7
O‘ZBEK ADABIYOTIDA AYOL OBRAZI: TARIXIY VA ZAMONAVIY TALQINLAR
Jumamuratova Ruxshona
Nukus davlat pedagogika instituti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15803635
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek adabiyotida ayol obrazining tarixiy shakllanishi,
jamiyatdagi o‘zgarishlarga qarab o‘zgarib borgan badiiy talqinlari tahlil qilinadi. Xususan,
Abdulla Qodiriy asarlarida ifodalangan jadid davri ayoli, Asqar Mahkam kabi zamonaviy
adiblardagi faol ayol timsoli, O‘tkir Hoshimovning “Ikki eshik orasi” asaridagi Qora Amma va
Robiya kabi realistik qahramonlar, shuningdek, Abdulla Oripovning “Onajon” va “Ayol”
she’rlarida tasvirlangan ona va matonatli ayol obrazlari asosida poetik tahlil beriladi.
Maqolada adabiyotda ayol timsolining estetik, ma’naviy va ijtimoiy ifodasi keng yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
Ayol obrazi, badiiy tahlil, ma’naviy qadriyat, poetik ifoda, ijtimoiy tipaj,
adabiy talqin, matonat, estetik yondashuv.
O‘zbek adabiyotida ayol obrazining tasviri tarixan turli bosqichlardan o‘tgan. U dastlab
me’moriy-madaniy qadriyatlar, milliy oila an’analari, jamiyatdagi erkaklar bilan munosabat
kontekstida ko‘proq uyatchan, sokin va sabrli obrazda ko‘rsatilgan bo‘lsa, keyinchalik uning
ijtimoiy faolligi, intellektual kuchi va ichki dramatizmi badiiy adabiyotda chuqurroq aks
ettirilgan. Bu obraz orqali yozuvchi yoki shoir o‘z jamiyatidagi ijtimoiy voqeliklarni, ma’naviy
qadriyatlarni, hatto siyosiy muammolarni ham obrazli ifodalagan. Jadid adabiyotida ayol
obrazlari, asosan, zulm qurboni sifatida, sovet davrida esa faollik timsoli sifatida tasvirlangan
bo‘lsa, mustaqillik davri adabiyotida bu obrazlar kuchli shaxs, sabrli ona, fidoyi yor sifatida
keng ko‘lamda yoritilmoqda.
Tarixiy davrlarda shakllangan ayol obrazlari faqat adabiylik bilan emas, balki
jamiyatning ma’naviy holatini aks ettirishga xizmat qilgan. Shu sababli, o‘zbek adabiyotida
ayol obrazining yoritilishi – bu faqat estetik yoki individual ifoda emas, balki ijtimoiy-madaniy
rivojlanish jarayonining ifodasidir. Ayol timsoli orqali millat ruhi, oilaviy qadriyatlar, sabr,
mehr, fidoyilik, hayotga bo‘lgan munosabat kabi ko‘plab tushunchalar talqin etiladi.
Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romanidagi Kumush obrazi o‘zbek ayolining
sadoqatli, mard, sabrli, ammo ayanchli taqdirini aks ettiradi. Kumush o‘z sevgan kishisiga
umrining oxirigacha sodiq qoladi. Bu orqali Qodiriy o‘z davridagi ayollarning taqdirini ochib
beradi. Kumush an’anaviy ayollik fazilatlarini o‘zida mujassam etgan: iffatli, uyatchan, kamtar,
ammo kuchli ichki olamga ega. Qodiriy Kumush obrazi orqali jamiyatdagi adolatsizlik va o‘sha
davrdagi urf-odatlarni ochib beradi. Shu orqali u o‘z davrining ilg‘or fikrlovchi adibi sifatida
ayolga nisbatan e’tiborni oshirishga xizmat qiladi. Kumush – fojiali obraz, ammo ayolning
irodasini, ichki go‘zalligini ifodalovchi yuksak timsol.
Zamonaviy shoirlardan Asqar Mahkam ijodida ayol obrazi nafis, ilhom manbai bo‘lgan
timsoldir. Uning she’rlarida ayol nafaqat muhabbat timsoli, balki ichki olami boy, sabrli, ammo
qaror qabul qila oladigan kuchli shaxs sifatida gavdalanadi. Bu obrazlar orqali zamonaviy
ayolning jamiyatdagi o‘rni yoritiladi. Ayniqsa, uning she’riy satrlarida ayol timsoli go‘zallik va
ilohiy qudrat bilan uyg‘unlashtirilgan.
Bugungi o‘zbek adabiyotida ayolning badiiy talqini tobora chuqurlashmoqda. Endilikda
u faqatgina mehribon ona, sodiq yor sifatida emas, balki ijtimoiy faolligi, qarashlari, mustaqil
8
fikrlashi, jamiyatdagi ishtiroki bilan ham gavdalanmoqda. Asqar Mahkam bu o‘zgarishni
poetik timsollar bilan ifodalagan adiblardan biridir.
O‘tkir Hoshimovning “Ikki eshik orasi” asari o‘zbek prozasida ayol obrazini hayotiy
realizm bilan berishga uringan eng chuqur badiiy asarlardan biridir. Bu asarda bir nechta ayol
obrazi bor, ulardan Qora Amma va Robiya eng yorqinlaridandir.
Qora Amma – xalqona, dono, sabrli, hayotiy tajriba bilan to‘la ayol. U nafaqat oila ustuni,
balki butun mahalla, jamiyat ustunidir. Uning og‘zidan chiqqan har bir so‘z hayotiy, xalqona
tafakkurga boy. Qora Amma obrazida O‘tkir Hoshimov milliy onalik, mehr, sabr va
donishmandlik fazilatlarini mujassamlashtirgan.
Robiya esa boshqa qiyofadagi ayol. U hayotda qiyinchilik ko‘rgan, jabr ko‘rgan, biroq
bularni yuragiga yutib, sabr bilan yashayotgan, lekin ichki qarshilikni his etuvchi, hisli va
murakkab obrazdir. Robiya oila uchun, farzand uchun kurashuvchi ayol sifatida gavdalanadi.
U yurtidagi, jamiyatdagi adolatsizlikka befarq emas, biroq ayol sifatida buni ichida yutadi.
Bu ikki obraz orqali O‘tkir Hoshimov ayol timsolining turli qirralarini ko‘rsatadi: biri –
xalq ruhi, hayot ustuni; ikkinchisi – jim, lekin sabrli, yutgan qalb. Ularning hayoti orqali
yozuvchi o‘z davrining ruhiyatini, odamlardagi ruhiy tanazzul va ichki mustahkamlik
o‘rtasidagi kurashni yoritadi.
Abdulla Oripovning “Onajon” va “Ayol” she’rlari o‘zbek ayolining badiiy talqini, onalik
buyukligini, sadoqat va fidoyilikni ulug‘laydi. “Onajon” she’rida ona –ilohiy mehr, sabr,
muqaddaslik timsoli sifatida kuylanadi. Ona yo‘qotilganida inson qalbida qanday bo‘shliq
paydo bo‘lishi, bu yo‘qotish qanday qilib butun hayotni izdan chiqarishi poetik talqinda
ifodalanadi.
“Onajon” she’rida ona obrazi sof va ulug‘ timsol sifatida kuylanadi. Shoir onasini
yo‘qotgan farzand sifatida u tuyg‘ularni she’riyat tilida achchiq armon va yuksak muhabbat
bilan ifodalaydi:
“Axir o‘zing der eding-ku,
Silab o‘ksuk boshimni:
— Endi senga bersin umr,
Senga bersin yoshimni.”
1
Ona timsoli bu yerda nafaqat biologik ona, balki insoniyatga hayot baxsh etuvchi kuch
sifatida talqin qilinadi. Bu she’rda ona yo‘qotilgan mehr, vujudda qolgan bo‘shliq va burch
timsolidir.
Mirtojiyev M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili leksikologiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2004. –
B. 211.
“Ayol” she’rida esa muallif ayolning ijtimoiy va tarixiy fojiasi haqida yozadi. Urush
yillarida beva qolgan, umrining yillarini sadoqat bilan o‘tkazgan ayol obrazida xalqning
fidoyiligi, tarixdagi jabrlar, ayolning ichki kuchi mujassam. Shoir ayolni sadoqat, matonat,
ma’naviy go‘zallik manbai sifatida talqin etadi.
Ushbu she’rlarda ayol timsoli nafaqat poetik ramz, balki falsafiy, axloqiy, ma’naviy
tushuncha sifatida gavdalanadi. Ayol jamiyatga hayot baxsh etuvchi kuch, oriyat, sabr,
sadoqat, ezgulik timsoli sifatida talqin etilgan.
1
Oripov A. O‘zbekiston, Vatanim manim. – Toshkent: Ziyo nashr , 2024. – B. 107.
9
“Ayol” she’rida esa shoir urushda eridan ajralgan, ammo umrining oxirigacha sadoqat
bilan yashagan, yolg‘izlikda ham oriyatini yo‘qotmagan ayol obrazini yaratadi.
“Shu sodiq bevaga sajdalar qiling,
Shu sodiq bevaga aylang ehtirom.”
2
O‘zbek adabiyotida ayol obrazining shakllanishi bir necha bosqichlarni bosib o‘tgan.
Kumush, Qora Amma, Robiya, Abdulla Oripovning onasi yoki bevasining obrazlari orqali
o‘zbek adabiyotida ayol – sabr, sadoqat, fidoyilik, donolik va kuch timsoli sifatida tasvirlangan.
Bular orqali yozuvchi va shoirlar ayolning ijtimoiy hayotdagi o‘rnini, ruhiy dunyosini,
ma’naviy olamining kengligini ifodalashgan. Har bir obraz o‘zbek ayolining tarixiy, madaniy va
insoniy jihatlaridan birini ochib beradi. Bugungi adabiyotda bu obrazlar tobora boyimoqda,
zamonaviy ayol kuchli shaxs, intellektual va murosasiz ayol sifatida ham tasvirlanmoqda.
Bugungi kunda adabiyot ayol timsolini faqat romantik timsolda emas, balki global
muammolar kontekstida – migratsiya, ijtimoiy tengsizlik, gender roli, oilaviy muammolar
doirasida ham yoritmoqda. Bu esa o‘zbek adabiyotining zamon bilan hamqadam
rivojlanayotganini ko‘rsatadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdulla Qodiriy. O‘tkan kunlar. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1990.
2.
Abdulla Oripov. Tanlangan asarlar, 1–2 jildlar. – Toshkent: Sharq, 2006.
3.
Abdulla Oripov. O‘zbekiston, Vatanim manim. – Toshkent: Ziyo nashr , 2024.
4.
O‘tkir Hoshimov. Ikki eshik orasi. – Toshkent: Yozuvchi, 2001.
5.
Asqar Mahkam. Muhabbat risolasi. – Toshkent: Yozuvchi, 2008.
2
Oripov A. O‘zbekiston, Vatanim manim. – Toshkent: Ziyo nashr , 2024. – B. 81.
