`
141
TIBBIYOTDA ISHLATILADIGAN EFIR MOYLAR: O’SIMLIK MANBALARI VA
FARMAKODINAMIKASI
Dilrabo Mirzaxmedova Shuhrat qizi
Alfraganus Universiteti
Maxsus pedagogika sohasining 1 kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15746884
Efir moylari – bu o’simliklardan distillatsiya ya’ni suyuqlik aralashmalarini ularning
qaynashi haroratidagi farqiga asoslanib ajratish usuli hisoblanadi. Presslash yoki eritmalar
yordamida ajratib olinadigan, uchuvchan hidli va biologik faol moddalardir. Ular qadimdan xalq
tabobatida va hozirgi kunda ham zamonaviy farmasevtikada ham keng qo’llanilib kelinmoqda.
Tibbiyotda efir moylari asosan antiseptik, yallig’lanishga qarshi, tinchlantiruvchi, analgetik va
immunitetni rag’batlantiruvchi xossalar uchun ishlatiladi. Bu maqolada asosan, efir
moylarining o’simlik manbalari, ularning kimyoviy tarkibi va farmodinamika xususiyatlari
tahlil qilinadi. Efir moylari inhalatsiya, teriga surish, orali qabul qilish orqali organizmga kiradi.
Ular odatda tez so’riladi, qarshi metabolizatsiyalanadi va ko’pincha nafas bilan yoki siydik
orqali chiqarib yuboriladi.
Efir moylarining o’simlik manabalari:
1.
Moy Lavanda (Lavandula angustifolia)
tarkibi: Linalool, linalil asetat, kamfen.
Ta’siri: Tinchlantiruvchi, uyuni yaxshilovchi, spazmolitik
2.
Evkalipt (Eucalyptus globulus)
Moy tarkibi: 1,8 – sineol (evkaliptol), alfa – pinen
Ta’siri: Mukolitik, yallig’lanishga qarshi, antimikrob.
3.
Choy daraxti (Melaleuca alternifolia)
Moy tarkibi: Terpinen – 4 ol, gamma – terpinen.
Ta’siri: Antiseptik, antifungal, antiviral
4.
Yalpiz (Mentha piperita)
Moy tarkibi: Mentol, menton
Ta’siri: Analgetik, spzamolitik, antiflaulent
5.
Romashka (Matricaria chamomilla)
Moy tarkibi: Azulenlar, biasbolol.
Ta’siri: Yallig’lanishga qarshi, sedativ, antiallergik.
6.
Zanjabil (Zingiber officinale)
Moy tarkibi: Gingerol, shogaol, zingiberen.
Ta’sir: Antiemtik, og’riqni kamaytiruvchi, hazmni yaxshilovchi.
Efir moylarning farmakodinamikasi.
1.
Ta’sir mexanizmlari.
-
Efir moylari tarkibidagi bioaktiv moddalarning ta’siri ko’pincha reseptorlar (masalan,
GABA reseptorlari) yoki ion kanallari bilan o’zaro aloqador.
-
Antimikrob ta’sir: Bakteriya membranasining buzilishi oqsillar, denaturasiyasi.
-
Tinchlantiruvchi: Markaziy asab tizimidagi neyromediatorlarga ta’sir qilib, stressni
kamaytiradi.
`
142
-
Spazmolitik ta’sir: Glatka mushaklarining gevsemasi orqali og’riq va diskomfortni
kamaytiradi.
Kimyo va farmasevtika sohasida ahamiyati:
-
Sof moddalar olish
-
Efir moylarini ajratish
-
Spirtlar va erituvchilarni tozalash
-
Laboratoriyada tajriba o’tkazishda keng qo’llaniladi.
Efir moylarining tibbiyotdagi sohada moylarning qo’llanilashi:
1.
Dermatologiya – choy daraxti, lavr
2.
Pulmonologiya - evkalipt, yalpiz.
3.
Ginekologiya – romashka
4.
Nevrologiya – lavanda, romashka.
Xulosa qilib aytganda, efir moylari farmakologik jihatdan faol komponentlar hisoblanib,
ularning tibbiyotda qo’llanilishi keng va turli yo’nalishlarni qamrab oladi. O’simlik
manbalarining xilma – xilligi, ularning kimyoviy tarkibi va farmakodinamik xossalari efir
moylarini ko’plab kasalliklarda tabiiy alternativ vosita sifatida qo’llash imkonini beradi.
Shuning uchun ham ularning, nojo’ya ta’sirlarining kamligi efir moylarini zamonaviy terapiyaga
muvaffaqiyatli kiritishda muhim omil hisoblanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov B.M, Raximo A. M. Farmakognoziya – Toshkent: “O’zbekiston milliy
ensiklopediyas” nashriyoti, 2021 – 412 bet.
2.
Saidova M.Yu. Fitoterapiya asoslari - Toshkent “Ibn Sino nomidagi Tibbiyot nashriyoti:
2022,
3.
Xolmatova N.A. Dori o’simliklar va ularning biologik faol moddalari – Toshkent: “Fan va
texnologiya “2020.
4.
Abdullayeva S.M. Toshpo’latova G.X. Tibbiyotda ishlatiladigan efir moylari va ularning
xususiyatlari – Toshkent “Tibbiyot” 2019.
5.
Jo’rayeva A.A, Eshmamatov S.S, Dorivor o’simliklar va xalq tabobati – Toshkent “Yangi asr
avlodi” – 2018.
