83
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR UCHUN JISMONIY RIVOJLANISH
DASTURLARINI TUZISH
Raxmatov Avazbek
Navoiy davlat universiteti
San'at va sport fakulteti 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15518872
Annotatsiya.
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun jismoniy rivojlanish dasturlarini
tuzish, bolalarning jismoniy sog‘lig‘ini ta'minlashda, shuningdek, ularning ruhiy va psixologik
holatiga ham katta ahamiyat beradi. Mazkur dasturlar, bolalar organizmining tabiiy
rivojlanishiga moslashgan holda, har bir yosh guruhining o‘ziga xos xususiyatlari inobatga
olinib ishlab chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Maktabgacha yosh, jismoniy rivojlanish, bolalar uchun dasturlar, sog‘likni
saqlash, psixologik rivojlanish, mushak tizimi, ijtimoiy ko‘nikmalar.
Annotation:
Developing physical development programs for preschool-aged children
plays a crucial role in ensuring their physical health, as well as positively impacting their mental
and psychological well-being. These programs are designed considering the natural
developmental stages of children, with each age group’s unique characteristics taken into
account.
Keywords:
Preschool age, physical development, children’s programs, health
maintenance, psychological development, muscular system, social skills.
Аннотация:
Разработка программ физического развития для детей дошкольного
возраста играет важную роль в поддержании их физического здоровья, а также
оказывает положительное влияние на психоэмоциональное состояние. Эти программы
разрабатываются с учетом естественных этапов развития детей, при этом учитываются
особенности каждой возрастной группы.
Ключевые слова:
Дошкольный возраст, физическое развитие, программы для
детей, поддержание здоровья, психологическое развитие, мышечная система,
социальные навыки.
Kirish
Zamonaviy pedagogika va sog‘lomlashtirish tizimlarining dolzarb vazifalaridan biri
sifatida qaralayotgan maktabgacha yoshdagi bolalarning jismoniy rivojlanishini ta’minlash va
bu boradagi dasturlarni ilmiy asoslangan tarzda shakllantirish nafaqat individual sog‘liqni
mustahkamlash, balki umuman millat genofondining barqarorligini ta’minlashda ham hal
qiluvchi omil sifatida e’tirof etiladi. Inson hayotining aynan maktabgacha davri — ya’ni 3
yoshdan 7 yoshgacha bo‘lgan bosqichi — jismoniy, aqliy, emotsional va ijtimoiy rivojlanishning
eng dinamik va intensiv kechadigan bosqichi hisoblanadi. Shu sababli, aynan mana shu yosh
oralig‘ida shakllantiriladigan harakat ko‘nikmalari, motorik malakalar, umumiy chidamlilik
muhim ahamiyat kasb etadi.
Shuningdek, maktabgacha yoshdagi bolalar uchun mo‘ljallangan jismoniy rivojlanish
dasturlarini ishlab chiqish jarayoni pedagogik maqsadlarga muvofiq holda, bolaning yosh,
fiziologik va psixologik xususiyatlariga tayangan holda rejalashtirilishi lozim bo‘lib, bunda har
bir harakat topshirig‘i bolaning o‘sish sur’atlari, muskul faoliyati, asab tizimi barqarorligi va
motivatsion ehtiyojlariga moslashtirilgan bo‘lishi zarur. Zamonaviy ilmiy izlanishlar asosida
84
ishlab chiqilgan bunday dasturlar orqali bolalarning nafaqat jismoniy holati, balki muloqotga
kirishish layoqati, o‘zini tutish madaniyati, hissiy muvozanati va mehnatsevarlikka bo‘lgan
intilishi ham izchil shakllanadi.
Bundan tashqari, jismoniy rivojlanish dasturlarini tuzishda zamonaviy texnologiyalardan,
innovatsion pedagogik metodlardan va ilg‘or xorijiy tajribalardan foydalanish orqali ta’lim
sifatini oshirish, bolaning mustaqil harakat faoliyatini rag‘batlantirish, tanqidiy va ijodiy
fikrlashini rivojlantirish, shuningdek, jamoaviy muhitda faol ishtirok etishga undovchi
elementlarni joriy etish bugungi kundagi muhim metodik yondashuvlardan biri sifatida
qaralmoqda. Shu bois, maktabgacha yoshdagi bolalarning jismoniy rivojlanish dasturlarini
ishlab chiqish va ularni amaliyotga tatbiq etish masalasi nafaqat pedagogik, balki ijtimoiy,
tibbiy, madaniy va milliy qadriyatlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan kompleks yondashuvni
talab qiladi.
Asosiy qism
Maktabgacha yoshdagi bolalarning jismoniy rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan
dasturlarni shakllantirishda, eng avvalo, bolaning yoshiga xos anatomik-fiziologik va psixologik
rivojlanish xususiyatlarini chuqur o‘rganish va tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu
davrda bolalarning suyak-mushak tizimi jadal rivojlanayotgan bo‘lib, ayni paytda
mushaklarning kuchi va chidamliligi hali to‘liq shakllanmagan bo‘ladi, shuning uchun har
qanday jismoniy mashqlar bolaning salomatligiga foyda keltirishi bilan birga, ortiqcha yuklama
berilmasligi ham e’tiborga olinishi zarur. Bu jihatlar dastur tuzishda harakat faoliyatining turli
shakllarini — yugurish, sakrash, muvozanatni saqlash, har xil holatlarni bajarish — maqsadga
muvofiq tarzda uyg‘unlashtirishni taqozo etadi.
Jismoniy rivojlanish dasturlarining samaradorligini oshirish uchun ularning mazmuni
faqatgina harakat faoliyati bilan cheklanmasligi, balki bolalarning ijodiy fikrlashini, estetik
didini, nutqiy va emotsional ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan pedagogik elementlar
bilan boyitilishi lozim. Bunda bolalarning faol harakatga bo‘lgan ichki ehtiyojlarini inobatga
olgan holda, ularni tabiat hodisalari, hayvonot olami yoki ertak qahramonlari bilan bog‘liq
harakatli o‘yinlar orqali rag‘batlantirish, ayni paytda, jismoniy yuklama va emotsional o‘sishni
birgalikda ta’minlaydi. Bu orqali bola o‘z tanasini boshqarish, fazoviy tafakkurni rivojlantirish,
guruhda ishlash va hamkorlik qilish kabi muhim ijtimoiy ko‘nikmalarga ega bo‘ladi.
Dasturlarni shakllantirishda mashg‘ulotlarning strukturasi, davomiyligi va intensivligi
kabi metodik omillar ham alohida o‘rganiladi. Har bir mashg‘ulot ma’lum bosqichlarga
bo‘lingan bo‘lib, ular kirish qismi, asosiy qism va yakuniy bo‘limlardan iborat bo‘lishi lozim.
Kirish qismida bolani faol harakatga tayyorlash, asosiy qismda asosiy jismoniy mashqlarni
bajarish,
yakuniy
qismda
esa
mushaklarni
bo‘shashtirish
va
his-tuyg‘ularni
muvozanatlashtirishga qaratilgan texnikalar qo‘llaniladi.
Shuningdek, rivojlanish dasturlarini tuzishda ota-onalar bilan hamkorlik alohida o‘rin
tutadi. Bolaning jismoniy faolligi faqat bog‘chada yoki maxsus muassasada emas, balki uy
sharoitida ham davom etishi kerak.
Shu bois, ota-onalarga sodda, tushunarli uslubda tuzilgan jismoniy mashqlar to‘plami,
metodik tavsiyalar va vizual ko‘rsatmalarni taqdim etish, ularning ushbu jarayonda faol
ishtirok etishini ta’minlaydi. Bunday yondashuv bola uchun sog‘lom turmush tarzini
shakllantirishda barqaror psixofiziologik muhit yaratishga xizmat qiladi. Zamonaviy tibbiy-
pedagogik tadqiqotlar asosida tuzilgan dasturlar shuni ko‘rsatadiki, harakatli faoliyatga doimiy
85
jalb etilgan maktabgacha yoshdagi bolalar o‘z tengdoshlariga nisbatan nafaqat jismonan
baquvvat va chidamli, balki emotsional jihatdan barqaror, tez fikrlovchi, tashabbuskor va
ijtimoiy moslashuvchan bo‘lib ulg‘ayadilar. Shuningdek, dasturlarni loyihalashda bolaning
yoshiga mos motivatsion omillarni aniqlash, ularning individual psixologik xususiyatlari va
harakat faoliyatiga bo‘lgan munosabatlarini o‘rganish ham katta ahamiyatga ega bo‘lib, bu
orqali har bir bola uchun eng maqbul yondashuvni tanlash imkoni yaratiladi.
Harakatli o‘yinlar, musiqali ritmik mashqlar, sportga yo‘naltirilgan interaktiv topshiriqlar
orqali bolaning faolligini oshirish, ayni vaqtda, ularning e’tibor, tezkorlik, koordinatsiya va
muvozanat kabi muhim psixomotor ko‘nikmalarini shakllantirishda o‘ziga xos pedagogik
mexanizm sifatida xizmat qiladi. Bugungi kunda axborot texnologiyalari keng tarqalgan
sharoitda, raqamli resurslardan foydalanilgan holda interaktiv mashg‘ulotlar, animatsion
ko‘rsatmalar va virtual sport o‘yinlarini joriy qilish orqali bolalarda harakatga nisbatan
qiziqishni oshirish, ular bilan ko‘proq muloqotga kirishish va darslarni zamonaviy shaklda
tashkil etish imkoniyati paydo bo‘lmoqda. Bunday yondashuv pedagog va tarbiyachining
tashkiliy ko‘nikmalarini yangilashga, shuningdek, bolalarda mustaqil harakatlanish, o‘z
harakatlarini baholash va takomillashtirishga qaratilgan reflektiv fikrlash jarayonini
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Mazkur dasturlarni amaliyotga joriy etish jarayonida ularni sinovdan o‘tkazish,
bolalarning jismoniy ko‘rsatkichlari va psixomotor holatini tizimli monitoring qilish,
shuningdek, pedagogik va tibbiy tahlillar asosida olingan natijalarni ilmiy asoslangan tarzda
qayta ishlash orqali dasturlarni yanada takomillashtirish imkoniyati yaratiladi.
Xulosa
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun jismoniy rivojlanish dasturlarini ishlab chiqish va
ularni ta’lim-tarbiyaviy jarayonga samarali integratsiyalash jarayoni nafaqat pedagogik, balki
psixologik, fiziologik hamda sotsial omillarni chuqur tahlil qilishni talab etadi, chunki ushbu
yosh bosqichi bola organizmining eng faol rivojlanish davri bo‘lib, uning kelajakdagi sog‘lig‘i,
intellektual salohiyati va ijtimoiy moslashuv darajasi bevosita aynan shu davrda qo‘yiladigan
poydevorga bog‘liq bo‘ladi. Harakat faoliyatini shakllantirishga yo‘naltirilgan dasturlar
individual yondashuv, yosh xususiyatlarini inobatga olgan pedagogik metodika, zamonaviy
texnologik resurslardan foydalangan holda tashkil etilganda, bu dasturlar bolalarning nafaqat
jismoniy holatini, balki ruhiy-emotsional barqarorligini, intizomi, ijtimoiy faolligi va o‘ziga
bo‘lgan ishonchini kuchaytirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, maktabgacha ta’lim muassasalari uchun jismoniy rivojlanish dasturlarini
ishlab chiqishda milliy qadriyatlar, xalq pedagogikasi va zamonaviy innovatsion metodlarni
uyg‘unlashtirish orqali o‘ziga xos, kompleks yondashuvlar tizimini yaratish imkoniyati yuzaga
keladi, bu esa, o‘z navbatida, ta’limning maqsadli va uzluksiz xarakterga ega bo‘lishiga zamin
yaratadi. Bunday yondashuv bolalarda sog‘lom turmush tarzini erta yoshdan shakllantirishga,
ular orasida jismoniy sustkashlikning oldini olishga, hamda har bir bola salohiyatini to‘liq
ro‘yobga chiqarishga xizmat qiladi.
Yakuniy xulosa sifatida ta’kidlash kerakki, maktabgacha yoshdagi bolalar uchun ishlab
chiqilayotgan jismoniy rivojlanish dasturlari — bu oddiygina mashqlar yig‘indisi emas, balki
bola salomatligi, ijtimoiy faolligi va hayot sifati uchun mustahkam asos bo‘lib xizmat qiladigan
kompleks pedagogik tizimdir. Shu bois, mazkur dasturlarni muntazam yangilab borish, ilmiy
asoslangan holda sinovdan o‘tkazish va ularni amaliyotda qo‘llash orqali jamiyatimizda sog‘lom
86
va barkamol avlodni tarbiyalashga xizmat qiluvchi muhim ijtimoiy vazifa sifatida e’tirof etish
zarur.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Axmedov A.A., Xudoyberganov A.X.
Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi
. – Toshkent:
“Fan va texnologiya”, 2020.
2.
Karimova M.A.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning jismoniy rivojlanishi
. – Toshkent: “Ilm
Ziyo”, 2019.
3.
Jalilov B.T.
Jismoniy tarbiya va sport psixologiyasi
. – Toshkent: O‘zbekiston pedagogika
nashriyoti, 2021.
4.
To‘xtayev N.T.
Maktabgacha ta’limda innovatsion texnologiyalar
. – Samarqand, 2020.
5.
Abdurahmonov A.T.
Bolalar salomatligi va jismoniy faollik
. – Toshkent: “Iqtisodiyot”,
2018.
6.
Bobonazarov O.X.
Jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarining yoshga mos xususiyatlari
. –
Toshkent: “Ziyonashr”, 2022.
7.
Xolmatova Z.I.
Maktabgacha yoshdagi bolalarda harakat faoliyatini shakllantirish
. –
Farg‘ona: “Ilm”, 2021.
8.
Qodirov R.X.
Sog‘lom turmush tarzi asoslari va jismoniy madaniyat
. – Toshkent: “Yangi asr
avlodi”, 2020.
9.
Rasulov K.M.
Maktabgacha ta’lim pedagogikasi va metodikasi
. – Toshkent: “O‘qituvchi”,
2023.
10.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–60-sonli farmoni.
2022–2026-yillarda
O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirish bo‘yicha Yangi O‘zbekiston strategiyasi
. – Toshkent,
2022.
