7
SUV QIRQQULOĞI (ARTEMIA) HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA, TARQALISHI
VA TARAQQIYOTI
Hayitboyeva Umida Baxtiyor qizi
ADPI Biologiya yo’nalishi 203 - guruh talabasi
Tojiboyev Murodali Umaraliyevich
Ilmiy rahbar
https://doi.org/10.5281/zenodo.15110943
Annotatsiya:
Tezisda suv qirqqulog‘i (Polypodiophyta) haqida umumiy tushuncha,
ularning evolyutsion taraqqiyoti, morfologik va ekologik xususiyatlari keng yoritiladi. Suv
qirqqulog‘ining yer sharida tarqalishi, ularning biomassa hosil qilishdagi roli, tuproq va suv
ekotizimlariga qo‘shgan hissasi tahlil qilinadi. Tadqiqot shuningdek, suv qirqqulog‘ining inson
faoliyatidagi ahamiyatini va ularni saqlab qolish zarurligini ko‘rsatib beradi.
Аннотация:
В диссертации широко освещены общие представления о водных
лишайниках (Polypodiophyta), их эволюционном развитии, морфологических и
экологических особенностях. Проанализировано распространение кувшинок на земном
шаре, их роль в производстве биомассы, вклад в почвенные и водные экосистемы.
Исследование также показывает важность водяных полевок в деятельности человека и
необходимость их сохранения.
Annotation:
In the thesis, a general understanding of the water lichens (Polypodiophyta),
their evolutionary development, morphological and ecological features is widely covered. The
distribution of water lilies on the globe, their role in biomass production, and their contribution
to soil and water ecosystems are analyzed. The study also shows the importance of water voles
in human activities and the need to preserve them.
Kalit soʻzlar:
Suv qirqqulog‘I, Tarqalishi, Taraqqiyoti, Ekologik rol, Biomassa, Tuproq va
suv ekotizimlari, Biologik xilma-xillik, Evolyutsiya, Saqlash va himoya qilish.
Ключевые слова:
Водяная полевка, Распространение, Развитие, Экологическая
роль, Биомасса, Почвенные и водные экосистемы, Биоразнообразие, Эволюция,
Сохранение и защита.
Key words:
Water vole, Distribution, Development, Ecological role, Biomass, Soil and
water ecosystems, Biodiversity, Evolution, Conservation and protection.
Suv qirqqullog'i – bu daryolar, ko'llar yoki boshqa suv havzalari yaqinida joylashgan
joylarda suv sathining ko'tarilishi va toshqin paytida yer yuzida suv oqishi natijasida hosil
bo'lgan geografik hudud. Qirqqullog'lar odatda suvning ko'tarilib-pasayishiga bog'liq ravishda
o'zgarib turadi. Ekologik ahamiyati: Suv qirqqullog'lari o'ziga xos ekotizimlar hisoblanadi,
chunki ular ko'plab o'simlik va hayvon turlarining yashash joyidir. Bu hududlar biologik xilma-
xillikni saqlashda muhim rol o'ynaydi va oziq zanjirining muhim bo'g'inlarini tashkil qiladi.
Qirqqullog'larning turlari: Suv qirqqullog'lari daryo qirg'oqlari, ko'l qirg'oqlari yoki botqoqlik
kabi joylarda shakllanishi mumkin. Har bir tur o'ziga xos landshaft va ekologik sharoitlar bilan
ajralib turadi. O'simliklar va hayvonlar suv manbalarida ko'payadi va ularning hayoti uchun
zarur shart-sharoitlarni ta'minlaydi. Suv qirqqulog'ining tarqalishi ko'plab omillarga bog'liq,
jumladan iqlim, yer shakllari va inson faoliyati. Suv havzalaridagi o'simliklar, masalan, qirg'oq
zonasida o'sadigan o'simliklar, ushbu mintaqalar ekologik muvozanatni saqlashda muhim
rol o'ynaydi. Suv qirqqulog'i sohasidagi taraqqiyot bir necha asrlar davomida davom etgan.
8
Ilk davrlarda qirqqulog' ilmiy tadqiqotlar, tabiatni o'rganish vasuv ekosistemalarini
tushunishga qaratilgan edi. Keyinchalik, bu soha o'ziga xos ilmiy yo'nalishlarga aylandi va
ekologik muammolarni hal qilishda muhim vositaga aylandi. [1]
Suv qirqqulog‘i o‘simliklarning evolyutsion rivojlanishi bo‘yicha sporali o‘simliklar
guruhiga kiradi va urug‘li o‘simliklarga o‘tish bosqichida turgan qadimiy o‘simliklardan biri
hisoblanadi. Suv qirqqulog‘i butun dunyo bo‘ylab keng tarqalgan, ayniqsa: Yevropa va
Osiyoning o‘rmonli hududlarida, Shimoliy va Janubiy Amerikada, Nam va tog‘oldi
hududlarida,Daryo bo‘ylari va nam yerlarda o‘sadi. U asosan nam, ohakli va humusga boy
tuproqlarda o‘sishga moslashgan.
Qirqquloqlarni himoya qilish bo‘yicha konvensiyalar xalqaro darajada biologik xilma-
xillikni himoya qilishga qaratilgan bitimlar (masalan, Biologik xilma-xillik konvensiyasi)
qirqquloqlarni ham o‘z ichiga oladi.Loyiha va grantlarBMT, IUCN kabi tashkilotlar
qirqquloqlar yashash muhitini tiklash uchun moliyaviy yordam ko‘rsatadi.Ushbu sa’y-
harakatlar orqali qirqquloqlar vaularning yashash muhiti barqaror rivojlanish yo‘lida saqlab
qolinmoqda.Xulosa: Suv qirqqulog‘lari yer yuzidagi biologik xilma-xillikning ajralmas qismi
bo‘lib, ular nafaqat ekologik tizimlar barqarorligini saqlashda, balki inson faoliyati uchun ham
muhim ahamiyatga ega. Ularni o‘rganish va saqlash kelajakda barqaror rivojlanishni ta’minlash
uchun zarurdir.[2]
Ildizpoya – Yerdan pastda tarqalgan, qalin, tuksiz va gorizontal holatda o‘sadi. Unda ozuqa
moddalar yig‘iladi. Barglari – Murakkab patsimon tuzilishga ega, uzun va yashil bo‘lib, tag
qismida sporangiyalar joylashgan. Sporangiyalar – Sporalarning rivojlanish joyi bo‘lib,
bargining ostki qismida sariq yoki jigar rangli dog‘ shaklida ko‘rinadi. Tuklar va qoplamalar –
Barg yuzasi silliq yoki biroz tukli bo‘lishi mumkin. Ildizpoya – Yerdan pastda tarqalgan, qalin,
tuksiz va gorizontal holatda o‘sadi. Unda ozuqa moddalar yig‘iladi. Barglari – Murakkab
patsimon tuzilishga ega, uzun va yashil bo‘lib, tag qismida sporangiyalar joylashgan.
Sporangiyalar – Sporalarning rivojlanish joyi bo‘lib, bargining ostki qismida sariq yoki jigar
rangli dog‘ shaklida ko‘rinadi. Tuklar va qoplamalar – Barg yuzasi silliq yoki biroz tukli bo‘lishi
mumkin.
Suv Qirqquloği (Artemia)— sho'r va tuzli suv havzalarida yashovchi kichik suvo'tlar
turkumi, ularning eng mashhur turi Artemiya sanaladi. Bu organizmlar mikroorganizmlar va
planktonlarni oziq-ovqat sifatida iste'mol qilib, o'zlarining ekosistemalarida oziq-ovqat
zanjirining muhim qismi hisoblanadi. Artemia ko'plab biologik va ekologik tadqiqotlarda,
shuningdek akvakultura va hayvonlar biologiyasi sohalarida model organizm sifatida
qo'llaniladi. Artemiya juda yuqori moslashuvchanlikka ega bo'lib, ular sho'r va tuzli suv
sharoitlariga moslashgan. Ularning tuxumlari ekstremal sharoitlarga chidamli bo'lib, uzoq vaqt
davomida tirik qolishi mumkin.[3]
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
O’.E.Xo’janazarov, X.Mavlonov, J.S.Sadinov. “Botanika o’simliklar sistematikasi” Toshkent
“Innovatsiya-Ziyo” 2022. Xo'jaev, A. (2019). Ekologik muammolar va ularni hal etish yo'llari.
Tashkent: O'zbekiston Milliy Universiteti.
2.
O.E.Xojanazarov, X.Mavlonov, J.S.Sadinov.
3.
M.I.Ikromov, X.N. Normurodov, A.S. Yuldashev. “Botanika” Toshkent “O’zbekiston” 2002
