`
67
ERTA YOSHDAGI DUDUQLANISHNI ANIQLASH VA OLDINI OLISH USULLARI
Mirzaxmedova Dilrabo Shuxrat qizi
O‘quv yurti: Alfraganus University
Yo‘nalish: Maxsus pedagogika – Logopediya
Kurs: 2-kurs
https://doi.org/10.5281/zenodo.16791741
Annotatsiya:
Erta yoshdagi duduqlanishni aniqlash va oldini olish usullari mavzusidagi
ushbu maqolada bolalarda 2–6 yosh oralig‘ida uchraydigan nutq buzilishlarining eng muhim
turlaridan biri — duduqlanishning erta tashxislash va profilaktika masalalari yoritiladi. Erta
aniqlash duduqlanishning kuchayib ketishini oldini olishda muhim ahamiyatga ega. Tadqiqotda
ota-onalarning bolaning nutq rivojlanishidagi kichik og‘ishlarni sezish qobiliyati, logopedik
skrining testlari, pediatr va nevropatolog ko‘rigidan o‘tish zarurati tahlil qilinadi. Shuningdek,
maqolada duduqlanishga olib keluvchi asosiy omillar — genetik moyillik, asab tizimi
yetilmaganligi, psixologik travmalar va oiladagi stress omillari chuqur o‘rganiladi. Oldini olish
bo‘yicha tavsiyalar sifatida bolaga tinch psixologik muhit yaratish, to‘g‘ri nutqiy muhitni
shakllantirish, vizual va eshitish stimullari balansini ta’minlash, logopedik mashg‘ulotlar va
nafas mashqlarini muntazam o‘tkazish kabi metodlar taklif etiladi. Ushbu maqola logopedlar,
psixologlar, pediatrlar, tarbiyachilar va ota-onalar uchun amaliy qo‘llanma vazifasini bajaradi.
Tadqiqotning maqsadi — duduqlanishni erta bosqichida aniqlab, uning surunkali shaklga
o‘tishini to‘xtatish.
Аннотация:
В данной научной статье на тему «Методы выявления и
профилактики заикания у детей раннего возраста» рассматриваются ключевые аспекты
диагностики и предотвращения одного из наиболее распространённых нарушений речи
в возрасте от 2 до 6 лет. Ранняя диагностика позволяет вовремя принять меры,
предотвратив усугубление симптомов. В статье анализируется роль родителей в
наблюдении за речевым развитием ребёнка, использование логопедических
скрининговых тестов, необходимость консультаций с педиатром и неврологом. Особое
внимание уделено основным причинам возникновения заикания: генетическая
предрасположенность, незрелость нервной системы, психологические травмы и
стрессовые факторы в семье. В качестве мер профилактики предлагаются: создание
спокойной психологической атмосферы, формирование правильной речевой среды,
баланс между зрительными и слуховыми стимулами, регулярные логопедические
занятия и дыхательные упражнения. Данный материал будет полезен логопедам,
психологам, педиатрам, воспитателям и родителям, предоставляя им практические
инструменты для предупреждения заикания. Цель исследования — выявить заикание
на ранней стадии и предотвратить его переход в хроническую форму.
Abstract:
This scientific article titled "Early Detection and Prevention Methods for
Stuttering in Young Children" focuses on identifying and addressing stuttering in children
between the ages of 2 and 6, one of the most significant speech disorders in early childhood.
Early detection plays a crucial role in preventing the condition from worsening. The study
examines parents’ ability to notice subtle deviations in their child’s speech development, the
application of speech therapy screening tests, and the necessity of regular check-ups with
pediatricians and neurologists. The article also explores key contributing factors to stuttering,
including genetic predisposition, immaturity of the nervous system, psychological trauma, and
`
68
family-related stressors. Preventive measures discussed include creating a calm psychological
environment, fostering a proper speech environment, ensuring a balanced combination of
visual and auditory stimuli, and implementing regular speech therapy sessions and breathing
exercises. This article serves as a practical guide for speech therapists, psychologists,
pediatricians, educators, and parents. The primary aim of the study is to detect stuttering at an
early stage and prevent it from progressing into a chronic condition.
Kalit so‘zlar:
duduqlanish, erta tashxis, logopediya, nutq buzilishi, profilaktika,
psixologik muhit.
Ключевые слова:
заикание, ранняя диагностика, логопедия, нарушение речи,
профилактика, психологическая среда.
Keywords:
stuttering, early diagnosis, speech therapy, speech disorder, prevention,
psychological environment.
Kirish
Nutq insonning eng muhim kommunikativ vositalaridan biridir. U orqali shaxs o‘z fikrini
ifodalaydi, his-tuyg‘ularini yetkazadi va jamiyatda faol muloqot olib boradi. Erta yosh davri —
ya’ni 2–6 yosh oralig‘i — nutqning shakllanishi, so‘z boyligining kengayishi va grammatik
tuzilmalarning mustahkamlanishi davridir. Shu jarayonda har qanday to‘siq, ayniqsa
duduqlanish kabi nutq buzilishlari, bolaning nafaqat lingvistik rivojlanishiga, balki psixologik
va ijtimoiy moslashuviga ham sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi.
Duduqlanish — bu nutqning ritmik-tempo tuzilishida yuzaga keladigan buzilish bo‘lib, u
nutqiy harakatlarning to‘satdan to‘xtashi, cho‘zilishi yoki takrorlanishi bilan namoyon bo‘ladi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, duduqlanishning ko‘p hollarda boshlanish davri 2–5 yosh
oralig‘iga to‘g‘ri keladi. Bu davrda markaziy asab tizimi hali to‘liq yetilmagan bo‘ladi, bola
intensiv nutq o‘rganish jarayonida bo‘ladi va psixologik ta’sirchanlik darajasi yuqori bo‘ladi.
Shu bois, erta aniqlash va oldini olish masalalari dolzarb hisoblanadi.
Erta yoshdagi duduqlanishning yuzaga kelishida bir nechta omillar mavjud:
1. Biologik omillar — genetik moyillik, markaziy asab tizimi rivojlanishidagi o‘ziga
xosliklar, homiladorlik yoki tug‘ruq davridagi shikastlanishlar.
2. Psixologik omillar — keskin qo‘rquv, stress, oiladagi salbiy muhit, bolaning psixologik
bosim ostida qolishi.
3. Ijtimoiy omillar — noto‘g‘ri nutqiy muhit, ota-onaning bolaga haddan tashqari
talabchan yoki tazyiq bilan munosabatda bo‘lishi.
Agar ushbu omillar erta aniqlanmasa, duduqlanish kuchayib boradi, bola o‘z nutqidan
uyalish, odamlar bilan muloqotdan qochish kabi ikkilamchi psixologik muammolarga duch
keladi. Natijada, nutq buzilishi nafaqat lingvistik, balki shaxsiy rivojlanishga ham salbiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Erta tashxis va profilaktika quyidagi afzalliklarni beradi:
Nutqning tabiiy rivojlanishini tiklash imkoniyati yuqori bo‘ladi.
Psixologik komplekslar shakllanishining oldi olinadi.
Logopedik va psixologik yordam qisqa muddatda samarali natija beradi.
Profilaktika usullari qatoriga tinch psixologik muhit yaratish, nutqiy ortiqcha talablar
qo‘ymaslik, bolaga to‘g‘ri nafas olish va tovush chiqarish mashqlarini o‘rgatish, logoped bilan
`
69
muntazam shug‘ullanish kiradi. Bu jarayonda ota-onalarning roli beqiyos bo‘lib, ular boladagi
eng kichik nutqiy o‘zgarishlarni ham sezib, mutaxassisga murojaat qilishlari kerak.
Shuningdek, maktabgacha ta’lim muassasalari xodimlari — tarbiyachilar va psixologlar
— ham duduqlanish belgilarini erta aniqlash bo‘yicha tayyorlangan bo‘lishlari zarur. Chunki
ko‘p hollarda bola kundalik hayotining katta qismini aynan bolalar bog‘chasida o‘tkazadi.
Shu jihatdan, mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi — erta yoshdagi duduqlanishni
tashxislash va oldini olish bo‘yicha samarali usullarni aniqlash, ularni ilmiy asoslash va
amaliyotga joriy etishdan iborat. Maqolada keltirilgan nazariy ma’lumotlar va amaliy tavsiyalar
logopedlar, psixologlar, pediatrlar, tarbiyachilar hamda ota-onalar uchun foydali bo‘lishi ko‘zda
tutilgan.
Erta yoshdagi duduqlanishni aniqlash va oldini olish usullari
1. Duduqlanish tushunchasi va tasnifi
Duduqlanish (logonevroz) — bu nutqning ritmik-tempo tuzilishidagi buzilish bo‘lib,
tovush, bo‘g‘in yoki so‘zlarning takrorlanishi, cho‘zilishi, nutq oqimining to‘xtashi bilan
namoyon bo‘ladi. Ilmiy adabiyotlarda duduqlanish ikki asosiy turga bo‘linadi:
1. Nevrotik shakl — psixologik omillar (qo‘rquv, ruhiy zarba, stress) bilan bog‘liq.
2. Nevrozga o‘xshash shakl — markaziy asab tizimining organik shikastlanishi yoki
yetilmaganligi bilan bog‘liq.
Bundan tashqari, zamonaviy logopediyada duduqlanishning tonik, klonik va aralash
shakllari farqlanadi.
Tonik shaklda nutq jarayonida pauzalar, to‘sqinlik va cho‘zilishlar ko‘p bo‘ladi.
Klonik shaklda bo‘g‘in va tovushlar tez-tez takrorlanadi.
Aralash shakl esa ikki turdagi belgilarni o‘zida mujassam etadi.
2. Erta yoshdagi duduqlanishning kelib chiqish sabablari
Erta yoshdagi duduqlanish polietiologik hodisa bo‘lib, bir necha omillar ta’sirida yuzaga
keladi.
2.1. Biologik omillar
Genetik moyillik: Oilada duduqlanish holatlari bo‘lsa, xavf darajasi yuqori bo‘ladi.
Perinatal patologiyalar: Homiladorlik yoki tug‘ruq davrida kislorod yetishmovchiligi,
asfiksiya, tug‘ruq jarohatlari.
Nerv tizimining yetilmaganligi: Ayniqsa, miya yarim sharlarining nutq markazlari
faoliyatidagi o‘zgarishlar.
2.2. Psixologik omillar
Kuchli qo‘rquv (masalan, hayvon hujumi, baland tovush, to‘satdan yuz bergan hodisa).
Oiladagi ziddiyatlar va stressli muhit.
Bolaga nisbatan haddan tashqari talabchan yoki tanqidiy munosabat.
2.3. Ijtimoiy omillar
Nutqiy muhitning sifatsizligi: kattalarning noto‘g‘ri talaffuzi, til aralashmasi, shoshma-
shosharlik.
Bolani yoshiga mos bo‘lmagan darajada majburiy ravishda ko‘p gapirtirish.
3. Duduqlanishni erta yoshda aniqlash usullari
3.1. Ota-onalar kuzatuvi
Boladagi quyidagi belgilar erta duduqlanish xavfini bildirishi mumkin:
`
70
So‘z yoki bo‘g‘inlarni takrorlash (ayniqsa, hissiy hayajon paytida).
Gap boshlashda pauzalar.
Gapirishda ko‘z qisish, bosh yoki tana harakatlari bilan nutqqa “yordam berishga” urinish.
3.2. Logopedik skrining
Logopedlar maxsus diagnostik metodikalar orqali boladagi nutq ritmi, tempo va
artikulyatsiya harakatlarini baholaydi. Masalan:
Stroop testining bolalar versiyasi.
Nutq tezligi va ritm ko‘rsatkichlarini o‘lchash.
3.3. Nevrologik tekshiruv
Duduqlanish nevrologik muammolar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligi sababli, EEG
(elektroensefalografiya) yoki MRT kabi tekshiruvlar tavsiya etiladi.
3.4. Psixologik diagnostika
Bolaning emotsional holati, stress darajasi, xavotir ko‘rsatkichlari psixologik testlar
(masalan, “Uy–Daraxt–Odam” testi) yordamida baholanadi.
4. Oldini olish usullari
4.1. Psixologik muhitni optimallashtirish
Bolaga tinch va xavfsiz muhit yaratish.
Oilada doimiy ijobiy muloqotni ta’minlash.
Bolaning nutqiga shoshilmay, diqqat bilan quloq solish.
4.2. Nutqiy muhitni to‘g‘ri tashkil qilish
Ota-onalar o‘z nutqini ravon va sekin tempda olib borishi kerak.
Televizor, telefon yoki planshet oldida ortiqcha vaqt o‘tkazishni cheklash.
Kitob o‘qish va hikoya qilish orqali lug‘at boyligini oshirish.
4.3. Logopedik mashg‘ulotlar
Nafas mashqlari: “Shamni o‘chir”, “Pufakchani uchir” kabi o‘yinlar.
Artikulyatsion mashqlar: Lab, til va jag‘ mushaklarini rivojlantirish.
Nutq ritmi mashqlari: Qo‘shiq aytish, she’r o‘qish.
4.4. Psixoterapevtik yondashuv
Ota-ona bilan terapiya: Oilaning psixologik muhitini yaxshilash.
Art-terapiya va o‘yin terapiyasi yordamida boladagi stressni kamaytirish.
5. Ilmiy izlanishlar natijalari
So‘nggi yillarda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki:
Erta bosqichda aniqlangan duduqlanish holatlarining 70–80% i logopedik va psixologik
yordam orqali to‘liq bartaraf etiladi.
Ota-onalar ishtiroki bo‘lgan kompleks terapiya usullari eng samarali hisoblanadi.
Nafas va ritm mashqlarini o‘z ichiga olgan logopedik dasturlar, faqat nutq mashqlariga
qaraganda ikki baravar tez natija beradi.
Takliflar
1. Ota-onalar uchun erta ogohlantirish dasturlari
Maktabgacha ta’lim muassasalarida ota-onalarga duduqlanishning erta belgilarini
tushuntiruvchi seminarlar o‘tkazish.
Maxsus “Duduqlanishni oldini olish qo‘llanmasi”ni yaratish va bepul tarqatish.
2. Maktabgacha ta’lim muassasalarida logoped shtatini kengaytirish
`
71
Har bir katta guruhda haftasiga kamida 2 marta logopedik mashg‘ulotlar o‘tkazish.
Nutq tekshiruvini yiliga ikki marta majburiy ravishda amalga oshirish.
3. Kompleks yondashuv tizimini joriy etish
Logoped, psixolog, nevrolog va pedagogning birgalikda ishlash tizimini yo‘lga qo‘yish.
Har bir bolaga individual reabilitatsiya dasturini ishlab chiqish.
4. O‘yin asosida terapiya usullarini keng qo‘llash
Musiqa, raqs, qo‘shiq va she’r orqali nutq ritmini mustahkamlash.
Teatrlashtirilgan o‘yinlar orqali bolani erkin muloqotga o‘rgatish.
5. Tibbiy-profilaktik choralarni kuchaytirish
Homilador ayollarga perinatal davrda nerv tizimi rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan
profilaktik maslahatlar berish.
Tug‘ruqdan keyingi davrda bolalarning asab tizimi faoliyatini muntazam monitoring
qilish.
6. Axborot texnologiyalaridan foydalanish
Mobil ilovalar orqali ota-onalarga kunlik mashqlarni eslatish va kuzatuv imkoniyatini
yaratish.
Onlayn konsultatsiya platformalarini ishga tushirish.
Xulosa
Erta yoshdagi duduqlanish muammosi bolalarning psixologik, ijtimoiy va intellektual
rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadigan dolzarb masalalardan biridir. Duduqlanish faqat
nutqiy muammo emas, balki bolaning shaxsiy rivojlanishiga, o‘z-o‘zini baholashiga va jamiyat
bilan muloqot qilish qobiliyatiga ham salbiy ta’sir etadi. Shu bois uni erta aniqlash va oldini
olish choralari alohida ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, duduqlanishning erta belgilari 2–5 yosh oralig‘ida
namoyon bo‘lishi mumkin. Bu davrda bolalar nutqi tez sur’atda rivojlanadi, lekin asab tizimi
hali yetarlicha mustahkam bo‘lmaydi. Shuning uchun tashqi psixologik bosim, noto‘g‘ri nutqiy
muhit yoki biologik omillar natijasida nutq ritmi buzilishi xavfi ortadi.
Maqolada keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, duduqlanishning asosiy sabablari uch guruhga
ajratiladi: biologik, psixologik va ijtimoiy. Biologik omillar, masalan, genetik moyillik yoki
perinatal shikastlanishlar bolaning nutq tizimini zaiflashtiradi. Psixologik omillar esa, qo‘rquv,
stress va ruhiy jarohatlar orqali nutq mexanizmini izdan chiqaradi. Ijtimoiy omillar — noto‘g‘ri
nutqiy muhit, haddan tashqari talabchanlik va muloqotdagi salbiy tajribalar — mavjud
muammoni kuchaytirishi mumkin.
Duduqlanishni erta aniqlash usullaridan ota-onalar kuzatuvi, logopedik skrining,
nevrologik tekshiruv va psixologik diagnostika asosiy ahamiyatga ega. Ayniqsa, ota-onalarning
kuzatuvchanligi va o‘z vaqtida mutaxassisga murojaat qilishi davolash samaradorligini
oshiradi.
Oldini olish usullarida esa psixologik muhitni yaxshilash, nutqiy muhitni
optimallashtirish, logopedik mashqlar, nafas va ritmni tartibga soluvchi mashg‘ulotlar hamda
psixoterapevtik yondashuv asosiy o‘rin tutadi. Bu jarayonda ota-onalar va pedagoglarning faol
hamkorligi muhim.
Shuni alohida ta’kidlash kerakki, duduqlanishning erta bosqichida amalga oshirilgan
kompleks profilaktika choralari nafaqat nutqiy buzilishni kamaytiradi, balki bolaning umumiy
`
72
rivojlanishini ham qo‘llab-quvvatlaydi. Ilmiy izlanishlar natijalari shuni tasdiqlaydiki, kompleks
yondashuv qo‘llanilganda bolalarning 70–80 foizida duduqlanish butunlay yo‘qoladi.
Shu bois ushbu maqolada ishlab chiqilgan takliflarni amaliyotga tatbiq etish — logoped,
psixolog, nevrolog, pedagog va ota-onalarning birgalikdagi faoliyati orqali — bolalar nutqining
sog‘lom rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi. Duduqlanish muammosiga befarq bo‘lmaslik,
uni erta aniqlash va oldini olish bo‘yicha tizimli ish olib borish har bir bola uchun muvaffaqiyatli
kelajak garovidir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Andrews, G., Guitar, B., & Howie, P. (1980). Meta-analysis of the effects of stuttering
therapy. Journal of Speech and Hearing Disorders, 45(3), 287–307.
2.
Bloodstein, O., & Bernstein Ratner, N. (2008). A Handbook on Stuttering (6th ed.). Clifton
Park, NY: Delmar Cengage Learning.
3.
Conture, E. G. (2001). Stuttering: Its Nature, Diagnosis, and Treatment. Boston: Allyn &
Bacon.
4.
Guitar, B. (2013). Stuttering: An Integrated Approach to Its Nature and Treatment (4th
ed.). Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins.
5.
Yaruss, J. S., & Reardon-Reeves, N. (2010). Early Childhood Stuttering Therapy: A Practical
Guide. Austin, TX: Pro-Ed.
6.
Жарков, С. И. (2015). Логопедия: Основы теории и практики. Москва: Владос.
7.
Савченко, И. Н. (2018). Психологическая помощь детям с заиканием. Санкт-
Петербург: Речь.
8.
Xudoyberdiyev, A. M. (2020). “Erta yoshdagi bolalarda duduqlanishni tashxislashning
zamonaviy yondashuvlari.” O‘zbek logopediya jurnali, 5(2), 45–53.
9.
Karimova, D. Sh. (2021). “Nutq buzilishlarini oldini olishda logopedik mashqlar tizimi.”
Toshkent pedagogika instituti ilmiy axborotlari, 3(1), 112–118.
10.
WHO. (2022). International Classification of Diseases, 11th Revision (ICD-11). World
Health Organization.
