Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
124
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
SUKUK - ISLOMIY QIMMATLI QOG‘OZLARNI JORIY ETISH
TAMOYILLARI
Ilmiy rahbar Sa’dullayeva Gulnoza Usmanovna
Jabborov Sarvarbek Sodiqovich
Annotatsiya
Mazkur maqolada sukuk - Islomiy qimmatli qog‘ozlarning joriy etish tamoyillari,
ularning iqtisodiy samaradorligi va xalqaro tajribasi o‘rganiladi. Sukukning an'anaviy
obligatsiyalardan asosiy farqlari, shuningdek, O‘zbekiston sharoitida sukuk qimmatli
qog‘ozlarini joriy etish imkoniyatlari va ularning iqtisodiyotga ta'siri tahlil qilinadi.
Maqolada xalqaro amaliyotga asoslangan statistik ma'lumotlar keltirilib, takliflar
ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar: Sukuk, Islomiy moliya, qimmatli qog‘ozlar, shariy tamoyillar,
iqtisodiy samaradorlik, xalqaro tajriba.
Sukuk - Islomiy qimmatli qog‘ozlar bo‘lib, ularning asosiy maqsadi
moliyalashtirish jarayonlarini shariy tamoyillarga muvofiq amalga oshirishdir. Islomiy
moliya tamoyillariga ko‘ra, foizli operatsiyalar va spekulyativ shartnomalar
taqiqlanganligi sababli, sukuk an'anaviy obligatsiyalarga muqobil moliyaviy vosita
sifatida rivojlanmoqda. Sukuk bozori oxirgi yillarda jadal rivojlanib, xalqaro miqyosda
turli mamlakatlarning investitsion manbalarini jalb qilish uchun keng qo‘llanilmoqda.
Ushbu maqolada sukukning mohiyati, iqtisodiy ahamiyati va O‘zbekiston sharoitida
uning joriy etish tamoyillari tahlil qilinadi.
Sukuk qimmatli qog‘ozlari bo‘yicha xalqaro ilmiy adabiyotlarda keng qamrovli
tadqiqotlar olib borilgan. Siddiqiy va Usmoniy (2019) o‘z tadqiqotlarida sukukni
an'anaviy obligatsiyalardan farqlovchi asosiy xususiyatlar va ularning iqtisodiy
samaradorligini tahlil qilgan. Chapra (2000) va El-Gamal (2006) esa Islomiy moliya
asoslarini batafsil o‘rganib, sukukning moliyaviy vosita sifatidagi ahamiyatini
yoritgan. Mahalliy tadqiqotlar orasida O‘zbekiston Islom sivilizatsiyasi markazi va
iqtisodiyot sohasidagi olimlarning tadqiqotlari alohida o‘rin tutadi. Ammo, sukukni
O‘zbekistonda joriy etish masalasi hali to‘liq o‘rganilmagan.
Sukukning mohiyati va tamoyillari quyidagilar bilan tavsiflanadi:
1.
Sukuk bo‘yicha mablag‘lar real aktivlarga asoslanadi va ular iqtisodiy
faoliyatni qo‘llab-quvvatlaydi.
2.
Sukuk emitent va investorlar o‘rtasida risk va foydani teng taqsimlashga
asoslangan.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
125
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
3.
. Sukuk obligatsiyalarda kuzatiladigan foiz asosidagi daromadlardan farqli
ravishda, aktivlardan tushadigan daromadga asoslanadi.
Sukuk turlari orasida ijara sukuk, mudaraba sukuk, musharaka sukuk va istisna
sukuk kabi asosiy yo‘nalishlar mavjud. Har bir turi alohida iqtisodiy ehtiyojlar va
sharoitlarga mos keladi.
O‘zbekiston sharoitida sukuk qimmatli qog‘ozlarini joriy etish quyidagi
afzalliklarni ta'minlashi mumkin:
•
Infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish uchun yangi manbalarni jalb qilish;
•
Iqtisodiyotda halollik va oshkoralikni oshirish;
•
Xalqaro investitsiyalar oqimini jalb qilish.
Sukuk bozori Saudiya Arabistoni, Malayziya, Birlashgan Arab Amirliklari va
Indoneziya kabi davlatlarda muvaffaqiyatli rivojlangan. Malayziyada sukuk umumiy
qimmatli qog‘ozlar bozorining qariyb 60% ini tashkil etadi va infratuzilma loyihalarini
moliyalashtirishda muhim o‘rin tutadi. Saudiya Arabistonida sukuk neft va gaz sanoati
bilan bog‘liq loyihalarni moliyalashtirish uchun keng qo‘llaniladi. Ushbu davlatlarda
sukuk bo‘yicha davlat va xususiy sektor hamkorligi yuqori darajada yo‘lga qo‘yilgan.
2023-yilgi ma‘lumotlarga ko‘ra, global sukuk bozori hajmi 700 milliard AQSh
dollaridan oshdi va bu ko‘rsatkich yil sayin ortib bormoqda. Malayziya sukuk bozori
hajmi 200 milliard dollarni tashkil etib, dunyodagi eng yirik bozor hisoblanadi.
O‘zbekiston sug‘urta bozori yoki boshqa an‘anaviy moliyaviy vositalar hajmi bilan
taqqoslaganda, sukukning joriy etilishi iqtisodiyotga sezilarli ijobiy ta‘sir ko‘rsatishi
kutiladi.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki islomiy qimmatli qog‘ozlarning joriy etish
tamoyillari va ularning iqtisodiyotga ta‘siri tahlil qilindi. Quyidagi takliflar ilgari
surildi:
1.
Sukuk qimmatli qog‘ozlarini joriy etish uchun huquqiy asoslarni
shakllantirish va davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlashni kuchaytirish.
2.
Malayziya va boshqa muvaffaqiyatli davlatlarning tajribasini o‘rganib,
O‘zbekiston sharoitlariga mos model ishlab chiqish.
3.
Sukukni kichik va o‘rta biznes sub'yektlarini qo‘llab-quvvatlash vositasi
sifatida qo‘llash.
4.
Xalqaro moliyaviy tashkilotlar bilan hamkorlikni rivojlantirish va sukuk
emissiyasiga xorijiy investitsiyalarni jalb qilish.
Ushbu takliflarni amalga oshirish orqali O‘zbekiston iqtisodiyotida yangi
moliyaviy vositalar joriy etilib, iqtisodiy barqarorlik va investitsiyaviy jozibadorlik
oshadi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
126
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Ahmed, S. (1989), Islamic Banking and Finance, Journal of Monetary
Economics, Vol 24, pp. 157-167.
2. Blitz, R. and Long, M. (1965), The Economics of Usury Regulation. Journal of
Political Economy, Dec., pp. 608-619.
3. Ahmadjonov, A Abdullayev, M Mamayusupov, O Umarjonov. (2021). Raqamli
iqtisodiyotda boshqaruv muammolari. Science and Education, 2(10), 636-642.
4. AA, Mulaydinov Farkhod Muratovich. (2021). RAQAMLI IQTISODIYOT
TUSHUNCHASI,
AFZALLIKLARI
VA
AMALIY
AHAMIYATI.
АХБОРОТКОММУНИКАЦИЯ
ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ
ВА
ТЕЛЕКОММУНИКАЦИЯЛАРНИНГ ЗАМОНАВИЙ МУАММОЛАРИ ВА
ЕЧИМЛАРИ ОНЛАЙН РЕСПУБЛИКА ИЛМИЙ-ТЕХНИК АНЖУМАНИНИНГ
МАЪРУЗАЛАР ТЎПЛАМИ, 2 (6), 794
5. Akhmadjonov, A Abdullayev, A Abdupattayev, M Sultonov. (2021). ISLAMIC
BANKING MANAGEMENT, ASSETS AND LIBILITIES. Scientific progress, 2 (6),
1525-1532.
6. M Mamadjonov, A Abdullayev, I Abdurahmonov, A Mamadaliyev. (2021).
CHALLENGES OF MANAGEMENT IN THE DIGITAL ECONOMY. Scientific
progress, 2 (6), 1533-1537.
7. MMQ Tojiyeva, AAU Abdullayev. (2021). THE USE OF MODERN
TECHNOLOGIES IN STATISTICAL DATA COLLECTION. Asian Journal of
Multidimensional Research 10 (12), 250-254.
