`
17
XALQ OʻYINLARI ORQALI AXLOQIY TARBIYA BERISH QADIMIY TAJRIBALAR
VA ZAMONAVIY YONDASHUVLAR
Xakimova Gulchehra Sayrixonovna
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Pedagogika fakulteti oʻqituvchisi
e-mail: xakimovagulcehra557@gmail.com
Ustamova Nodira Maxmaraimovna
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Pedagogika kafedrasi o'qituvchisi
Nurmamatova Dilfuza Nurmamat qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
pedagogika yo‘nalishi 2-kurs talabasi
e-mail: ndilfuza@91gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15661335
Annatotsiya:
Mazkur maqolada xalq oʻyinlarining axloqiy tarbiya berishdagi oʻrni, tarixiy
ildizlari hamda zamonaviy taʼlim tizimidagi amaliy ahamiyati yoritiladi. Oʻzbek xalqining boy
madaniy merosi tarkibida alohida oʻrin tutuvchi anʼanaviy oʻyinlar yosh avlodda halollik,
doʻstlik, mehnatsevarlik, kattalarga hurmat kabi ijobiy fazilatlarni shakllantirishda muhim
vosita boʻlib xizmat qilgani asoslab beriladi. Maqolada qadimiy oʻyinlarning mazmuni tahlil
qilinib, ularning tarbiyaviy jihatlari zamonaviy pedagogik yondashuvlar bilan solishtiriladi. Shu
bilan birga, xalq oʻyinlaridan taʼlim-tarbiya jarayonida samarali foydalanish yo‘llari, ularni
maktabgacha va maktab yoshidagi bolalarning rivojlanishiga moslashtirish bo‘yicha taklif va
tavsiyalar beriladi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, xalq oʻyinlari nafaqat madaniy meros sifatida,
balki maʼnaviy-maʼrifiy tarbiya vositasi sifatida ham dolzarbligini saqlab qolmoqda.O‘zbek
xalqining ko‘p asrlik tarixi davomida shakllangan an’anaviy oʻyinlari yosh avlodni ma’naviy
yetuk, ijtimoiy faol va sog‘lom shaxs sifatida tarbiyalashda muhim omil boʻlib xizmat qilgan.
Maqolada qadimdan beri xalq orasida mashhur bo‘lgan “Ko‘z bog‘lash”, “Qiz-quvdi”, “Uloq-
ko‘pkari”, “Besh tosh” kabi o‘yinlar misolida axloqiy fazilatlar – halollik, jamoada ishlash, katta-
kichikka hurmat, mardlik, sabr-toqat kabi insoniy qadriyatlar qanday shakllanganligi tahlil
qilinadi.
Kalit soʻzlar:
Xalq og‘zaki ijodi, an’anaviy oʻyinlar, axloqiy tarbiya, milliy qadriyatlar,
tarbiyaviy ta’sir, bolalar oʻyinlari, ijtimoiy muomala, kollektivlik ruhini shakllantirish, oʻyin
orqali o‘rgatish, maʼnaviy-maʼrifiy tarbiya, tarixiy-pedagogik tajriba, etno-pedagogika, madaniy
merosni tiklash, maktabgacha ta’limda xalq o‘yinlari, yoshlarda fazilatlarni shakllantirish.
Ключевые слова
:
устное народное творчество, традиционные игры, нравственное
воспитание, национальные ценности, воспитательное воздействие, детские игры,
социальное взаимодействие, формирование коллективного духа, обучение через игру,
духовно-просветительское
воспитание,
историко-педагогический
опыт,
этнопедагогика, восстановление культурного наследия, народные игры в дошкольном
образовании, формирование положительных качеств у молодежи.
Аннотация
: В данной статье рассматривается роль народных игр в нравственном
воспитании, их исторические корни и практическое значение в современной системе
образования. Обосновывается, что традиционные игры, занимающие особое место в
богатом культурном наследии узбекского народа, служили важным средством
`
18
формирования у подрастающего поколения таких положительных качеств, как
честность, дружелюбие, трудолюбие и уважение к старшим. В статье проводится анализ
содержания древних игр и сравниваются их воспитательные аспекты с современными
педагогическими подходами. Также предлагаются пути эффективного использования
народных игр в процессе обучения и воспитания, даны рекомендации по адаптации этих
игр к возрастным особенностям детей дошкольного и школьного возраста. По
результатам исследования установлено, что народные игры актуальны не только как
элемент культурного наследия, но и как средство духовно-нравственного воспитания.
Традиционные игры, сформировавшиеся в течение многовековой истории узбекского
народа, сыграли значительную роль в воспитании духовно зрелой, социально активной
и здоровой личности. На примере таких известных с древности игр, как «Кўз боғлаш»
(завязывание глаз), «Қиз қувди» (догони девушку), «Улоқ-кўпкари» и «Беш тош» (пять
камней), рассматривается, каким образом через игру формировались нравственные
качества — честность, командная работа, уважение к старшим, мужество, терпение и
другие человеческие ценности.
Kirish
: Har bir xalqning tarixi, madaniyati va maʼnaviy qadriyatlari uning ogʻzaki ijodiy
merosida, ayniqsa, xalq oʻyinlarida yaqqol namoyon bo‘ladi. O‘zbek xalqining an’anaviy
oʻyinlari nafaqat ko‘ngilochar vosita, balki tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘lgan ijtimoiy-madaniy
hodisa sifatida asrlar davomida yosh avlodni tarbiyalashda muhim rol o‘ynab kelgan. Xalq
oʻyinlari orqali bolalarda halollik, jamoaviylik, sabr-toqat, mardlik, odob va hurmat kabi axloqiy
fazilatlar shakllanib borgan. Bugungi globallashuv jarayonida yoshlarning axloqiy tarbiyasi
dolzarb masalaga aylangan bir paytda, xalq oʻyinlarining pedagogik imkoniyatlarini chuqur
o‘rganish va amaliyotga tatbiq etish muhim ilmiy va ijtimoiy vazifadir. Chunki bu oʻyinlar
bolalarning jismoniy faolligini oshirish bilan birga, ularning ijtimoiy muomalasi, ruhiy olami va
axloqiy ongini shakllantirishda ham katta ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada xalq
oʻyinlarining tarbiyaviy xususiyatlari, ularning tarixiy ildizlari va zamonaviy taʼlim-tarbiya
jarayonidagi o‘rni tahlil qilinadi. Qadimiy tajribalar bilan hozirgi pedagogik yondashuvlar
o‘zaro solishtirilib, xalq oʻyinlaridan taʼlimda samarali foydalanish yo‘llari yuzasidan taklif va
tavsiyalar beriladi. Bugungi tez sur’atlar bilan rivojlanayotgan jamiyatda ta’lim va tarbiyaning
asosiy maqsadi nafaqat bilim berish, balki har tomonlama barkamol, axloqan pok, ijtimoiy
mas’uliyatli avlodni tarbiyalashdan iboratdir. Ayniqsa, milliy qadriyatlar asosida axloqiy
tarbiya berish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Shu nuqtai nazardan qaralganda, xalq
og‘zaki ijodi mahsuli bo‘lgan an’anaviy o‘yinlar bolalarning ma’naviy-axloqiy tarbiyasini
shakllantirishda bebaho vosita hisoblanadi. O‘zbek xalqining qadimiy o‘yinlari — “Ko‘z
bog‘lash”, “Qiz-quvdi”, “Besh tosh”, “Uloq-ko‘pkari” kabi o‘yinlar zamirida chuqur hayotiy
falsafa, insoniylik saboqlari va tarbiyaviy g‘oyalar mujassam. Ushbu o‘yinlar bolalarda bir-
biriga nisbatan hurmat, tengdoshlar bilan hamkorlik qilish, mardlik, adolat, sabr-toqat kabi
fazilatlarni erta yoshdan boshlab shakllantiradi. Tarixiy manbalarda ham xalq o‘yinlari yosh
avlodni ijtimoiy hayotga tayyorlashda, ularni jismonan va ruhan sog‘lom bo‘lib ulg‘ayishida
asosiy vositalardan biri sifatida e’tirof etilgan. Maqolaning asosiy maqsadi — xalq oʻyinlarining
axloqiy tarbiyadagi o‘rnini aniqlash, ularning tarixi va mazmunini zamonaviy pedagogik
yondashuvlar bilan tahlil qilish, shuningdek, bu o‘yinlarni maktabgacha va umumiy o‘rta ta’lim
jarayoniga integratsiya qilish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqot shuni
`
19
ko‘rsatmoqdaki, xalq o‘yinlari faqat ko‘ngilochar faoliyat emas, balki yoshlar ongiga milliy
g‘urur, ijtimoiy mas’uliyat va axloqiy mezonlarni singdiruvchi boy pedagogik resurs sifatida
qaralishi lozim.
Asosiy qism:
Xalq o‘yinlari xalqning hayotiy tajribasi, dunyoqarashi va axloqiy
me’yorlarini o‘zida mujassam etgan qadimiy madaniy qatlam hisoblanadi. O‘zbek xalqining boy
og‘zaki ijodi, ayniqsa, bolalar o‘yinlari orqali avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan tarbiyaviy
tajribasi bugungi ta’lim-tarbiya jarayonida juda katta ahamiyatga ega. An’anaviy o‘yinlarning
asosiy xususiyati shundaki, ular bolani tabiiy ravishda jamiyatga tayyorlaydi — jismoniy faollik,
ijtimoiy muomala, mehnatga muhabbat, halollik, birdamlik kabi fazilatlar o‘yinga singdirilgan
holda shakllanadi. Masalan, “Ko‘z bog‘lash” o‘yini bolalarda ishonch va e’tibor ko‘nikmasini,
“Qiz-quvdi” esa tezkorlik va jamoaviylik ruhini tarbiyalaydi. “Besh tosh” mantiqiy fikrlashni
rivojlantiradi, “Uloq-ko‘pkari” esa mardlik, bardamlik va raqobatga do‘stona munosabatni
kuchaytiradi. Tarixiy manbalar tahliliga qaraganda, xalq o‘yinlari dastlab bolalarni harbiy,
mehnat va ijtimoiy faoliyatga tayyorlash, shuningdek, axloqiy saboqlarni berish vositasi sifatida
shakllangan. O‘yinlar orqali ota-onalar, kattalar bolalarga bevosita nasihat bermay turib,
hayotiy saboqlarni ong ostiga singdirganlar. Bu esa o‘yinlarni o‘ziga xos pedagogik vosita
sifatida ko‘rishga imkon beradi. Zamonaviy pedagogika xalq o‘yinlarini yangi metodlar bilan
uyg‘unlashtirish zarurligini ta’kidlaydi. Maktabgacha ta’limda xalq o‘yinlari orqali bolalarda
ijtimoiylashuv, tartibga bo‘ysunish, qat’iyatlilik, jamoaviylik kabi fazilatlarni rivojlantirish
mumkin. Boshlang‘ich maktab yoshida esa o‘yin orqali bilimni mustahkamlash, axloqiy
mezonlarni amaliy faoliyatda ko‘rsatish imkoniyati yaratiladi. Shu bilan birga, xalq o‘yinlarini
zamonaviy ta’lim vositalari bilan integratsiya qilish muhim vazifadir. Masalan, interaktiv o‘yin
platformalariga xalq o‘yinlari elementlarini kiritish, teatrlashtirilgan o‘yin darslarini tashkil
etish, o‘yin orqali test yoki topshiriqlarni ishlab chiqish orqali axloqiy tarbiyani bolalar uchun
yanada qiziqarli va samarali qilish mumkin. Amaliy kuzatuvlar shuni ko‘rsatmoqdaki, xalq
o‘yinlarini o‘quv-tarbiya jarayonida muntazam qo‘llagan taqdirda, bolalarda o‘zaro hurmat,
ijobiy muomala, milliy qadriyatlarga sodiqlik va o‘zligini anglash darajasi sezilarli darajada
ortadi. Shu bois, xalq o‘yinlari zamonaviy ta’limning ajralmas elementi sifatida qaralishi lozim.
Xalq o‘yinlari – o‘zbek xalqining asrlar davomida shakllangan tarbiyaviy tajribasining ajralmas
bir qismidir. Ular nafaqat bolalar uchun ko‘ngilochar mashg‘ulot, balki axloqiy va ma’naviy
tarbiyaning kuchli vositasi sifatida qaralgan. An’anaviy xalq o‘yinlarining asosiy afzalligi –
ularda bolalarning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishiga xizmat qiluvchi ko‘plab tarbiyaviy
elementlar mujassamligidadir. Bu o‘yinlar orqali bola o‘z tengdoshlari bilan muloqot qilishni,
jamoadagi o‘rnini anglashi, yaxshi bilan yomonni farqlashi, halollik, hurmat, mardlik, birdamlik
kabi insoniy fazilatlarni anglaydi. Misol uchun, “Ko‘z bog‘lash” o‘yini bola ongida ishonch,
sezgirlik va diqqatni kuchaytiradi. O‘yin davomida bola o‘zini boshqalarning o‘rniga qo‘yadi,
vaziyatni his qilish, ishonchli harakat qilishni o‘rganadi. “Qiz-quvdi” va “Uloq-ko‘pkari” kabi
harakatli o‘yinlar esa bolalarda chaqqonlik, jismoniy quvvat, jamoaviylik va tezkor fikrlash
ko‘nikmalarini shakllantiradi. “Besh tosh” o‘yini esa bola tafakkurining rivojlanishiga xizmat
qilib, sabr-toqat va aniq harakat qilishni talab etadi. Tarixiy manbalarda xalq o‘yinlari qadimda
tarbiyaning muhim usullaridan biri bo‘lganligi qayd etilgan. Ular bolalarning o‘sish davrlariga
mos holda tanlab o‘ynatilgan va har bir o‘yin muayyan maqsadga – bola shaxsini shakllantirish,
uni jamiyatga tayyorlashga yo‘naltirilgan bo‘lgan. Ota-onalar, ustozlar o‘yin orqali bolaning
`
20
tabiiy qobiliyatini ro‘yobga chiqarish, u orqali axloqiy saboqlar berish usulini tanlaganlar. Bu
bevosita emas, balki bexosdan, o‘yinning o‘zagi orqali amalga oshgan. Bugungi kunda bu
qadimiy tajribani zamonaviy ta’lim tizimiga integratsiya qilish zaruriyati mavjud. Pedagogik
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, xalq o‘yinlaridan maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim
bosqichlarida maqsadli foydalanish bolalarda axloqiy ongni shakllantiradi, ularni jamoa bilan
ishlashga, o‘z fikrini bildirishga, hurmat va mas’uliyatga o‘rgatadi. Maktabgacha yoshdagi
bolalar uchun o‘yin asosiy faoliyat turi hisoblanganligi sababli, ularda tarbiyaviy
tushunchalarni aynan xalq o‘yinlari orqali singdirish ayni muddaodir.
Xulosa
:
Xulosa qilib aytganda xalq o‘yinlari milliy madaniyatimizning ajralmas qismi
bo‘lib, unda nafaqat ko‘ngilochar, balki axloqiy tarbiya berishning ham chuqur qadimiy ildizlari
mujassamdir. Ularning asosida o‘rin olgan urf-odatlar, me’yorlar va axloqiy qadriyatlar yosh
avlodga o‘zining axloqiy va ijtimoiy mas’uliyatlarini singdirishda muhim vosita vazifasini
o'taydi. Qadimiy davrlardan boshlab xalq o‘yinlari o‘ziga xos tarzda odob-axloq, halollik,
do‘stlik, birdamlik kabi fazilatlarni shakllantirishga xizmat qilgan. Zamonaviy davrda esa
pedagogika va psixologiya sohasidagi yangicha yondashuvlar orqali xalq o‘yinlarini tarbiyaviy
jarayonga qo‘shish samaradorligi oshirilmoqda. Innovatsion metodlar yordamida o‘yinlar
nafaqat madaniy meros sifatida saqlanib qolmoqda, balki ularning axloqiy ta’siri yanada
mustahkamlanmoqda. Shu tariqa, xalq o‘yinlari yoshlarni nafaqat jismonan sog‘lom, balki
axloqan yetuk insonlar qilib tarbiyalashda ham noyob vositaga aylanmoqda. Natijada, xalq
o‘yinlari orqali axloqiy tarbiya berish nafaqat tarixiy madaniy merosni saqlash, balki bugungi
kunda ham yosh avlodni sog‘lom axloqiy qadriyatlarga asoslangan jamiyatga tayyorlashning
samarali yo‘li ekanligi aniq ko‘rinadi. Shuning uchun ham ushbu qadimiy an’analarni
zamonaviy ta’lim tizimiga tizimli ravishda integratsiya qilish, o‘yinlarning tarbiyaviy
imkoniyatlarini kengaytirish muhim vazifa hisoblanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdullayev, S. (2015). O‘zbek xalq o‘yinlari va ularning tarbiyaviy ahamiyati. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Universiteti Nashriyoti.
2.
Ergashev, M. (2018). Axloqiy tarbiya va madaniyat. Toshkent: Fan va Texnologiya.
3.
Islomov, B. (2020). “Xalq o‘yinlari pedagogikasi: nazariy va amaliy jihatlar”. Pedagogika
va Psixologiya Jurnali.
4.
Karimov, J. (2017). O‘zbek milliy an’analari va ularning axloqiy qadriyatlari. Samarqand:
Sharq Nashriyoti.
5.
Mirzaev, T. (2019). “Zamonaviy ta’limda xalq o‘yinlarining roli”. Ta’lim va Tarbiya.
6.
Xakimova, Gulchehra. "ZAMONAVIY JAMIYATDA INNOVATSION IQTISODIYOTNI
RIVOJLANTIRISHDA TA’LIM TURIZMINING ROLI." YANGI O ‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM
ISTIQBOLLARI 1.01 (2024).
7.
Hakimova, Gulchehra, and Gulandom Raxmatova. "RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI
TA'LIM TIZIMINI ISLOH QILISHDAGI O'RNI HAMDA YANGI TEXNOGIYALARNI TA'LIM
JARAYONLARI BILAN INTEGRATSIYALASHUVI." Молодые ученые 3.18 (2025): 102-105.
`
21
8.
Jabborov Maksud Bahriddinovich; Khakimova Gulchekhra Sayrikhonovnaa; Norova
Dilobar Bakhromovna. “PROBLEMS OF TEACHING AND EDUCATING CHILDREN WITH
DISABILITIES IN INCLUSIVE EDUCATION.” EDUCATION SCIENCE AND INNOVATIVE IDEAS IN
THE WOR. 2.1 (2025): 306-310.
