`
113
TARMOQ VIZUALIZATSIYASI VA UNING AFZALLIKLARI
Qodirov Farrux Ergash o‘g‘li
Matematika va ta’limda axborot texnologiyasi kafedrasi mudiri, Ilmiy rahbar
Saidova Mohinur Shodi qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti matematika va informatika yo’nalishi
2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15117535
Annotatsiya:
Mazkur maqolada tarmoq,tarmoq turlari, tarmoq topologiyasi, tarmoq
protokollari, tarmoq vizualizatsiyasi afzalliklari,uning asosiy usullari va qo‘llanilish sohalari
tahlil qilinadi. Tarmoq ma’lumotlarini vizual tarzda ifodalash orqali ularning tuzilishini
tushunish, muhim tugunlarni aniqlash va samarali ko‘rish imkoniyati yaratiladi. Shuningdek,
maqolada grafik nazariyasi, tarmoq diagrammalari, vizualizatsiya algoritmlari va zamonaviy
dasturiy vositalar ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari tarmoq tahlili va vizualizatsiya sohasida
ilg‘or yondashuvlarni qo‘llash imkoniyatlarini yoritadi.Mazkur maqola tarmoq texnologiyalari
fanini endi o'rganayotganlar, talaba yoshlar va ushbu mavzuga qiziqayotganlar uchun foydali
deb hisoblayman.
Kalit so'zlar
: tarmoq, global tarmoq, mintaqaviy tarmoq, lokal tarmoq, server, klient,
router, switch, modem, hub, TCP/IP, HTTP/HTTPS, FTP, DNS, tarmoq topologiyasi,
diagrammalar, yulduz topologiyasi, umumiy shina topologiyasi, aralash topologiya,
daraxtsimon, yulduz-daraxtsimon topologiya, yulduz-halqa, yulduz-umumiy shina
topologiyasi, 3D vizualizatsiya, statik tarmoq xaritalari, dinamik tarmoq xaritalari,
simulyatsiya dasturlari, Cisco Packet Tracer, GNS3, Wireshark.
Kirish
. Bugungi kunda biz zamonaviy qurilmalarsiz hayotimizni tasavvur qilolmay
qolganmiz. Xattoki, uyg'onibmizki darrov telefonimizga qaraymiz, zerikib qoldikmi darrov
internet tarmog'i orqali ko'ngilochar vediolar ko'ramiz, o'yinlar o'ynaymiz. Tanishlarimiz
bilan ham ushbu simsiz aloqa tarmog'i orqali axborot almashinamiz, yaqinlarimizdan hol-
ahvol so'raymiz, xullas, har kunimiz ushbu vosita bilan o'tib boryapti, biz ham ushbu
tarmoqqa kirib qolganmiz desak ham bo'ladi. Tarmoq o'zi nimaligini bilamizmi?! Tarmoq bu-
ikki yoki undan ortiq qurilmalarni bog'lanishidan hosil bo'ladigan aloqa tushuniladi. Tarmoq
o'zaro simli yoki simsiz bog'lanadi. Tarmoq uch turga bo'linadi:
1. Global kompyutеr tarmoqlari deyilganda, turli mintaqalardagi, qit'alardagi
mamlakatlardagi abonentlardagi birlashtiradigan tarmoq hazarda tutiladi. Abonеntlar orasida
aloqa bunday tarmoqlarda tеlеfon aloqa liniyalarda, radioaloqa va sputnik aloqa tizimlari
asosida amalga oshiriladi.
2. Mintaqaviy kompyutеr tarmoqlari bir-biridan ancha uzoqda joylashgan biror
mintaqaga tеgishli abonеntlarni birlashtiradi. Masalan, biror shahar ichidagi yoki iqtisodiy
rеgionda yoki alohida bir mamlakatda joylashgan abonеntlarni birlashtiruvchi tarmoq.
3. Lokal (maxalliy) tarmoq kichik bir xududda joylashgan abonеntlarni birlashtiradi.
Bunday tarmoq odatda aniq bir joyga bog`langan bo`ladi. Masalan, biror korxona yoki
tashkilotga. Maxalliy tarmoqning uzunligini 2—3 km bilan chеklash mumkin.
Bundan tashqari tarmoqning tashkil etuvchi quyidagi komponentalari mavjud:
Server – ma’lumotlarni saqlash va ularni boshqarish uchun ishlatiladigan markaziy
kompyuter.
Klient – server xizmatlaridan foydalanuvchi qurilma (kompyuter, telefon va h.k.).
`
114
Router – tarmoqlarni bog‘laydigan va ma’lumotlarni yo‘naltib beruvchi qurilma.
Switch – bir nechta qurilmalarni bitta tarmoq ichida bog‘lab beruvchi qurilma.
Modem – internetga ulanish uchun mo'ljallangan qurilma.
Tarmoq quyidagi protakollari mavjud:
TCP/IP – internet va boshqa tarmoqlarda ma’lumot almashishni ta’minlab beruvchi
asosiy protokol to‘plami.
HTTP/HTTPS – veb-sahifalar bilan ishlash uchun ishlatiladigan protokol.
FTP – fayllarni almashish uchun ishlatiladigan protokol.
DNS – domen nomlarini IP-manzillarga o‘zgartiruvchi tizim.
Tarmoqning vizualizatsiyasi – bu tarmoqning tarkibiy qismlari, tuzilmasi va ular
orasidagi o'zaro bog'lanishlarni grafik ko'rinishida ifodalab beruvchi jarayon hisoblanib,
ma'lumotlarning aniq va tushunarli bo'lishini ta'minlab beradi. Tarmoq vizualizatsiyasining
quyidagi asosiy usullari mavjud:
1. Diagrammalar.Topologiya diagrammalari – tarmoq topologiyasi deyilganda,
tarmoqdagi qurilmalarning qanday bog'langanligini,ma'lumotlarning qanday tartibda
uzatilayotganligini ko'rsatib beruvchi sxema bo'lib,ushbu sxemani to'g'ri tanlay olish uning
ishonchli, samarali bo'lishini ta'minlab beradi. Uning yulduz, halqa,daraxtsimon, aralash,
umumiy shina topologiyasi deb nomlangan turlari mavjud.
Yulduz topologiyasida barcha qurilmalarni bitta markazda joylashgan qurilmaga, ya'ni
switch, hub kabi qurilmaga ulanadi. Uning afzalliklari va kamchiliklari ham bor. Afzalliklari
bu-tarmoqqa tango qurilmalarni qo'shish osonligi va markazdagi qurilma ishlasa qolgan
qurilmalar mustaqil ishlay oladi, axborot almashinishi qulay. Lekin, markaziy qurilma
ishlamay qilsa, ya'ni iahdan chiqib qolsa, barcha qurilmalar ishlamay qoladi va kamchiliklari
Barbara qilish ko'p label va vaqt talab qoladi.
Halqa topologiyasida barcha kompyuterlar yopiq halqa night tashkil qilgan holda
ulanadi. Uning afzalliklari ma'lumotlarning shovqinsiz va tartibli uzatilishi bo'lib, kamchiligi
esa agarda bitta kompyuter iahdan chiqsa, barcha kompyuterlar ishdan to'xtab,
ma'lumotlarning uzatilishi yakunlanib, boshqa kompyuterga uzatilmay qoladi.
Daraxtsimon topologiyasi bu-umumiy shina va yulduz topologiyalarining
kombinatsiyasi hisoblanib, unda markaziy qurilma barcha qurilmalarning ulanishini
boshqaradi.Ushbu topologiyada asosiy qurilmadan pastki qurilmalar tarmoqlanib chiqadi.
Afzalliklari qurilmalarni qo'shish osonligi, ma'lumotlarning tartibli uzatilishi, xatolikni
aniqlash osonligi, alohida qismlarni boshqa rush va izolyatsiya qilish imkoniyati borligi.
Kamchiliklari esa asosiy qurilma ishdan chiqib qolsa, boshqa qurilmalar ham ish faoliyati
to'xtab qolishi, qurilmalar ko'paya boshlasa boshqarish qiyinlashib borishi hisoblanadi.
Aralash topologiya har xil topologiyalar kombinatsiyasi hisoblanib, murakkab
tarmoqlanib boshqarish uchun qulay. Uning afzalliklari qurilmalarni ehtiyojimizga moslab
o'zgartirishimiz mumkin va birorta qismi ishdan chiqib qolsa,qolgan qismlari ish faoliyati
davom etaverishi va boshqa qismlarga xavf solmasligi, to'g'ri boshqarsa ma'lumotlarning
uzatilishi tezligi va safari ortadi. Kamchiliklari esa xarajatlari ko'p bo'lishi mumkin va
qurilmlarni ulash murakkablik qilishishi mumkin. Uning yulduz-umumiy shina, yulduz-halqa,
yulduz-daraxtsimon kabi ulanish turlari mavjud.
`
115
Tarmoq qurilmalarining joylashuvi – kompyuterlar, serverlar, routerlar o‘rtasidagi
bog‘lanishni qandayligini ko'rsatib turadi.
2. Grafik interfeyslar.Monitoring vositalari orqali tarmoqni real vaqt rejimida kuzatib
turish imkoniyati mavjud. 3D vizualizatsiyalar esa katta hajmdagi ma'lumot bazalari,
murakkab tarmoqlarni tushunish uchun qulay.
3. Tarmoq xaritalariStatik tarmoq xaritalari – muhandislar va administratorlar uchun
qo‘llaniladigan oldindan chizilgan diagrammalar.Dinamik tarmoq xaritalari esa avtomatik
ravishda yaratiladigan va o‘zgaruvchan tarmoq tuzilmalarini o'zida namoyon qilib beradi.
4. Simulyatsiya dasturlari kompyuter va axborot texnologiyalari tizimini tahlil qilish
uchun ishlatiladi.Bular quyidagilar:Cisco Packet Tracer,GNS3,Wireshark
Tarmoq vizualizatsiyasining afzalliklari yangi tarmoq yaratish va kengaytirishga
qulayligi, tarmoqni tushirib olish osonligi, ishdan chiqqan, muammosi bor qismlarni
aniqlashning osonligi va tezligi hisoblanadi.
Tarmoq vizualizatsiyasining quyidagi turlari mavjud:
1. Statik vizualizatsiya bu-tarmoq topologiyasini oldindan chizilgan diagrammalar orqali
aniqlab beradi. Microsoft Visio, Draw.io, Lucidchartni misol qilishimiz mumkin.
2. Dinamik vizualizatsiya bu-tarmoqning faoliyatini real vaqt rejimida kuzatish
imkoniyatini beradi. PRTG Network Monitor ,Solar Winds Network Performance Monitor,
Nagios dasturlari bunga misol bo'la oladi.
3. 3D va interaktiv vizualizatsiya-yirik va murakkab tuzilishga ega tarmoqlarda
ishlatiladi. Cisco Packet Tracer, GNS3 dasturlari bunga misol bo'la oladi.
Mavzuga doir ilmiy adabiyotlar tahlili:
"Networks, Crowds, and Markets: Reasoning About a Highly Connected World" – David
Easley & Jon Kleinberg (2010) mazkur kitobda tarmoqning murakkabligi, vizualizatsiyaning
murakkab tizimlarni tushunish va ularning strukturaviy xususiyatlarini tushunishga yordam
berishi haqida aytib o'tilgan.
"Graph Drawing: Algorithms for the Visualization of Graphs" – Ioannis G. Tollis va
boshqalar (1999) kitobida esa grafik chizish usullari va algoritmlari yordamida tarmoqni
tushunish, samarali vizualizatsiya qilish usullari haqida to'xtalib o'tilgan.
"Complex Graphs and Networks" – Fan Chung & Linyuan Lu (2006) murakkab
tarmoqlarning matematik modeli, vizual ko'rinishi hqida ma'lumotlar beriladi.
3. "Visual Complexity: Mapping Patterns of Information" – Manuel Lima (2011)
Tarmoqlarning vizual dizayni, naqshlari , exterior tamoyillarida haqida ma'lumotlar
keltirilib o'tiladi.
Xulosa va takliflar:
Vizualizatsiya ma'lumotlarni,jarayonlarni grafik,diagramma yoki boshqa vizual
elementlar orqali ifodalash bo'lsa tarmoq vizualizatsiyasi esa tarmoq tuzilmalari,
ulanishlar,ma'lumotlar oqimlarini grafik tarzda ifodalash usuli hisoblanadi. Hozirgi
axborotlashgan jamiyatimizda axborot texnologiyalari, kompyuter tarmoqlari, tarmoq
texnologiyalari,qisqa qilib aytganda raqamli tarmoqlar hayotimizda muhim ahamiyatga ega
bo'lib,biz mana shu raqamli tarmoqlarga asir bo'lib qolganmiz deyishimiz mumkin.Biz xuddi
o'rgimchak to'riga o'ralashib, undan qanday qilib chiqib olishni bilmagandaymiz. Har bir
kunimiz ushbu tarmoqlar bilan birga o'tayapti,qancha vaqtimiz ijtimoiy tarmoqlarda
`
116
o'tayotganini his ham qilmay qo'yganmiz.Tarmoqdan to'g'ri va samarali foydalanishga
harakat qilishimiz kerak. Buning uchun esa tarmoq texnologiyalarini yaxshi tushunib
o'rganishimiz kerak. Ushbu mazu yuzasidan mening shunday taklifim bor edi, tarmoq
xavfsizligini kuchaytirish ya'ni vizualizatsiya vositalari yordamida tarmoqda bo'ladigan
jinoyatchilik va tahdidlar, tarmoq orqali bo'layotgan huquqbuzarliklarni aniqlash va ularga
nisbatan choralar ko'rish tizimini, tarmoq vizualizatsiyasi bo'yicha o'quv kurslari tashkil
etish, tashkikotlarda ishlab chiqarish, tavarlarni muomalaga chiqarish day ushbu tarmoq
vizualizatsiyasidan foydalanishni qo'llashni tavsiya qilgan bo'lardim.Mazkur mavzudan
xulosam esa, o'sib kelayotgan yosh avlod axborot va raqamli texnologiyalarini yaxshi
o'rganib,keljaklari uchun zamin yaratishlari lozim.Har bir o'tayotgan kunimizda mana shu
bilimlar kerak bo'ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Кодиров, Ф. Э., and О. Д. Дониёров. "ЭФФЕКТИВНЫЕ МОДЕЛИ РАЗВИТИЯ
МЕДИЦИНСКОГО ОБСЛУЖИВАНИЯ НАСЕЛЕНИЯ КАШАКАДЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ."
Символ науки 7-2 (2022): 15-17.
2.
Zoxidov, J. B., F. E. Qodirov, and I. J. Bozorova. "QUARTUS II PROJECT CONCEPT AND ITS
OPPORTUNITIES AND PROBLEMS." АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ТЕХНИЧЕСКОГО И
ТЕХНОЛОГИЧЕСКОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ. 2019.
3.
Uzakov, Gulom, et al. "Simulation of a tubular pyrolysis reactor using comsol
multiphysics software." International Scientific and Practical Conference Digital and
Information Technologies in Economics and Management. Cham: Springer Nature
Switzerland, 2023.
4.
Қодиров, Ф. "ҲУДУДЛАРДА ТИББИЙ ХИЗМАТЛАРНИ ДАСТУРИЙ ПАКЕТЛАР
ЁРДАМИДА ЭЛЕКТРОН ТИББИЙ БАЗАСИНИ ЯРАТИШ." O’zbekiston Respublikasi Oliy Va
o’rta Maxsus ta’lim Vazirligi Namangan Muhandislik-Qurilish Instituti (2022).
5.
Qodirov, F. E., O. D. Doniyorov, and H. Shokirov Sh. "Basic concepts of information
security in information systems. Wide threats and their consequences." концепции
устойчивого развития науки в современных условиях (2021): 153-155.
6.
Bozorova, Irina Jumanazarovna, and Dilfuzaxon Mamasharipovna Karayeva. "Modern
programming technologies and their role." интеллектуальный капитал xxi века. 2020.
7.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "Hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda har bir
hududning о ‘ziga xos xususiyatlari." Scientific Journal of Actuarial Finance and Accounting
4.09 (2024): 178-183.
8.
Qodirov, Farrux, and Muxlisa Mavlonova. "O’ZBEKISTONDA ZIYORATGOH VA
QADAMJOLAR, TURIZM XIZMATLARINI JADAL RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI." YANGI
O‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM ISTIQBOLLARI 1.01 (2024).
9.
Qodirov, F., N. Sirojev, and S. Negmatova. "FEATURES OF THE ANDROID STUDIO
SOFTWARE PACKAGE." Академические исследования в современной науке 2.17 (2023):
130-146.
10.
Қодиров, Ф. Э., et al. "ДЛЯ ПРОВЕРКИ МОДЕЛЕЙ АДЕКВАТНОСТИ,
ЧУВСТВИТЕЛЬНОСТЬ И СОПРОТИВЛЕНИЯ." ИНТЕГРАЦИЯ НАУКИ, ОБЩЕСТВА,
`
117
ПРОИЗВОДСТВА И ПРОМЫШЛЕННОСТИ. 2019.11. Qodirov, F. E., D. A. Akbarova, and S. H.
Shokirov. "SOFTWARE FOR WORKING WITH COMPUTER GRAPHICS AND THEIR TASKS.
APPLICATION OF DIGITAL IMAGE PROCESSING FIELDS." (2021): 57-58.
11.
Jumanazarovna, Bozorova Irina, and Кodirov Farruh Ergash O'G'Li. "Principle of
electrocardiographic work and its role in modern medicine." Вопросы науки и образования
15 (99) (2020): 31-36.
12.
Kodirov, F. E., and J. E. Nematov. "BASIC TECHNOLOGY AND SERVICE
MANAGEMENTMULTISERVICE NETWORKS." Инновации в технологиях и образовании: сб.
ст. участников XII Между (2019): 214.
13.
Қодиров, Ф. Э., and Ж. Э. Нематов. "РАЗВИТИЕ ЛОКАЛЬНОЙ СЕТИ НА ОСНОВЕ
ТЕХНОЛОГИИ GPON." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XII
Между (2019): 288.
14.
Кодиров, Ф. Э., and М. У. Маматмурадова. "РАЗРАБОТКА ЦИФРОВОЙ ПРОГРАММЫ
ШИФРОВАНИЯ И ВНЕДРЕНИЕ В ПРАКТИКУ." Инновации в технологиях и образовании:
сб. ст. участников XII Между (2019): 275.
15.
Абдирасулов, Ж. У., and Ф. Э. Кодиров. "ЭФФЕКТИВНОСТЬ ANGULAR JS ДЛЯ
СОЗДАНИЯ
ДИНАМИЧЕСКИХ
ВЕБ-САЙТОВ
И
ОПТИМИЗАЦИИ
ИХ
ПРОИЗВОДИТЕЛЬНОСТИ." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников
XII Между (2019): 228.
16.
Qodirov, F. E., J. B. Zohidov, and H. I. Karamatova. "ADVANTAGES OF PROGRAMMING
LANGUAGES JAVASCRIPT, JAVA AND PYTHON." МОДЕЛИРОВАНИЕ И АНАЛИЗ СЛОЖНЫХ
ТЕХНИЧЕСКИХ И ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ СИСТЕМ. 2019.
17.
Qodirov, F. E., J. U. Abdirasulov, and J. E. Nematov. "FORMING GOVERNMENT AGENCY
WEBSITES WITH WORDPRESS CONTENT MANAGEMENT SYSTEM." Инновации в
технологиях и образовании: сб. ст. участников XII Между (2019): 219.
18.
Турдиев, У. К., and Ф. Э. Кодиров. "Задача Коши Для Одномерной Системы
Уравнений Типа Бюргерса Возникающей В Двухскоростной Гидродинамике."
Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XI Между (2018): 349.
19.
Qodirov, F. E. "Methodological aspects and importance of development of medical
services through econometric modeling and forecasting options." academy. uz/index. php/yo.
