123
BARQAROR RIVOJLANISHNING MEDIATIZATSIYASI: KUN TARTIBI QANDAY
QILIB XULQ-ATVORNI SHAKLLANTIRADI
Taxmina Mamadaliyeva
O‘qituvchi, Ijtimoiy fanlar kafedrasi,
Toshkent Davlat Transport Universiteti, Toshkent, O‘zbekiston
mishel.96@bk.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15533139
Barqaror rivojlanish, 2030 Kun Tartibi va Barqaror Rivojlanish Maqsadlarida (BRM)
mustahkamlangan holda, global siyosiy, iqtisodiy va ilmiy diskursning markaziy mavzusiga
aylangan. Biroq barqarorlik tamoyillarini amalga oshirish faqat siyosiy iroda va institutsional
mexanizmlarga emas, balki bu g‘oyalarning jamiyat tomonidan qanday qabul qilinishiga ham
bog‘liq. Ana shu kontekstda alohida ahamiyat kasb etadigan jarayon — bu mediatizatsiya,
ya’ni ommaviy axborot vositalari va raqamli platformalar nafaqat axborotni uzatadigan, balki
jamoaviy normalarni, xulq-atvor modellari va barqaror kelajak haqidagi tasavvurlarni faol
shakllantiradigan jarayondir.
Mazkur tadqiqotning maqsadi — mediatizatsiya barqaror rivojlanish kun tartibini
qanday qabul qilishga ta’sir ko‘rsatishini hamda ommaviy axborot vositalari orqali xulq-atvor
yo‘nalishlarini shakllantirishda qanday mexanizmlar qo‘llanilishini tahlil qilishdir.
Mediatizatsiya tushunchasi madaniy va kommunikatsion sotsiologiya doirasida keng
tarqalgan. Stagovski va Shults (Stig Hjarvard, Winfried Schulz)ga ko‘ra, mediatizatsiya — bu
metajarayon bo‘lib, uning natijasida ommaviy axborot vositalari ijtimoiy va siyosiy hayotning
ajralmas tuzilmasiga aylanadi. Bu shuni anglatadiki, axborot shunchaki uzatilmaydi, balki
mediologikaning ta’sirida — xabar shakli, ohangi va mazmunini belgilovchi tamoyillar asosida
— o‘zgaradi [Hjarvard, 2008; Schulz, 2004]. Barqaror rivojlanishning mediatizatsiyasi faqat
BRM haqida ma’lumot tarqatish emas, balki barqarorlikni madaniy va xulq-atvorga oid kodga
aylantirish jarayonidir. OAV nafaqat muammolar haqida axborot beradi, balki xatti-harakat
standartlarini ham belgilaydi: iste’mol odatlaridan tortib siyosiy faollikkacha.
2015-yilda BRM qabul qilinganidan beri barqaror rivojlanish global kun tartibining bir
qismiga aylandi. Biroq uning OAVda qanday aks ettirilishi hal qiluvchi ahamiyatga ega.
YuNESKO (2021) tadqiqotiga ko‘ra, ko‘pchilik milliy media tizimlarida barqarorlik asosan
ekologik prizma orqali yoritiladi, ijtimoiy va institutsional jihatlar esa e’tibor chetida
qolmoqda.
Kun tartibining mediatizatsiyasi bir nechta asosiy kanallar orqali amalga oshadi.
Yangilik formatlari orqali barqarorlik dolzarblik va xavf tuyg‘usida taqdim etiladi, masalan,
iqlim inqirozlari kontekstida. Reklama va marketing amaliyotlari esa “yashil” brendlarni
axloqiy tanlov sifatida ko‘rsatib, iste’molchilarda ma’lum xulq-atvorni shakllantiradi.
Inflyuenserlar va blogerlar esa barqarorlikni shaxsiylashtirib, “ongli fuqarolik” timsolini
yaratadi. Kino va seriallar esa ommaviy madaniyat narrativlari orqali “barqaror xulq-atvor”
me’yorlarini ongga singdiradi. Biermann va boshqalar (2022) tadqiqotida qayd etilishicha,
barqarorlikka oid mediakun tartibi ko‘pincha parchalangan va siyosiylashgan tus oladi, bu
holat mediata’sir resurslariga egalik qiluvchi aktorlarning manfaatlariga bog‘liq. Natijada,
barqarorlik maqsadlarining siyosiy kurashda yoki imidj iqtisodiyotida vositaga aylanish xavfi
yuzaga keladi.
OAV institutsional va texnologik vositachi sifatida insonlarning xatti-harakatlariga
124
kognitiv, emotsional va normativ mexanizmlar orqali ta’sir qiladi. Entman (1993) tomonidan
ishlab chiqilgan freym nazariyasiga ko‘ra, axborot qanday “qadoqlangan” bo‘lsa, aynan shu
tarzda muammo qabul qilinadi va natijada shaxsning harakati ham shunga muvofiq
shakllanadi. Masalan, “mas’uliyatli iste’mol” freymi auditoriyani mahalliy va ekologik toza
mahsulotlarni tanlashga undaydi. Bundan tashqari, kontentni shaxslashtiruvchi raqamli
algoritmlar “axborot pufagi” effektini yaratadi — bunda barqarorlik mavzusi
foydalanuvchining raqamli izlariga qarab yo ustuvor, yo esa chekka mavzu sifatida qabul
qilinadi.
Raqamli savodxonlik darajasi yuqori bo‘lgan mamlakatlarda barqarorlikning
mediatizatsiyasi real xulq-atvor o‘zgarishlariga olib keladi: chiqindilarni kamaytirish, muqobil
energiya manbalariga o‘tish, siyosiy ishtirok (masalan, iqlim yurishlarida qatnashish) kabi.
Media savodxonligi past bo‘lgan jamiyatlarda ko‘pincha “kun tartibidan charchash” effekti
yoki “ekologik kampaniyalarga” nisbatan ishonchsizlik kuzatiladi.
Barqarorlikning mediatizatsiyasi ijobiy salohiyatga ega bo‘lishiga qaramay, ilmiy
adabiyotlarda uning ayrim xavflari ham qayd etilgan:
Barqarorlik orqali manipulyatsiya — kun tartibidan korporativ manfaatlarni
legallashtirish vositasi sifatida foydalanish, amaldagi amaliyotlarni o‘zgartirmasdan “yashil
niqob” (greenwashing) ostida faoliyat yuritish [Delmas & Burbano, 2011].
Muammolarni depolitizatsiya qilish — barqarorlik ko‘pincha shaxsiy tanlov masalasi
sifatida taqdim etiladi, bu esa tengsizlik, korrupsiya, global javobgarlik zanjirlari kabi tizimli
omillarni muhokamadan chiqarib tashlaydi.
Bilimlarning parchalanishi — barqarorlik bilan bog‘liq murakkab muammolarni
soddalashtirish va vizual tarzda (memlar, storislar, qisqa videolar) yetkazish “klip
tafakkuri”ga olib kelib, tanqidiy tahlil darajasini pasaytirishi mumkin.
Barqarorlikning OAVdagi mavjudligini kengaytirish bilan birga, media savodxonlikni
ham rivojlantirish zarur. Bu — globallashuv va ekologik tanazzul sharoitida institutsional
javobning ajralmas qismi sifatida qaralishi lozim.
Barqaror rivojlanishning mediatizatsiyasi global kun tartibini individual va jamoaviy
harakatlarga aylantirishga xizmat qiluvchi eng muhim jarayonlardan biridir. Ommaviy
axborot vositalari barqarorlik haqidagi haqiqatni shunchaki aks ettirmaydi, balki uni
auditoriya ongida — til, obrazlar, freymlar va algoritmlar orqali — qayta quradi. Biroq bunday
ta’sirning samaradorligi axborot yetkazish bilan manipulyatsiya, vizual jalb etish bilan tahliliy
chuqurlik o‘rtasidagi muvozanatga bog‘liq. Barqarorlikning kelajagi ko‘p jihatdan shunga
bog‘liqki, mediakun tartibi qay darajada inklyuziv, axloqiy va ko‘p ovozli bo‘ladi — ya’ni u
hissiy reaksiyagagina emas, balki ongli qarorlar qabul qilishga xizmat qilishi kerak.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Hjarvard, S. (2008).
The Mediatization of Society. A Theory of the Media as Agents of Social
and Cultural Change
. Nordicom Review, 29(2), 105–134.
2.
Schulz, W. (2004).
Reconstructing Mediatization as an Analytical Concept
. European
Journal of Communication, 19(1), 87–101.
3.
Biermann, F., Hickmann, T., Sénit, C.-A. (2022).
The Political Impact of the Sustainable
125
Development
Goals
.
Cambridge
University
Press.
https://www.researchgate.net/publication/361447975
4.
Entman, R.M. (1993).
Framing: Toward Clarification of a Fractured Paradigm
. Journal of
Communication, 43(4), 51–58.
5.
UNESCO
(2021).
Reporting
on
SDGs:
A
Handbook
for
Journalists
.
https://en.unesco.org/news/reporting-sdgs-handbook
6.
Delmas, M.A., Burbano, V.C. (2011).
The Drivers of Greenwashing
. California Management
Review, 54(1), 64–87.
7.
United Nations. (2015).
Transforming our world: The 2030 Agenda for Sustainable
Development
.
