳофаза қилиш органлари фаолиятига тааллуқли бўлиб, балки бутун жамиятни
қўллаб-қувватлайдиган, ягона тизимдир. Хорижий мамлакатлар жамоат тартибига
қарши жиноятлар билан боғлиқ тергов тизимларини такомиллаштиришга катта
эътибор қаратганлар. Улар илғор тажрибаларни амалга ошириб, муаммоларни аниқлаб,
уларга самарали ечимлар топишга уринмоқдалар. Жамоат тартибига қарши жиноятлар
билан боғлиқ хорижий тажрибалар, янги технологиялар ва инновацион методлардан
фойдаланиш, шунингдек, қонунчилик ва амалиётни такомиллаштириш соҳасидаги
ёндашувлар ҳақида келтириш муҳимдир
5
.
АҚШ жамоат тартибига қарши жиноятларни тергов қилишда замонавий ахборот
технологиялари, шу жумладан видеокузатув тизимлари, мобил иловалар ва рақамли
таҳлил усулларидан кенг фойдаланади.
- мобил иловалар ва GPS тизимлари: АҚШ полицияси жамоат хавфсизлигини
таъминлаш мақсадида одамлардан хабарлар қабул қилиш ва жиноятларга тўғридан
тўғри реакция бериш учун мобил иловаларни жорий этган. Бу илова фуқароларга тезкор
хабар бериш имконини беради.
- видеокузатув ва камералар: жамоат жойларидаги видеокузатув камералари, шу
жумладан, жамоат тартибига қарши жиноятларни аниқлаш ва тергов қилишда муҳим
рол ўйнайди. Полициядан ташқари, баъзи шаҳарларда жамоат ва хусусий сектор ҳам
видеокузатув тизимларини жорий этган, бу эса жиноятларни аниқлашда тезкорликни
оширади.
2. Терговчиларга қўлланиладиган психологик ёрдам: Япония тажрибаси.
Японияда жамоат тартибига қарши жиноятларни тергов қилишда психологик
ёрдам ва мутахассислардан фойдаланиш муҳимдир. Бу усул жиноятчиларнинг
ижтимоий муносабатларини тушуниш ва уларнинг мотивларини аниқлашга ёрдам
4
Суюнов Ш. Гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари ёки психотроп моддаларни ўтказиш мақсадини
кўзламай қонунга хилоф равишда тайёрлаш, эгаллаш, сақлаш, ташиш ёки жўнатиш жиноятини тергов қилишда
қўшиб ҳисоблаш методологиясининг аҳамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и
практические исследования. – 2025. – Т. 4. – №. 10. – С. 20-24.
5
Суюнов Ш. Понятие преступления по незаконному изготовлению, приобретению, хранению наркотических
средств, их аналогов или психотропных веществ без цели сбыта //Общество и инновации. – 2025. – Т. 6. – №. 1/S.
– С. 267-277.
161
беради.
- психологик баҳолаш: Япония полицияси жиноятчилар билан ишлашда
психологик баҳолаш усулларини қўллайди, бу эса терговчиларга уларнинг ички
ҳолатини, айниқса, жиноятни содир этгани сабабини тушунишга ёрдам беради
6
.
- мутахассислардан фойдаланиш: жамоат тартибига қарши жиноятларни тергов
қилишда махсус психоаналитиклар ва мутахассислардан фойдаланиш, жиноятнинг
ижтимоий ва эмоционал сабабларини аниқлашда муҳимдир
7
.
3. Қонунчилик ва амалиётни такомиллаштириш: Европадаги тажрибаси.
Европадаги бир қатор мамлакатларда жамоат тартибига қарши жиноятларни
тергов қилиш бўйича қонунлар ва ҳуқуқий тизимлар доимий равишда
такомиллаштирилади. Мисол учун, Германияда, Францияда ва Швецияда қонунлар
жиноятларни аниқлаш ва уларга тезкор жавоб беришга қаратилган.
- жамиятда ҳуқуқий саводхонликни ошириш: Европа мамлакатларида
фуқароларнинг ҳуқуқий маданиятини оширишга, уларнинг жиноятларга қарши ҳаракат
қилиш қобилиятларини ривожлантиришга қаратилган тизимлар жорий этилган. Бу
фуқароларга жиноятларни тезкор аниқлаш ва терговга ёрдам беришда ёрдам беради.
- терговчиларни малакасини ошириш: Европада жиноятларни тергов қилиш учун
терговчиларни малакасини оширишга катта эътибор қаратилади. Бу, ўз навбатида,
жиноятларни аниқлаш ва уларга тезкор жавоб беришни таъминлайди.
4. Жамоат билан ҳамкорлик: Буюк британия тажрибаси.
Буюк британия жамоат тартибига қарши жиноятларни тергов қилишда жамоат
билан ҳамкорликни ва жамоат хавфсизлигига оид умумий мас'улиятни талаб қилади.
- жамоатни жалб қилиш: полиция жамоат билан ҳамкорликда жиноятларни
аниқлаш ва уларга ўз вақтида реакция беришни таъминлайди. Бу ҳамкорлик
жиноятларни тезкор ва самарали тергов қилишга ёрдам беради.
- жамоат полиси: жамоат билан ишлаш ва оммавий ахборот воситалари орқали
жиноятларга қарши маърифий ишлар олиб бориш муҳим рол ўйнайди. Жиноятлар
ҳақидаги хабарлар фуқароларга эркин ва аниқ тарзда етказилади
8
.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбэкистан республикасининг Янги таҳрирдаги Конституцияси 2023-йил 30-апрел
2.
1989-йил 20-ноябрда Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеясининг
44/25-сессияси,.
3.
Ўзбэкистан республикасининг Жиноят кодекси/ lex/uz
4.
Германия Жиноят-процессуал кодекси
5.
Норвегия Жиноят-процессуал кодекси
6
Аширбоев А. Т. Ў. Суриштирув ва дастлабки тергов тўхтaтилгaнидaн кейин теpгoв opгaнлapнинг фaoлиятини
тaшкил этиш //Eurasian Journal of Law, Finance and Applied Sciences. – 2024. – Т. 4. – №. 5. – С. 263-273
7
Хушвактова Н.А. Prospects for ensuring the safety of public memberships in criminal proceedings// An International
German Journal World Bulletin of Management and Law (WBML) (ISSN (E) – 2749-3601) Published: Volume-12, July-
2022 | Pages: 207-209 (Journal Impact Factor: 7.424) (12.00.00).
8
Усманалиев Н., Байназов Ж. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов
ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в системе образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
162
6.
Франция Жиноят-процессуал кодекси
7.
president.uz.”Ўзбекистон Республикаси Президентининг Ўзбекистон Республикаси
Олий Мажлиси ва халқига мурожаатномаси”.2022 йил 20 декабрь.
8.
Муродов Б., Ботаев М. Анализ основ реабилитации невиновных лиц в уголовном
процессе //Общество и инновации. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 166-176.
9.
Муродов Б., Хомидов В. Процессуальные основания производства обыска и
следственного действия //Общество и инновации. – 2023. – Т. 4. – №. 2/S. – С. 402-411.
10.
Суюнов Ш., Азаматов А. Суриштирув институтининг ривожланиш истиқболлари
//Академические исследования в современной науке. – 2023. – Т. 2. – №. 13. – С. 9-14.
11.
Суюнов Ш. Гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари ёки психотроп
моддаларни ўтказиш мақсадини кўзламай қонунга хилоф равишда тайёрлаш, эгаллаш,
сақлаш, ташиш ёки жўнатиш жиноятини тергов қилишда қўшиб ҳисоблаш
методологиясининг аҳамияти //Общественные науки в современном мире:
теоретические и практические исследования. – 2025. – Т. 4. – №. 10. – С. 20-24.
12.
Суюнов Ш. Понятие преступления по незаконному изготовлению, приобретению,
хранению наркотических средств, их аналогов или психотропных веществ без цели
сбыта //Общество и инновации. – 2025. – Т. 6. – №. 1/S. – С. 267-277.
13.
Аширбоев А. Т. Ў. Суриштирув ва дастлабки тергов тўхтaтилгaнидaн кейин теpгoв
opгaнлapнинг фaoлиятини тaшкил этиш //Eurasian Journal of Law, Finance and Applied
Sciences. – 2024. – Т. 4. – №. 5. – С. 263-273
14.
Хушвактова Н.А. The Improvement Of Exploiting Public Assistance In Investigator`S
Crime Prevention Activities // The American Journal of Political Science Law and Criminology
(ISSN
–
2693-0803)
Published:
March
30,
2021
|
Pages:
55-59
https://doi.org/10.37547/tajpslc/Volume03Issue03-09 (Impact Factor SJIF 2020: 5. 453)
(12.00.00).
15.
Хушвактова Н.А. Prospects for ensuring the safety of public memberships in criminal
proceedings// An International German Journal World Bulletin of Management and Law
(WBML) (ISSN (E) – 2749-3601) Published: Volume-12, July-2022 | Pages: 207-209 (Journal
Impact Factor: 7.424) (12.00.00).
16.
Усманалиев
Н.
Процессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //problems and solutions of scientific and innovative
research. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
17.
Усманалиев Н., Байназов Ж. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган жойни
кўздан кечириш тергов ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в системе
образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
