98
SANOATDA ASETALDEGID ISHLAB CHIQARISH
Omanov Behruzjon Shuhrat o‘g‘li
t.f.(PhD), Kimyo kafedrasi dotsenti, Navoiy davlat universiteti
Safarova Lola Bobir qizi
Talaba, Navoiy Davlat universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14584119
Annotatsiya.
Ushbu tadqiqotda asetilendan asetaldegid olishning zamonaviy usullari va
ularning samaradorligi o‘rganilgan. Asetilenning suyuq va gaz fazada gidratlanishi, simob va
kalsiy-kadmiy-fosfat katalizatorlarining ishlatilishi tahlil qilingan. Gidratlanish jarayoni kuchli
ekzotermik bo‘lib, katalizatorlarning qisqa muddatli faoliyati, yonaki mahsulotlarning hosil
bo‘lishi va reaktor texnologiyasidagi murakkabliklar asosiy muammolar sifatida ko‘rsatilgan.
Optimallashtirilgan jarayon shartlari (bug‘:asetilen nisbatining 8-9:1) yuqori konversiyaga
erishishga imkon beradi. Tadqiqotda jarayonning texnologik va iqtisodiy jihatlari hamda
katalizatorlarning samaradorligi ta'kidlangan.
Kalit so‘zlar.
Asetilen, asetaldegid, gidratlanish, katalizatorlar, suyuq faza, gaz faza,
ekzotermik reaksiya, simob katalizatori, kalsiy-kadmiy-fosfat katalizatori, samaradorlik,
optimallashtirish.
Kirish.
Asetilenni bevosita gidratlash-asetaldegid olish usullarining biri hisoblanadi.
Mazkur bo‘limda asetilenning suyuq fazali va gaz (bug‘) fazali gidratlanishi ko‘rib chiqilgan.
Yana C
2
H
2
ning CuCl va ZnCl
2
eritmalarida suyuq fazali gidratlash sxemasi berilgan. Bu
jarayonni suyultirilgan asetilen (uglevodorodlar elektrokrekingi yoki metan pirolizi gazi) bilan
reaksiyasini o‘rganish iqtisodiy jihatdan qulayligini ko‘rsatdi. Gidratlanish reaksiyasi kuchli
ekzotermik reaksiyadir.
Adiabatik qizib ketish
H
2
O:C
2
H
2
=7:1 bo‘lganda 500
o
C ga teng. Jarayon tezligi katalizator
qatlamidagi va uning ustidagi temperaturalar farqi bilan belgilanadi; bu farq 35
o
C dan
oshmasligi kerak. Katalizator qatlamida temperaturaning oshishi yonaki mahsulotlarni,
birinchi navbatda kroton aldegidini, hosil bo‘lishini kuchaytiradi. Bu esa kroton aldegid hosil
bo‘lishiga olib keladigan aktivlanish energiyasi asetilen gidratlanishiga nisbatan yuqoriligi
bilan bog‘liq. Hajmiy tezlikning pasayishi (kontakt vaqtini oshishi) ham xuddi shunday natija
beradi. Bug‘:asetilen nisbatining 7:1 dan pasayishi ham yonaki mahsulotlar hosil bo‘lishini
kuchaytiradi; nisbatning oshishi esa ko‘p miqdorda bug‘ning sarflanishi va demak uni
kondensatsiyasi va suv-aldegid aralashmasining rektifikatsiyasi uchun yana ham energiya
sarflanishiga olib keladi.
Eng maqbul nisbat 8-9:1. Bunda bir o‘tishdagi asetilenning aylanish darajasi ≈ 30%.
Ishlash davomida katalizator o‘z aktivligini yo‘qotadi. Bu jarayonning o‘ziga xos xususiyati ikki
bir vaqtning o‘zida o‘tadigan katalizator deaktivlanish jarayonlaridan iborat: qaytar
deaktivatsiya-asetilen destruksiyasi mahsulotlari hosil bo‘lib ulardan qattiq smolasimon
katalizatorning aktiv sirtini qoplaydigan moddalarning hosil bo‘lishi; qaytmas deaktivatsiya-
katalizator zarrachalari parchalanganda aktiv moddalarning chiqib ketishi va aktiv
markazlarning katalitik zaharlar bilan shu hisobda dimerizatsiya va destruksiya mahsulotlari
bilan zaharlanishi. Katalizatorning qaytar deaktivatsiya siklida ishlash muddati amalda 3
sutkani tashkil etadi. Katalizatorning ishlash effektivligiga uning tayyorlanish sharoiti ham
99
ta’sir etadi. Kalsiy-kadmiy- fosfat katalizatorlarning asosiy kamchiligi past stabillik va unda
zaharli bo‘lgan kadmiy borligidan iborat (oqova suvlarga o‘tib qolish ehtimoli bor).
Asetilen va uning hosilalarini gidratlash reaksiyalarining asosiy ko‘rsatkichlari va
ishlatilgan katalizatorlar tarkibi 1-jadvalda keltirilgan.
1-jadval. Asetilen va uning hosilalarini gidratlash reaksiyalarining asosiy
ko‘rsatkichlari va ishlatilgan katalizatorlar tarkibi
№
Boshlang‘ich
komponent
Katalizator
tarkibi, %
Asosiy mahsulot va
reaksiyaning
nazariy unumi, %
Boshlang‘ich
komponent
konversiyasi, %
1
CH
CH
20,0 % CdF
2
5,0 % AlF
3
75,0 % Al
2
O
3
Asetaldegid,
80,0-85,0
85,0 - 90,0
2
CH
3
C
CH
20,0 % CdF
2
5,0 % AlF
3
75,0 % Al
2
O
3
Aseton, 85,0-90,0
90,0 - 95,0
3
CH
2
=C=CH
2
20,0 % CdF
2
5,0 % AlF
3
75,0 % Al
2
O
3
Aseton, 80,0-90,0
90,0 - 95,0
4
HC
CH
15,0 % ZnO
5,0 % Fe
2
O
3
70,0 % Al
2
O
3
Aseton,
80,0-85,0
80,0 – 90,0
Xulosa.
Ushbu tadqiqotda asetilenni gidratlash jarayoni va asetaldegid olishning
zamonaviy usullari tahlil qilindi. Suyuq va gaz fazadagi gidratlanish jarayonlari, shuningdek,
C
2
H
2
ning CuCl va ZnCl
2
eritmalaridagi gidratlash sxemalari o‘rganildi. Katalizatorlar, jumladan,
simob va kalsiy-kadmiy-fosfat moddalari, jarayon samaradorligini oshirishga yordam beradi,
ammo ular qisqa muddatda faoliyatini yo‘qotadi va yonaki mahsulotlar hosil bo‘lishi xavfi
mavjud. Umuman olganda, asetilendan asetaldegid olish jarayonining samaradorligi yuqori
konversiya va optimallashtirilgan shartlar bilan ta'minlanadi. Tadqiqotda ko‘rsatilgan usullar,
jarayonni yanada takomillashtirish va iqtisodiy jihatdan foydaliligini oshirish uchun muhim
asos bo‘lib xizmat qiladi.
References:
1.
Akolekar D. V., Bhargava S. K. (2000) Adsorption of NO and CO on silver-exchanged
microporous materials // J. Mol. Catal. A: Chem. 157(1-2). P. 199-206.
2.
Omanov B.Sh. Islomova G.F. // Asetilenni katalitik gidratlash reaksiyasi uchun katalizator
yaratish// Ilm-fan va innovatsiya ilmiy-amaliy konferensiyasi in-academy.uz/index.php/si.
2023
3.
Omanov B.Sh. Islomova G.F. //Catalyst regeneration in acetone production// Proceedings
of the 9th International Scientific and Practical Conference «Global and Regional Aspects of
Sustainable Development» (October 6-8, 2023). Copenhagen, Denmark. 2023
