114
ИШНИ СУДГА ЮРИТИШ БОСҚИЧИДА ХАМКОРЛИКНИ ТАЪМИНЛАШ
ТАМОИЛЛАРИ
Агоев Шукрулло Сафарбойевич
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
“Тергов фаолияти” кафедраси ўқитувчиси
Пўлатов Санжар Собир ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси 3-босқич 325-гуруҳ курсанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.15691222
Аннотация
Мазкур мақолада жиноят процессининг муҳим босқичи — ишни судга юритиш
жараёнида турли давлат органлари ва тузилмалар ўртасида самарали ҳамкорликни
таъминлаш масалалари таҳлил қилинган. Ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар,
прокуратура,
суд,
адвокатура
ва
экспертлик
муассасалари
ўртасидаги
мувофиқлаштирилган фаолиятнинг аҳамияти ёритилган. Шунингдек, Ўзбекистондаги
амалиёт ва халқаро тажрибалар асосида ҳамкорликни ривожлантириш йўналишлари,
ахборот технологияларидан фойдаланиш, ҳуқуқий асослар ва ташкилотлараро
муносабатларнинг такомиллаштирилиши бўйича таклифлар берилган.
Калит сўзлар
Судгача юритув тергов органлари ҳамкорлик суд-тергов жараёни идоралараро
муносабатлар ахборот алмашинуви инсон ҳуқуқлари суд муҳокамаси адвокатура
Жиноят процессининг самарали ва адолатли амалга оширилиши учун давлат
органлари ва ташкилотлари ўртасидаги ҳамкорлик муҳим аҳамиятга эга. Ишни судга
қадар юритиш босқичида суриштирув ва тергов органлари, прокуратура, судлар,
адвокатура, экспертлик муассасалари ва бошқа манфаатдор тузилмалар ўртасидаги
мувофиқлаштирилган фаолият қонун устуворлигини таъминлашда асосий омил
ҳисобланади
1
.
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-процессуал кодекси, Конституциявий
қонунлар ва халқаро ҳуқуқий стандартлар ишни судга қадар юритишда органлар
ўртасидаги ҳамкорликни тартибга солади. Бундан ташқари, Президентнинг 2020 йил
10 августдаги “Суд-тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя
қилиш кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ-6041-сон
Фармони ҳам ушбу соҳадаги ҳамкорликни мустаҳкамлашга қаратилган муҳим
ҳужжатлардан биридир
2
.
Ҳамкорликнинг асосий шакллари қуйидагилардан иборат:
Идоралараро ахборот алмашинуви: ягона тергов ахборот тизими орқали жиноят
ишлари бўйича маълумотларни электрон шаклда алмашиш, қарорлар ва
топшириқларни тезкорлик билан етказиш.
1
Б.Б.Муродов.
Жиноят-процессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки // “Адвокатлик фаолияти: назария
ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги
Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
2
Б.Б.Муродов.
Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш йўллари // Хусусий айблов ва
ярашув
институтларини
такомиллаштириш
чоралари:
Республика
илмий-амалий
конференцияси
материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
115
Қўшма тергов ва экспертизалар: турли соҳалардаги мутахассисларнинг
биргаликда иш олиб бориши, жумладан, иқтисодий, экологик, тиббий ва бошқа
соҳалардаги экспертизалар.
Қонунчиликни мувофиқлаштириш: турли давлат органлари ва ташкилотлар
ўртасида қонунчилик нормаларини мувофиқлаштириш, қўшма қарорлар ва
дастурларни ишлаб чиқиш.
Тренинглар ва семинарлар: суд-тергов органлари ходимлари учун қўшма ўқув
дастурлари ва семинарлар ташкил этиш, уларнинг малакасини ошириш.
Амалиётдаги муаммолар ва уларни бартараф этиш йўллари
Ҳамкорликнинг самарали амалга оширилишига қуйидаги омиллар тўсқинлик
қилмоқда:
Ахборот алмашинувидаги муаммолар: электрон тизимлар ўртасидаги
интеграциянинг етарли даражада бўлмаслиги, маълумотларнинг кечикиши ёки
нотўғри бўлиши.
Молиявий ва техник ресурслар етишмаслиги: ҳамкорликни таъминлаш учун
зарур бўлган молиявий ва техник ресурсларнинг чекланганлиги.
Қонунчиликдаги номутаносибликлар: Турли органлар ўртасидаги қонунчилик
нормаларининг номутаносиблиги, бу эса ҳамкорликни мураккаблаштиради.
Ушбу муаммоларни бартараф этиш учун қуйидаги чоралар тавсия этилади:
Ягона ахборот тизимларини жорий этиш ва интеграциялаштириш: Давлат
органлари ўртасидаги ахборот тизимларини бирлаштириш, маълумотларнинг тезкор
ва аниқ алмашинишини таъминлаш
3
.
Молиявий ва техник ресурсларни ошириш: ҳамкорликни самарали амалга
ошириш учун зарур бўлган молиявий ва техник ресурсларнинг миқдорини ошириш,
бунинг учун давлат бюджети ва халқаро грантлардан фойдаланиш.
Қонунчиликни мувофиқлаштириш: турли органлар ўртасидаги қонунчилик
нормаларини мувофиқлаштириш, қўшма қарорлар ва дастурларни ишлаб чиқиш
4
.
Ўқув ва малака ошириш дастурларини ташкил этиш: суд-тергов органлари
ходимлари учун қўшма ўқув дастурлари ва семинарлар ташкил этиш, уларнинг
малакасини ошириш.
Ишни судга қадар юритиш босқичида органлар ўртасидаги самарали ҳамкорлик
қонун устуворлигини таъминлашда муҳим аҳамиятга эга. Ҳамкорликнинг самарали
амалга оширилиши учун ахборот алмашинуви, қўшма тергов ва экспертизалар,
қонунчиликни мувофиқлаштириш ва ўқув дастурларини ташкил этиш муҳимдир. Ушбу
чораларни амалга ошириш орқали жиноят процессининг самарадорлигини ошириш ва
адолатли судловни таъминлаш мумкин
5
.
3
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала
қилишдан иборат жиноятларни квалификация қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар”
Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
4
Ш.Ш.Суюнов.
Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг жиноят содир этган
шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва
психология” номли Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi.
5
Ш.Ш.Суюнов.
Some aspects of qualifying drug-related crimes. Корея Республикасининг “Digital Fashion
Conference” журнали 5.10.2022 й Б. 13-15
116
Ишни судга юритиш босқичида ҳамкорликни таъминлаш — жиноят-ҳуқуқий
жараённинг тўлиқ ва адолатли амалга оширилиши учун ҳал қилувчи омиллардан бири
ҳисобланади. Мазкур босқичда тергов, прокуратура, суд, адвокатура, экспертлик
муассасалари, ички ишлар, давлат хавфсизлик хизмати ва бошқа тегишли тузилмалар
ўртасида самарали ўзаро алоқа, мувофиқлаштирилган ҳаракат ва ахборот алмашинуви
таъминланмаса, ишнинг ҳақиқатга асосланган ҳолда судга юборилиши, айбсиз
шахсларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари кафолатланишига шубҳа туғилиши мумкин.
Амалий таҳлиллар шуни кўрсатадики, ишни судга юритишда аксар ҳолларда
маълумотлар вақтинчалик ва ноаниқ ҳолда алмашилади, айрим идоралар ўртасида
ахборот алоқалари етарлича ривожланмаган. Бу эса ишни чўзишга, далилларнинг
йўқолиши ёки бузилишига, ҳамда инсон ҳуқуқларининг бузилишига олиб келади.
Ҳатто баъзи ҳолларда судгача бўлган жараёнда инсоннинг айбсизлиги
исботланишидан олдиноқ унинг ҳуқуқлари жиддий равишда чекланишига сабаб
бўлади.
Ҳамкорликни таъминлашнинг самарали тизими ҳуқуқни муҳофаза қилувчи
органлар фаолиятининг очиқлиги ва ошкоралигини таъминлайди, фуқароларнинг
ишончини мустаҳкамлайди ва суд-тергов фаолиятининг шаффофлигини таъминлайди.
Бунинг учун эса фақат ҳуқуқий асослар етарли эмас — амалиётда идоралараро
ҳамкорликнинг барча бўғинларида замонавий ахборот технологиялари, профессионал
тайёргарлик ва масъулият ҳисси ҳам муҳим аҳамият касб этади
6
.
Шу муносабат билан, қуйидаги тавсияларни амалга ошириш жуда муҳимдир:
Ягона электрон ахборот тизимларини жорий этиш — бу жиноят иши
юритилаётган барча органлар ўртасида тезкор маълумот алмашишни таъминлайди ва
манфаатлар тўқнашувининг олдини олади
Мутахассислар ўртасида қўшма малака ошириш курсларини ташкил этиш — бу
орқали турли органлар ходимлари бир-бирининг ваколати ва фаолияти
хусусиятларини яхшироқ англайди.
Қонунчиликни мувофиқлаштириш ва барқарор ҳуқуқий асос яратиш — айниқса,
органлар ўртасидаги ваколатлар тўқнашувини олдини олиш учун муҳим
7
.
Идоралараро ҳамкорлик бўйича норматив ҳужжатлар ишлаб чиқиш — бу судгача
бўлган жараёнда ҳар бир органнинг аниқ роли ва жавобгарлигини белгилайди.
Текширув ва мониторинг механизмларини жорий этиш — ҳамкорлик
самарадорлигини доимий назорат қилиш, камчиликларни аниқлаш ва тезда бартараф
этиш имконини беради.
Хулоса қилиб айтганда, ишни судга юритиш босқичида ҳамкорликни самарали
йўлга қўйиш — фақат судлов фаолияти эмас, балки инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш,
жамиятда қонун устуворлигини таъминлаш ва давлат органларига бўлган ишончни
оширишнинг муҳим кафолатидир. Ҳақиқий адолат фақат бутун тизимнинг
6
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган тақдирда дастлабки терговни
тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг
Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024. 95-98 б.
7
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган тақдирда дастлабки терговни
тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг
Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024. 95-98 б.
117
ҳамжиҳатликда, ошкора ва бир мақсад йўлида фаолият юритиши орқали амалга
ошиши мумкин. Шу боисдан ҳамкорлик фақат юзаки эмас, балки амалий ва
институционал даражада мустаҳкамланиши шарт
8
.
Ишни судга юритиш — жиноят процессининг ҳал қилувчи босқичларидан бири
бўлиб, унинг самарали амалга оширилиши давлат органлари ўртасидаги тузилган
ҳамкорлик даражасига бевосита боғлиқ. Айниқса, тергов органлари, прокуратура, суд,
адвокатура, экспертлик ташкилотлари ва ички ишлар органлари ўртасидаги
институционал ҳамжиҳатлик ишнинг аниқ, холис ва қонуний суд муҳокамасига
тайёрланишини таъминлайди
9
.
Ҳозирги кунда Ўзбекистонда ҳамкорликни таъминлаш бўйича бир қатор ишончли
қадамлар қўйилган. Хусусан:
Ягона ахборот-технологик платформалар (масалан, ЯТАТ — Ягона тергов ахборот
тизими);
Прокуратура ва судлар ўртасида электрон ҳужжат алмашинуви;
Давлат адвокатлари ва ҳимоячилар иштирокини мажбурий тартибда таъминлаш
каби тизимлар йўлга қўйилган.
2023 йилда Адлия вазирлиги, Бош прокуратура ва Ички ишлар вазирлиги
ўртасида ҳамкорликда ўтказилган “Терговда очиқлик ва инсон ҳуқуқлари”
мавзусидаги семинарларда белгиланганидек, ҳар бир жиноят иши бўйича далилларни
умумий базага киритиш ва автоматик равишда суд органларига юбориш амалиёти
синов тариқасида Тошкент шаҳрида жорий этилган. Бу орқали ишни судга юбориш
жараёнидаги ортиқча қоғозбозлик ва иш кечикишининг олди олинди
10
.
Германияда терговни судгача юритиш босқичида ҳамкорлик “Koordinierte
Ermittlungsverfahren” (мувофиқлаштирилган тергов жараёнлари) орқали амалга
оширилади. Тергов прокурори ва полицейскийлар ишни биргаликда юритади, ва барча
маълумотлар ягона маълумотлар базасида сақланади. Бу шаффофликни оширади ва
инсон ҳуқуқларига риоя этилишини кафолатлайди.
Эстонияда эса “E-Justice” платформаси орқали барча суд ва тергов жараёнлари
онлайн тарзда юритилади. Бу нафақат тезкорлик, балки шахснинг ҳуқуқларини ҳимоя
қилишда ҳам муҳим аҳамият касб этади
11
.
Ишни судга қадар юритиш босқичида органлар ўртасидаги самарали ҳамкорлик
қонун устуворлигини таъминлашда муҳим аҳамиятга эга. Ҳамкорликнинг самарали
амалга оширилиши учун ахборот алмашинуви, қўшма тергов ва экспертизалар,
8
Ш.С.Агоев., Шакирова С. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт //Развитие и инновации в
науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
9
А.Й.Абдуллаев.
Гувоҳнинг била туриб ёлғон кўрсатув бериши сабаблари. Евразийский журнал права, финансов
и прикладных. 2023 г.
10
А.Й.Абдуллаев.
Транспорт воситалари ҳаракати ёки улардан фойдаланиш хавфсизлиги қоидаларини бузиш
жиноятининг сабаблари ва уни содир этилишига имкон берган шарт-шароитлар (Хоразм вилояти мисолида).
Евразийский журнал права, финансов и прикладных. 2023 г.
11
Н.А Хушвактова. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию общественного участия в
досудебном производстве / Н.А. Хушвактова // Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы
правоприменения: сб. ст. по материалам LXV Международной научно-практической конференции
«Теорети¬ческие аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022.
118
қонунчиликни мувофиқлаштириш ва ўқув дастурларини ташкил этиш муҳимдир. Ушбу
чораларни амалга ошириш орқали жиноят процессининг самарадорлигини ошириш ва
адолатли судловни таъминлаш мумкин.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси.
2.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 25.01.2020 йилдаги
Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // [Електрон манба].
3.
Ўзбекистон юридик энциклопедияси. –Т., 2009. – Б. 199.
4.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Т.4. –Т., 2002. – Б. 47.
5.
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари
// Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи
фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий
университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
6.
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки //
“Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий
конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари
мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
7.
Б.Б.Муродов. Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш
йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари:
Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
8.
Б.Б.Муродов. “Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.:
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. Б.24
9.
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга
хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг
муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали
10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
10.
Ш.Ш.Суюнов. Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик
жинояти турлари. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика
илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
11.
Ш.Ш.Суюнов. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг
жиноят содир этган шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги
ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-
амалий конференцияси.
12.
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп
моддаларини сотиш мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти
тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В. 6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
13.
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда
жиноят ишини тўхтатишнинг назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар
№ 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
14.
А.Т.Аширбоев. Жиноят ишини тўхтатиш тушунчаси ва аҳамияти.
Эксмерткриминалистик фаолият: истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро
119
конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар
вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
15.
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган
тақдирда дастлабки терговни тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси
Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024.
95-98 б.
16.
А.Т.Аширбоев. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро
тажриба
ва
ўзбекистон
қонунчилигини
такомиллаштириш
истиқболлари
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
17.
Н.Қ.Усманалиев. “Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий
жиҳатлари //Наука и инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
18.
Н.Қ.Усманалиев. Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари
билан боғлиқ айрим мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления
педагогических наук. – 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
19.
Н.Қ.Усманалиев.
Протсессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //проблемс анд солутионс оф сcиентифиc анд
инновативе ресеарч. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
20.
Н.Қ.Усманалиев. Байназов Ж. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган
жойни кўздан кечириш тергов ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в
системе образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
21.
Ш.С.Агоев., Шакирова С. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт
//Развитие и инновации в науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
22.
Ш.С.Агоев., Абдухамидов А. Гувохлантириш тергов харакатини ўтказишнинг
ахамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 49-51.
23.
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик
жиноятларни тергов қилишнинг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. –
С. 31-35.
24.
Ш.С.Агоев., Ташев У. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-
протсессуал қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. –
2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
25.
Н.А Хушвактова. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию
общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова //
Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по
материалам LXV Международной научно-практической конференции «Теорети¬ческие
аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022.
26.
Н.А Хушвактова. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда
жамоатчилик ёрдамидан фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий
хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини такомиллаштириш масалалари»:
республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
