`
31
CHET ELDA ALOHIDA TA’LIMGA MUHTOJ BOLALARNING INKLYUZIV
TA’LIMI: ILGʻOR TAJRIBALAR VA TENDENSIYALAR
Qodirova Aziza Nurullayevna
Normatova Dilobar Anvar qizi
Shahrisabz Davlat Pedagogika instituti
Pedagogika yoʻnalishi 2-kurs 2-23-guruh talabalari
https://doi.org/10.5281/zenodo.15559017
Annotatsiya:
Ushbu maqolada chet el mamlakatlarida alohida ta’limga muhtoj bolalar
uchun yaratilgan inklyuziv ta’lim tizimi, ularning integratsiyasi, huquqiy asoslari, didaktik
yondashuvlar va samaradorlik ko‘rsatkichlari ilmiy manbalar asosida tahlil qilinadi. AQSh,
Finlyandiya, Italiya va Yaponiya tajribalari misolida inklyuziv ta’limni tashkil etishning
zamonaviy uslublari yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
inklyuziv ta’lim, alohida ta’limga muhtoj bolalar, chet el tajribasi,
integratsiya, pedagogik yondashuv.
Кодирова Азиза Нуруллайевна
Норматова Дилобар Анвар кизи
Шахрисабзкий государственный педагогический
институт студенты 2-курса педагогического факультета группа 2-23
Аннотация:
В данной статье рассматривается система инклюзивного
образования для детей с особыми образовательными потребностями в зарубежных
странах, анализируются правовые основы, педагогические подходы, формы
интеграции и показатели эффективности. На примерах США, Финляндии, Италии и
Японии раскрываются современные методы организации инклюзивног
о
обучения.
Ключевые слова
: инклюзивное образование, дети с особыми образовательными
потребностями, зарубежный опыт, интеграция, педагогический подход.
So‘nggi yillarda dunyo miqyosida ta’limning demokratik tamoyillari asosida
inklyuzivta’lim konsepsiyasi keng miqyosda tatbiq etilmoqda. BMTning 2006-yildagi
“Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiya”si inklyuziv ta’limni har bir bola huquqi
sifatida e’tirof etadi. Bu yo‘nalishda rivojlangan mamlakatlarda amalga oshirilayotgan
islohotlar diqqatga sazovordir.1. AQSh tajribasi: qonunchilik va amaliy yondashuv
AQShda inklyuziv ta’limning asosiy huquqiy asosi bu – 1975-yildan buyon amal
qilayotgan Individuals with Disabilities Education Act (IDEA) qonunidir. Ushbu qonunga
ko‘ra, barcha nogiron bolalarga bepul va moslashtirilgan ta’lim olish huquqi kafolatlangan.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2023-yilda AQSh maktablarida 7,2 milliondan ortiq alohida
ehtiyojga ega bola inklyuziv muhitda tahsil olgan.
Asosiy komponentlar:
- Individual Ta’lim Rejalari (IEP);
- Maxsus pedagog va yordamchi xodimlar bilan ta’minlash;
- Raqamli va moslashtirilgan o‘quv materiallaridan foydalanish.2. Finlyandiya tajribasi:
ta’limdagi barqarorlik va tenglik
`
32
Finlyandiya ta’lim tizimi butun bolalarning individual rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashga
qaratilgan. Inklyuziv ta’lim bu yerda 'uch bosqichli qo‘llab-quvvatlash' modeli asosida tashkil
etiladi:
- Umumiy qo‘llab-quvvatlash – barcha o‘quvchilar uchun;
- Qo‘shimcha yordam – o‘rganishda qiyinchiliklarga duch kelganlarga;
- Maxsus yordam – aniq nogironligi bo‘lgan bolalar uchun.
PISA (2022) natijalariga ko‘ra, Finlyandiyada nogiron bolalarning o‘qish va matematika
ko‘nikmalari boshqa davlatlarga nisbatan yuqori bo‘lgan.3. Italiya tajribasi: inklyuziv
sinflarning modeli
Italiya 1977-yildan boshlab maxsus maktablarni bosqichma-bosqich yopib, barcha
o‘quvchilarni umumiy maktablarga integratsiya qilish siyosatini yo‘lga qo‘ygan. Bu borada
'Didattica inclusiva' (inklyuziv pedagogika) konsepsiyasi ishlab chiqilgan. Italiyada:
- Har bir sinfda maxsus ehtiyojli bola uchun 'insegnante di sostegno' (qo‘llab-
quvvatlovchi o‘qituvchi) ajratiladi;
- O‘quv dasturlari moslashtiriladi;
- Ijtimoiy-emotsional rivojlanish ustuvor ahamiyatga ega.4. Yaponiya tajribasi:
texnologiyalar va jamiyat yondashuvi
Yaponiyada so‘nggi yillarda 'ko‘makchi texnologiyalar' (assistive technologies) asosida
inklyuziv ta’lim rivojlanmoqda. Bu:
- Interaktiv ekranlar,
- Nutqni sintezlovchi qurilmalar,
- Maxsus mobil ilovalar orqali amalga oshirilmoqda. 2021-yilda Yaponiya Ta’lim vazirligi
ma’lumotlariga ko‘ra, 94% bolalar o‘z mahallasidagi maktablarda tahsil oladi, shundan 78%
inklyuziv dasturlar orqali ta’lim oladi. XulosaChet el tajribasi shuni ko‘rsatadiki, inklyuziv
ta’limni muvaffaqiyatli joriy etish uchun quyidagi omillar muhim:
- Kuchli huquqiy baza;
- Pedagoglarni tayyorlash va qayta tayyorlash tizimi;
- Texnologik vositalardan foydalanish;
- Jamiyatning ongini o‘zgartirishga qaratilgan ishlar.
O‘zbekiston uchun ushbu tajribalarni moslashtirish orqali inklyuziv ta’limni
takomillashtirish mumkin. Shvetsiya: Maxsus maktablar asta-sekin inklyuziv maktablarga
birlashtirilgan.Har bir o‘quvchi uchun Individual o‘quv rejasi (IEP) ishlab chiqiladi
Mutaxassislar jamoasi – o‘qituvchi, logoped, psixolog va ota-ona – har oyda
yig‘iladi.Italiya:1977-yildan boshlab barcha nogiron bolalar umumiy maktablarga jalb
qilinmoqda.“Support teacher” (quvvatlovchi o‘qituvchi) har bir sinfda mavjud.Resurs
markazlari orqali mobil xizmatlar ko‘rsatiladi.Yaponiya:Maxsus ehtiyojli bolalar uchun
maxsus maktablar bilan bir qatorda inklyuziv maktablar ham mavjud.O‘quv dasturlarining
moslashuvchanligi yuqori. Texnologik yordamchi vositalar (kompyuterda o‘qish, maxsus
dasturlar) keng qo‘llaniladi.Koreya:Hukumat tomonidan har yili maxsus ehtiyojli bolalarga
bag‘ishlangan inklyuziv ta’lim bo‘yicha budjet ajratiladi.O‘qituvchilarga maxsus tayyorgarlik
kurslari majburiy.Global tashkilotlar roliUNICEF, UNESCO va WHO:Resurslar, metodikalar va
siyosat bo‘yicha tavsiyalar beradi.Davlatlarga inklyuziv ta’lim strategiyasini ishlab chiqishda
texnik yordam ko‘rsatadi.Kanada:Har bir viloyat inklyuziv ta’lim siyosatini mustaqil ishlab
`
33
chiqadi.O‘quvchilarning o‘ziga xosliklari e’tirof etiladi (gender, etnik kelib chiqish, nogironlik).
Universal Design for Learning (UDL) tamoyili asosida ta’lim tizimi yaratiladi. Avstraliya:
Federal hukumat inklyuziv ta’limni qonun bilan mustahkamlagan. “Nationally Consistent
Collection of Data (NCCD)” orqali har yili barcha maxsus ehtiyojli o‘quvchilar haqida ma’lumot
to‘planadi.Raqamli platformalar (braille, audio, video) keng qo‘llaniladi. Niderlandiya
Yondashuv: "Passend Onderwijs" (Moslashtirilgan Ta’lim) siyosati asosida ishlaydi. Har bir
maktab o‘z hududidagi barcha bolalarni qabul qilishga majbur.vTizim:bIxtisoslashgan
maktablar mavjud bo‘lsa-da, asosiy maqsad – barcha bolalarniumumiytizimga qo‘shish.Har
bir maktabda inklyuziv koordinator mavjud.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Individuals with Disabilities Education Act (IDEA), U.S. Department of Education.
(2023).
2.
OECD PISA Results (2022).
3.
European Agency for Special Needs and Inclusive Education (2021).
4.
Ministero dell’Istruzione (Italy), Rapporto sull’inclusione scolastica (2023).
5.
Japan Ministry of Education, Inclusive Education Report (2021).
6.
UNESCO Global Education Monitoring Report (2020).
