`
73
AHOLI JAMG‘ARMALARINI INVESTITSIYALASH MEXANIZMLARINI
RIVOJLANTIRISH: MIKROINVESTITSIYALAR VA KRAUDINVESTING
IMKONIYATLARI
O‘ktamov Abbos O‘ktamovich
“Tadbirkorlikni rivojlantirish” AJ
Axborot-tahlil mutaxassisi
+998974078777
https://doi.org/10.5281/zenodo.16791781
Zamonaviy iqtisodiy rivojlanish sharoitida aholi jamg‘armalarini iqtisodiyotga jalb etish
mamlakatlarning moliyaviy barqarorligi va investitsion faolligini ta’minlashda muhim
ahamiyat kasb etmoqda. O‘zbekiston sharoitida fuqarolarning omonatlari va jamg‘armalari,
asosan, bank tizimi orqali yoki uy sharoitida saqlanmoqda. Bu esa ulardan iqtisodiy rivojlanish
manbai sifatida to‘liq foydalanilmasligiga olib keladi. Shu nuqtai nazardan mikroinvestitsiyalar
va kraudinvesting mexanizmlarini rivojlantirish orqali aholi jamg‘armalarini samarali
investitsiyalash dolzarb masala bo‘lib qolmoqda.
Mikroinvestitsiya — bu kichik hajmdagi sarmoyalarni har bir fuqaro tomonidan real
loyihalarga yo‘naltirish imkonini beruvchi investitsiya shaklidir. Bunda aholining hatto eng
kichik miqdordagi jamg‘armalari ham kapital bozoriga jalb qilinadi va iqtisodiy faollikni
oshiradi. Mikroinvestitsiyalar quyidagi afzalliklarga ega:
- Keng aholini moliyaviy faoliyatga jalb etadi;
- Raqamli texnologiyalar asosida tez va shaffof amalga oshiriladi;
- Kichik biznes va startaplarni moliyalashtirish imkonini beradi;
- Aholining moliyaviy savodxonligini oshiradi.
Kraudinvesting — bu ko‘plab sarmoyadorlarning kichik mablag‘lari hisobiga biror loyiha
yoki kompaniyani moliyalashtirish usulidir. Bu mexanizm, ayniqsa, yangi startaplar,
innovatsion g‘oyalar va kichik korxonalar uchun muhim moliyaviy manba hisoblanadi.
Kraudinvestingning asosiy turlari:
- Ulushli kraudinvesting (equity crowdfunding);
- Qarzdorlik asosidagi (debt crowdfunding);
- Mukofot asosida (reward-based crowdfunding);
- Ijodiy va ijtimoiy loyihalar uchun grant ko‘rinishidagi kraudinvesting.
Ushbu mexanizmlar orqali nafaqat loyihalar moliyalashtiriladi, balki investorlar o‘z
mablag‘lari evaziga dividend yoki boshqa iqtisodiy foyda olish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
O‘zbekiston kapital bozorida mikroinvestitsiyalar va kraudinvesting hali yangi tushuncha
bo‘lib, bu yo‘nalishda normativ-huquqiy baza va texnologik infratuzilma yetarlicha
shakllanmagan. Markaziy bank va Kapital bozorini rivojlantirish agentligi tomonidan qator
islohotlar amalga oshirilmoqda, ammo aholining bu boradagi xabardorligi pastligicha
qolmoqda. 2023-yilda Kapital bozorida faol ishtirok etayotgan jismoniy shaxslar soni 100
mingdan oshmagan bo‘lib, ularning asosiy qismi aksiyalar savdosiga emas, balki tijorat
banklaridagi oddiy omonatlarga qaratilgan. Yana bir muhim muammo — bu ishonch masalasi.
Ko‘plab fuqarolar firibgarlik holatlaridan cho‘chib, o‘z jamg‘armalarini sarmoya sifatida
ishlatishga jur’at qilmaydi. Bunga sabab — moliyaviy savodxonlikning pastligi, qonuniy himoya
mexanizmlarining zaifligi va shaffoflik darajasining yetarli emasligidir.
`
74
Rivojlangan davlatlar tajribasida mikroinvestitsiyalar va kraudinvesting investitsion
jarayonlarning ajralmas qismiga aylangan:
- AQSHda 'Kickstarter' va 'Indiegogo' kabi platformalar orqali har yili milliardlab dollar
miqdorida sarmoyalar jalb qilinmoqda;
- Buyuk Britaniyada 'Seedrs' va 'Crowdcube' investitsiya platformalari orqali startaplar
muvaffaqiyatli moliyalashtirilmoqda;
- Janubiy Koreyada fintech kompaniyalar davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanib,
kraudinvestingning huquqiy bazasi yaratilgan;
- Germaniyada 'Companisto' kabi platformalar orqali minglab innovatsion loyihalar
hayotga tadbiq etilgan.
Bu tajribalar O‘zbekiston uchun namunaviy bo‘lib, mavjud qonunchilik va texnologik
infratuzilmani zamonaviylashtirishga undaydi. O‘zbekistonda bu sohani rivojlantirish bo‘yicha
quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin:
1. Mikroinvestitsiya va kraudinvesting faoliyatini tartibga soluvchi alohida qonunni ishlab
chiqish;
2. Raqamli investitsiya platformalarini yaratish va ularga litsenziya berish tizimini yo‘lga
qo‘yish;
3. Soliq imtiyozlari orqali fuqarolarning kichik hajmdagi sarmoyalarini rag‘batlantirish;
4. Maktab va oliy ta’lim muassasalarida moliyaviy savodxonlik fanlarini joriy etish;
5. Moliya bozorining ishonchliligini oshirish uchun kafolat va sug‘urta tizimlarini yo‘lga
qo‘yish;
6. Xalqaro tajribalarni o‘rganish va xalqaro investorlar bilan hamkorlikni kengaytirish.
Xulosa shuki, aholi jamg‘armalarini iqtisodiyotga jalb etishda mikroinvestitsiyalar va
kraudinvesting imkoniyatlari O‘zbekiston uchun yangi istiqbolli yo‘nalishdir. Bu
mexanizmlarni rivojlantirish orqali nafaqat investitsion faollik, balki moliyaviy barqarorlik,
tadbirkorlik rivoji va yangi ish o‘rinlari yaratilishiga erishish mumkin. Mazkur tizimning
muvaffaqiyatli joriy etilishi uchun huquqiy, texnologik va ta’limiy asoslar mustahkamlanishi,
aholining ishonchini oshiruvchi omillar kengaytirilishi lozim.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil investitsiyaviy faollikni oshirishga doir
qarorlari
2.
O‘zbekiston Respublikasi Kapital bozorini rivojlantirish agentligi ma’lumotlari –
3.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki statistik ma’lumotlari –
4.
Jahon banki: Global Financial Inclusion Database (Findex), 2023
5.
OECD: Crowdfunding and Capital Formation – Policy Overview, 2022
6.
'Crowdfunding: A Guide for Policymakers' – World Bank, 2019
7.
Kickstarter va Seedrs platformalari rasmiy hisobotlari, 2023
