`
163
XALQ PEDAGOGIKASIDA MILLIY HARAKATLI O'YINLARNING ROLI VA
ULARNING YOSH XUSUSIYATLARIGA MOSLIGI
Xakimova Gulchexra Sayrixonovna
Shahrisabz davlat pedagogika instituti “Pedagogika” kafedrasi o‘qituvchisi
e-mail: xakimovagulcehra557@gmail.com
Ustamova Nodira Maxmaraimovna
Shahrisabz davlat pedagogika instituti "Pedagogika" kafedrasi o'qituvchisi
Normatova Dilobar
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Pedagogika fakulteti Pedagogika yo’nalishi
2-bosqich talabasi
e-mail: dilnormatova2@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15655766
Annotatsiya:
Ushbu maqolada xalq pedagogikasida harakatli o‘yinlarning o‘rni va
ularning yosh xususiyatlariga mosligi masalasi yoritilgan. Xalq o‘yinlari asrlar davomida
bolalarni tarbiyalashda muhim vosita bo‘lib kelgan. Ular nafaqat bolalarning jismoniy
rivojlanishiga, balki aqliy, axloqiy va estetik kamolotiga ham xizmat qiladi. Harakatli o‘yinlar
bolalarning yoshiga qarab tanlab olinishi zarurligi ta’kidlanadi, chunki har bir yosh bosqichi
bolaning jismoniy va psixologik imkoniyatlariga mos yondashuvni talab etadi. Ishda an’anaviy
o‘yinlarning tarbiyaviy ahamiyati, ular orqali uzatiladigan milliy qadriyatlar, jamoada ishlash,
diqqatni jamlash, chaqqonlik va boshqa ko‘nikmalarni shakllantirishdagi roli ko‘rsatib berilgan.
Shuningdek, harakatli o‘yinlarni zamonaviy ta’lim jarayoniga integratsiyalash zarurati asoslab
berilgan. Mazkur mavzu xalq pedagogikasini chuqur o‘rganish va uni amaliyotga tatbiq etishda
muhim ahamiyatga ega.
Kalit so’zlar:
Xalq pedagogikasi, harakatli o’yinlar, tarbiyaviy ahamiyat, yosh
xususiyatlari, milliy qadriyatlar, an’anaviy o’yinlar, o’quv- tarbiyaviy jarayon.
Abstract:
This article discusses the role of movement games in folk pedagogy and their
suitability for age characteristics. Folk games have been an important tool in raising children
for centuries. They serve not only the physical development of children, but also their mental,
moral and aesthetic maturity. It is emphasized that movement games should be selected
depending on the age of children, since each age stage requires an approach appropriate to the
physical and psychological capabilities of the child. The work shows the educational value of
traditional games, the national values transmitted through them, their role in the formation of
teamwork, concentration, agility and other skills. The need to integrate movement games into
the modern educational process is also substantiated. This topic is important for in-depth study
of folk pedagogy and its application in practice.
Keywords
: Folk pedagogy, movement games, educational value, age characteristics,
national values, traditional games, educational process.
Xalq pedagogikasi – bu asrlar davomida shakllangan, xalqning tarbiya borasidagi tajribasi,
an’anasi, urf-odatlari va qadriyatlarini o‘z ichiga olgan xalqona tarbiya tizimidir. Xalq
pedagogikasida o‘yinlar, xususan, harakatli o‘yinlar muhim o‘rin egallaydi. Chunki har bir xalq
o‘zining ijtimoiy-tarixiy sharoitidan kelib chiqib, bolalarni tarbiyalash, ularni jismoniy va
ma’naviy rivojlantirishda o‘yinlardan samarali foydalangan. Harakatli o‘yinlar bolalarning
jismoniy faolligini oshiradi, sog‘lom turmush tarzini shakllantiradi, shu bilan birga ularni
jamiyatga moslashuvchan, intizomli, irodali bo‘lishga o‘rgatadi.
`
164
Harakatli o‘yinlar xalq og‘zaki ijodining ajralmas qismi sifatida bolalarning kundalik
hayotida, ayniqsa, tarbiyaviy jarayonlarda katta ahamiyat kasb etgan. Masalan, “Uloq tortish”,
“Qiz quvdi”, “Chillak”, “Halqa uloqtirish”, “Top-top” kabi o‘yinlar nafaqat bolalarni jismoniy
chiniqtirgan, balki ularda do‘stlik, tartib-intizom, chaqqonlik, tez fikrlash kabi sifatlarni ham
shakllantirgan.
Yosh xususiyatlariga ko‘ra harakatli o‘yinlarning tanlanishi juda muhimdir. Maktabgacha
yoshdagi bolalar uchun o‘yinlar sodda, qisqa va tushunarli harakatlarga asoslangan bo‘lishi
lozim. Ular ko‘proq takroriy, ritmik va musiqiy harakatlarga boy o‘yinlarni yaxshi qabul
qiladilar. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari esa jismoniy va aqliy faollikni talab qiladigan, raqobatga
asoslangan o‘yinlarga qiziqish bildiradilar. O‘rta va yuqori sinf o‘quvchilari uchun esa strategik
fikrlash, jamoa bilan ishlash, mehnat va sport elementlariga boy o‘yinlar samarali bo‘ladi.
Harakatli o‘yinlarning tarbiyaviy ahamiyati ham beqiyosdir. Ular orqali bolalar xalq
og‘zaki ijodi namunalarini eshitadi, qo‘shiqlar, she’rlar, maqollar orqali ona tilini o‘rganadi,
milliy ruhda tarbiyalanadi. Shu bilan birga o‘yinlar bolalarning psixologik holatini
yengillashtiradi, stressdan chiqaradi va ular o‘rtasida ijtimoiy aloqa o‘rnatishga yordam beradi.
Bugungi kunda harakatli xalq o‘yinlarini zamonaviy ta’lim jarayoniga integratsiyalash
muhim vazifa hisoblanadi. Bu orqali sog‘lom avlodni tarbiyalash, milliy qadriyatlarni asrab-
avaylash va yoshlarni barkamol inson qilib voyaga yetkazish mumkin.
Xalq pedagogikasida harakatli o‘yinlar bolalarni jismoniy, aqliy, axloqiy va estetik
tarbiyalashning samarali vositasi sifatida qadrlanadi. Ularning yosh xususiyatlariga mos holda
tashkil etilishi ta’lim-tarbiya jarayonining samaradorligini oshiradi. Xalq o‘yinlari orqali bolalar
nafaqat o‘ynaydi, balki o‘rganadi, rivojlanadi va milliy qadriyatlar ruhida voyaga yetadi. Shu
sababli, harakatli xalq o‘yinlarini maktabgacha ta’lim muassasalari va umumta’lim
maktablarida keng joriy etish muhim ahamiyatga ega.
Harakatli o‘yinlarni tanlashda bolalarning yosh xususiyatlarini hisobga olish muhimdir.
Chunki har bir yosh davri o‘ziga xos jismoniy va psixologik ehtiyojlarga ega:
Maktabgacha yoshdagi bolalar (3-6 yosh): Bu davrda bolalar harakatga juda qiziqadi. Ular
uchun qisqa, ritmik va quvnoq harakatlarga asoslangan o‘yinlar mos keladi. Masalan,
“Qo‘g‘irchoq o‘yini”, “Topni ushla” kabi o‘yinlar orqali ularning mushaklari chiniqadi,
koordinatsiyasi va e’tibori rivojlanadi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari (7-10 yosh): Ushbu yoshdagi bolalar o‘yin orqali jamoaviy
harakat qilish, raqobatlashish, g‘alaba qilishni xohlaydilar. Shuning uchun jamoaviy,
musobaqaga asoslangan o‘yinlar samarali bo‘ladi. Ular orqali bolalar bir-biriga yordam berish,
navbat kutish, qoidalarga bo‘ysunish kabi muhim ijtimoiy ko‘nikmalarni o‘zlashtiradilar.
O‘rta va yuqori sinf o‘quvchilari (11 yosh va undan katta): Bu yoshdagilar o‘z
imkoniyatlarini sinab ko‘rishni xohlashadi. Ular uchun strategik fikrlash, jismoniy tayyorgarlik
va mantiqiy fikrlashni talab qiladigan o‘yinlar mos tushadi. Masalan, sport o‘yinlari, intellektual
elementga ega jamoaviy harakatlar orqali ularning liderlik qobiliyati va tanqidiy tafakkuri
rivojlanadi.
Zamonaviy ta’limda xalq o‘yinlarining o‘rni:
Bugungi kunda xalq o‘yinlarini zamonaviy ta’limga integratsiyalash zarur. Ayniqsa,
jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarida va sinfdan tashqari ishlar jarayonida xalq o‘yinlaridan
foydalanish bolalarda sog‘lom hayot tarzini shakllantirishda, jamoa bilan ishlash va ijtimoiy
`
165
faollikni oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bu bilan birga, o‘yinlar orqali milliy
qadriyatlarimiz yoshlarga tabiiy va qiziqarli tarzda yetkaziladi.
Xulosa.
Xalq pedagogikasidagi harakatli o‘yinlar bolalar tarbiyasida beqiyos o‘rin tutadi.
Ular bolalarning jismoniy, aqliy va axloqiy kamoloti uchun xizmat qiladi. Har bir yosh toifasi
uchun mos o‘yinlarni tanlash esa bu jarayonning samaradorligini yanada oshiradi. Bugungi
kunda o‘qituvchilar va tarbiyachilar xalq o‘yinlarini faol qo‘llab, ularni ta’lim-tarbiya tizimiga
tatbiq etishlari zarur. Zero, harakatli o‘yinlar orqali nafaqat sog‘lom avlod, balki milliy
qadriyatlarga hurmat bilan qaraydigan barkamol shaxsni tarbiyalash mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sharipov Sh. – Xalq pedagogikasi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2010.
2.
Karimova N., Ergasheva M. – Maktabgacha ta’limda o‘yin faoliyati. – Toshkent: Fan, 2018.
3.
Raxmatov M. – Jismoniy tarbiya metodikasi. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2021.
4.
O‘zbek xalq o‘yinlari to‘plami. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 2019.
5.
Jabborov Maksud Bahriddinovich; Khakimova Gulchekhra Sayrikhonovnaa; Norova
Dilobar Bakhromovna. “PROBLEMS OF TEACHING AND EDUCATING CHILDREN WITH
DISABILITIES IN INCLUSIVE EDUCATION.” EDUCATION SCIENCE AND INNOVATIVE IDEAS IN
THE WOR. 2.1 (2025): 306-310.
6.
Xakimova, Gulchehra. "ZAMONAVIY JAMIYATDA INNOVATSION IQTISODIYOTNI
RIVOJLANTIRISHDA TA’LIM TURIZMINING ROLI." YANGI O ‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM
ISTIQBOLLARI 1.01 (2024).
7.
Hakimova, Gulchehra, and Gulandom Raxmatova. "RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI
TA'LIM TIZIMINI ISLOH QILISHDAGI O'RNI HAMDA YANGI TEXNOGIYALARNI TA'LIM
JARAYONLARI BILAN INTEGRATSIYALASHUVI." Молодые ученые 3.18 (2025): 102-105.
