126
BARQAROR RIVOJLANISH VA SIYOSIY ONG: IJTIMOIY INTEGRATSIYADA
MANIPULYATSIYANING ROLI
Taxmina Mamadaliyeva
O‘qituvchi, Ijtimoiy fanlar kafedrasi,
Toshkent Davlat Transport Universiteti, Toshkent, O‘zbekiston
mishel.96@bk.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15533163
Barqaror rivojlanish zamonaviy jamiyatning strategik yo‘nalishi sifatida nafaqat
iqtisodiy va ekologik barqarorlikni, balki ijtimoiy integratsiyaning yuqori darajasi, siyosiy
barqarorlik va fuqarolarning ijtimoiy jarayonlarda ongli ishtirokini ham nazarda tutadi. Biroq,
axborot ortiqligi kuchayib borayotgan, jamoatchilik fikri tobora bo‘linayotgan va hokimiyat
institutlariga nisbatan ishonchsizlik ortayotgan bir sharoitda siyosiy ongni shakllantirish va
o‘zgartirish jarayonida siyosiy manipulyatsiyaning rolini tahlil qilish, ayniqsa jamiyatdagi
barqarorlik va totuvlik nuqtai nazaridan, alohida ahamiyat kasb etadi.
Siyosiy manipulyatsiya — bu ommaviy ongga yashirin ta’sir ko‘rsatish vositalaridan biri
bo‘lib, u siyosiy maqsadlarga erishish uchun ramzlar, ritorik konstruksiyalar, emotsional
obrazlar va psixologik usullardan foydalanadi. Barqaror rivojlanish kontekstida manipulyativ
texnologiyalar ikki tomonlama funksiyani bajarishi mumkin: bir tomondan, ular jamiyatni
muhim vazifalarni hal etishga safarbar etishi mumkin bo‘lsa, boshqa tomondan, qarama-
qarshilik yoki obro‘sizlantirish maqsadida qo‘llanganda ijtimoiy dezintegratsiya xavfini
keltirib chiqaradi..
Siyosiy ong — bu shaxs va ijtimoiy guruhlarning siyosiy haqiqatga bo‘lgan munosabatini
shakllantiruvchi tasavvurlar, qarashlar, bilimlar, normalar va qadriyatlar majmuasidir. K.M.
Mirzaaxmedovning tadqiqotlariga ko‘ra, siyosiy ong siyosiy ijtimoiylashuv, hokimiyatni
legallashtirish va fuqarolarni jamiyat boshqaruv tizimiga integratsiyalash funksiyalarini
bajaradi [Mirzaaxmedov K.M., 2019].
Barqaror rivojlanish rivojlanish maqsadlarini amalga oshirishda — ekologik
tashabbuslardan tortib ijtimoiy mas’uliyat va fuqarolik faolligigacha — aholining keng
qatlamlarining ongli ishtirokini talab etadi. Shu bois, siyosiy ong nafaqat xabardor bo‘lishi,
balki ijtimoiy jarayonlarni ijodiy va konstruktiv tarzda qabul qilishga yo‘naltirilgan bo‘lishi
lozim. Biroq an’anaviy institutlarga nisbatan ishonchsizlik, aholining bir qismining passivligi
va populizmning keng tarqalishi sharoitida ommaviy idrokka ta’sir ko‘rsatish uchun
qo‘shimcha vositalardan, jumladan yumshoq ta’sir va manipulyatsiya texnologiyalaridan
foydalanishga ehtiyoj paydo bo‘ladi.
Ilmiy adabiyotlarda siyosiy manipulyatsiya har doim ham faqat salbiy mazmunda ko‘rib
chiqilmaydi. Masalan, G. Lassuell va uning izdoshlari demokratik jamiyatlarda manipulyativ
texnologiyalar jamoaviy kelishuvni qo‘llab-quvvatlash hamda inqiroz davrlarida fuqarolarni
safarbar etishga xizmat qilishi mumkinligini ta’kidlaganlar [Lasswell, 1948]. Manipulyatsiya
ijobiy kommunikatsiya vositasi sifatida ham qo‘llanilishi mumkin — masalan, emotsional
targ‘ibot shakllarida, vatanparvarlik obrazlarida, jamoaviy identifikatsiyaga murojaat qiluvchi
ramziy kodlarni integratsiyalash orqali. Bunday holatlarda manipulyatsiya integratsion
funksiyani bajaradi, ya’ni ijtimoiy mas’uliyat va hamjihatlik tuyg‘usini shakllantiradi. Bu
ayniqsa yangi siyosiy-huquqiy va madaniy normalar shakllanayotgan o‘tish davridagi
jamiyatlar uchun dolzarbdir. O‘zbekistonda barqaror rivojlanishning milliy strategiyalari
127
doirasida faol islohotlar amalga oshirilayotgan bir paytda, o‘zgarishlarni jamoatchilik
tomonidan qo‘llab-quvvatlashni rag‘batlantirishga qaratilgan ijtimoiy ishontirish
texnologiyalaridan foydalanilmoqda. Bunga islohotlarning ritorik asoslanishi, axloqiy
avtoritetlardan foydalanish, milliy taraqqiyot va jamoaviy kelajak obrazlarini yaratish kabi
usullar kiradi.
Jamiyatning siyosiy madaniyati — siyosiy kommunikatsiyaning turli shakllarini qabul
qilish darajasini belgilovchi asosiy omildir. Yuqori siyosiy madaniyatga ega jamiyatlarda
manipulyatsiya oson aniqlanadi va rad etiladi, holbuki paternalistik yoki avtoritar an’analarga
ega madaniyatlarda u boshqaruvning odatiy usuli sifatida qabul qilinishi mumkin.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda ishtirok, ochiqlik va siyosiy savodxonlikka asoslangan
yangi siyosiy madaniyat shakllanayotganligi kuzatilmoqda. K.M. Mirzaaxmedov
ta’kidlaganidek, “siyosiy madaniyatning qadriyaviy asosi barqaror siyosiy ongning
poydevorini tashkil etadi va destruktiv manipulyativ ta’sirlarga qarshi turadi” [Mirzaaxmedov
K.M., 2021, b. 41]. Shunday ekan, siyosiy madaniyatni rivojlantirish — bu jamiyatning
yaxlitligini yo‘qotmasdan zamonaviy chaqiriqlarga moslashishini ta’minlaydigan barqarorlik
va integratsiyani himoya qilishning asosiy mexanizmidir.
Siyosiy manipulyatsiyaning ijtimoiy integratsiyadagi roli bir ma’noli emas: u safarbarlik
va birdamlikni kuchaytiruvchi katalizator sifatida ham, ishonch va barqarorlikni izdan
chiqaruvchi omil sifatida ham namoyon bo‘lishi mumkin. Barqaror rivojlanish sharoitida esa
aynan yetuk siyosiy ongni shakllantirish alohida ahamiyat kasb etadi — bunda manipulyativ
ta’sirlar tanqidiy tafakkur va qadriyaviy yo‘nalishlar filtri orqali o‘tadi. Zamonaviy siyosiy
boshqaruvning vazifasi barcha manipulyatsiya shakllarini butunlay yo‘q qilish emas, balki
siyosiy kommunikatsiya axloqiy, konstruktiv va ijtimoiy yaxlitlikni mustahkamlashga
qaratilgan holda olib boriladigan sharoitlarni yaratishdir. Faqat shundagina barqaror
rivojlanish deklarativ maqsad bo‘lib qolmay, balki hayotga tatbiq etilayotgan yashovchan
jamiyat amaliyotiga aylanishi mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mirzaaxmedov K.M. Davlat boshqaruvi tizimini demokratlashtirishda siyosiy hokimiyat
legitimligini takomillashtirish mexanizmlari. – Toshkent: “Fan” nashriyoti, 2019. – 152 b.
2.
Lasswell H.D. The Structure and Function of Communication in Society // Bryson, L.
(Ed.). The Communication of Ideas. – New York: Harper & Row, 1948. – P. 37–51.
3.
OECD. Building Trust to Reinforce Democracy: Main Findings. – Paris: OECD Publishing,
2022. – DOI: 10.1787/b407f99c-en
4.
Nye J.S. Soft Power: The Means to Success in World Politics. – New York: Public Affairs,
2004. – 191 p.
5.
Turaev A.M. Siyosiy madaniyat va siyosiy ong taraqqiyoti: nazariy yondashuvlar. –
Toshkent: “Iqtisod-moliya”, 2021. – 184 b.
6.
Fairclough N. Language and Power. – 2nd ed. – London: Routledge, 2013. – 272 p.
7.
Castells M. Communication Power. – Oxford: Oxford University Press, 2009. – 571 p.
