Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
141
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
O‘ZBEKISTONDА SUG‘URTА BOZORINING RIVOJLАNISH
KO‘RSАTKICHLАRI VА АHOLIGА XIZMАT KO‘RSАTISHDАGI O‘RNI
Ilmiy rahbar: Sa’dullayeva Gulnoza Usmanovna
Menejment va Iqtisodiyyot instituti
Toʻychiev Normurodjon Arslon oʻgʻli
normurodtoychiyev131@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekiston sug‘urtasining joriy yildagi iqtisodiy
ko‘rsatkichlari, uning tuzilishi va hozirgi kunda sug‘urta rivojlanishi uchun amalga
oshirilayotgan innovatsion yangiliklari.
Kalit so‘zlar: orqasidan, bozorda, bozorda bozorda ishtirokchilar, sotib olingan
mukofotlari, to‘liq to‘lovlar bozorida vertual to‘lov.
Kirish
O‘zbekistonning kelajakdagi rivojlanish istiqbollarini belgilash va xalqimizga
xalq turmush tarzini shakllantirish maqsadida O‘zbekiston Prezidentining 2017-yil 17-
fevraldagi farmoni bilan “O‘zbekiston Respublikasini yanada harakatlanish harakatlari
strategiyasi” tomonidan amalga oshirildi. Vaqti-vaqti bilan mamlakatimiz boʻsib
oʻtgan taraqqiyot yoʻlining toʻgʻridan-toʻgʻri elektr taʼminoti, jahon bozori
kon'yunkturasi keskin oʻzgarib, globallashuvni kuchayib borayotgan kuchayib
borayotgan davlatimizni yanada va jadal jadal rivojlantirish bilan unga mutlaqo
yangicha yoʻlni bosib oʻtishga harakat qildi. Shularni qurishga o‘tgan holatda, ha
harakatlar strategiyasining uchunchi o‘ngnalishida makroiq iqtisodiy tizimni yanada
mustahkamlash va yukori o‘sish tezligini saqlab qolishda bir necha vazifalar belgilab
qo‘yildi. Shulardan biri va lizing xamda korxona korxonalari hajmini ishlab chiqarish
korxonalarini ishlab chiqarish va ishlab chiqarish korxonalarini ishlab chiqarish, yangi
mahsulotlarni ishlab chiqarish va sifatli ishlab chiqarishni ishlab chiqarish, kapitalni
yaxshilash, kapitalni ishlab chiqarish va xususiylashtirish institutlari va
korxonalarining erkin resurslarini joylashtirish.
Yana shuni yaratish joizki, kapitallarni jamlash, shaxsiy institut va ning shaxsiy
shaxsiy dasturlari joyini ishning manbai sifatida moliya bozoriga qaratilayotgan
O‘zbekiston moliya bozorini o‘zgartirish va uzokli saqlash bo‘yicha kontsepsiyasini
ishlab chiqishga arziydi. Moliya bozori kontsepsiyasini yaralash va ishlab chiqarish
korxonasi prezidentining faoliyatini looyi qayta tiklangan rejalaridan biriga va boshqa
tibbiy xizmatlarning yangi shakllarini yo‘qotish va boshqa turdagi tibbiy xizmatlarning
hajmini kengayishi [1].
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
142
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Mavzuga bo‘yicha adabiyotlar yaratishi
Sug‘urta o‘yinlarini shakllantirish va yordamda muammolarni ishlab chiqish
Rossiya va O‘zbekiston olim vositalari ko‘plab ilmiy izlanishlar olib borilgan. Shunday
ilmiy izlanishlarning ishlab chiqarish sifatida quyidagilarni yaratishlab o‘tish mumkin:
Sug‘urta bozorini ishlab chiqarishda reklama va marketing xizmatlaridan yuqori
darajadagi foyda olishda ishlab chiqarish ishlab chiqarish Rossiyalik iqtisodchi
A.Gvozdenko, V.V. Shahov oʻzlarining hulosa va takliflarini berib oʻtgan [2, 3]. -
O‘zbekistondagi bozorni ishga tushirishda hukumatimiz yordami bilan shug‘ullanadi
va mijozlarga xizmat ko‘rsatadi. X.I.Boev va X.Shinnaev Olib borganlar va o‘z
e'lonlari ilmiy tadqiqot ilmiy monografiyalari, darsliklari, o‘quv dasturlari -qo‘llanma,
ilmiy maqolalarida bu ishlab chiqilib o‘tilgan [4, 5].
Sug‘urta bozorini rivojlantirishda sug‘urta ko‘rinishdagi jarayonlari, sug‘urtaning
nazariy masalalari, sug‘urta iqtisodiy va huquqiy jihatdan hamda sug‘urta
xizmatlarining sifati va ahamiyati haqida XM Shinnaev, IK Ochilov,SE Shirinov
o‘zlarining o‘quv qo‘llanmalari keltirib o‘tishgan [6].
Tadqiqot metodologiyasi
Ushbu ilmiy maqola O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan
berilgan mamlakatimizda sug‘urta bozori ishtirokchilarining 3 yillik faoliyati va
ularning sug‘urta bozorining rivojlantirishga qo‘shgan hissalari to‘g‘risidagi statistik
maʼlumotlardan foydalanilgan holda analiz va tahlil usulidan foydalanib yozilgan.Shu
bilan birga sug‘urta bozorini rivojlanish ko‘satkichlari doir o‘quv
qo‘llanmalarda keltirilgan satatistik maʼlumotlardan va “O‘zagrosug‘urta”
kompaniyasi yillik hisobotlarining statistik maʼlumotlaridan foydalanilgan.
Tahlil va natijalar
Mamlakat hukumati tomonidan amalga oshirilayotgan sug‘urta faoliyatini
tartibga solish siyosati sug‘urta bozorini izchil rivojlantirish uchun barcha zarur
shart-sharoitlarni yaratib, uning taraqqiy etishida yaratuvchanlik jarayonlarining
yuqori darajasini taʼminlamoqda.
Sug‘urta sohasida davlat siyosatining maqsadi sug‘urta hodisalari sodir
bo‘lganda fuqarolar, yuridik shaxslar va davlatning mulkiy manfaatlarini samarali
himoya qilish imkoniga ega sug‘urta tizimini shakllantirishdir. Sug‘urta sohasida
davlat siyosatining vazifasi sug‘urta faoliyatining qonunchilik asoslarini, uni nazorat
qilish shakllari va uslublarini shakllantirish va takomillashtirish hisoblanadi. Ushbu
vazifa “Sug‘urtachilarning moliyaviy barqarorligini yanada oshirishga oid qo‘shimcha
chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi 31.11.2011 yil 1544- O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining farmoni va “Sug‘urta xizmatlar bozorini yanada isloh qilish va
rivojlantirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi 21.05.2008 yil 872-sonli
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
143
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoyishi asosida amalga oshiriladi. 2016
yilda O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi Sug‘urta nazorati davlat
inspektsiyasi tomonidan sug‘urta faoliyatiga oid qonun hujjatlarini takomillashtirish va
sug‘urta bozorini rivojlantirish bo‘yicha ishlar davom ettirilmoqda. Sug‘urta
bozorining 2016 yil ko‘rsatkichlari bo‘yicha O‘zbekiston sug‘urta bozori quyidagi
natijalarga erishgan. 2016 yil 31 dekabrь holatiga ko‘ra O‘zbekiston Respublikasi
sug‘urta bozorida 26sug‘urtalovchi, shundan 23 tasi umumiy sug‘urta tarmog‘ida va 3
tasi hayotni sug‘urta qilish tarmog‘ida, 3 sug‘urta brokeri, 4 aktuar tashkiloti, 18
astsistans, adjasterlik va syurveyerlik kompaniyalari faoliyat ko‘rsatib,
sug‘urtalovchilar o‘z shtatida 4,9 ming xodimga, shuningdek 5,5 mingdan ziyod
sug‘urta agentiga ega.
Sug‘urtalovchilar taqdim etgan maʼlumotlarga ko‘ra 2016 yilda sug‘urtalovchilar
tomonidan 692,6 mlrd. co‘m sug‘urta mukofoti yig‘ilgan bo‘lib, 2015 yilga nisbatan
o‘sish 34,3% tashkil etgan. Sug‘urta to‘lovlari esa 130.5 mlrd. so‘mni tashkil qilib,
2015yilga nisbatan o‘sish 17,4% ni tashkil qildi.
1-jadval
O‘zbekistonda to‘planayotgan sug‘urta mukofotlarining va sug‘urta
to‘lovlarining ko‘rsatkichlari
Yillar
Sug‘urta
mukofotlari
(mlrd.so‘m)
O‘zgarishi
(%)
Sug‘urta
to‘lovlari
O‘zgarishi
(%)
2013
338,48
-
66,92
-
2014
439,1
29,7
75,3
12,5
2015
515,7
17,4
111,1
47,5
2016
692,6
34,3
130,5
17,4
Shundan ixtiyoriy sug‘urta turlari bo‘yicha sug‘urta mukofotlari hajmi 485 mlrd.
so‘mni (o‘sish 47%) va majburiy sug‘urta turlari bo‘yicha – 207,6 mlrd.so‘mni (o‘sish
11%) tashkil etdi. Bunda sug‘urtalovchilarning 2016 yil 31dekabr holatiga amalda
bo‘lgan shartnomalari bo‘yicha yalpi sug‘urta majburiyatlari 298,1 trln. so‘mga (o‘sish
13%) yetdi.
2-jadval
Sug‘urta mukofotlarining respublikamizdagi viloyatlar bo‘yicha yillik
tushumining ko‘rsatkichlari
Viloyatlar nomi
Sug‘urta bozorining viloyatlar kesimidagi ulushi
2013
2014
2015
2016
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
144
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Toshkent shahar
52.1
53,7
54,8
52,2
Toshkent viloyati
8.1
7,3
7,2
7,5
Farg‘ona viloyati
5,9
5,6
5,2
5,4
Samarqand
viloyati
4,7
4,4
4,1
4,3
Andijon viloyati
4,5
4,3
4,2
4,2
Qashqadaryo
viloyati
4
4,2
4,0
4,1
Buxoro viloyati
4,2
3,9
3,9
4,0
Namangan
viloyati
3,7
3,4
3,4
3,7
Xorazm viloyati
2,8
2,9
2,8
3,2
Surxondaryo
viloyati
2,7
2,6
2,6
2,8
Qoraqalpog‘iston
Respublikasi
2,4
2,4
2,3
2,5
Navoiy viloyati
2
1,9
1,9
2,3
Jizzax viloyati
1,6
1,7
2,0
2,2
Sirdaryo viloyati
1,4
1,7
1,7
1,5
Umumiysi
100
100
100
100
3-jadval ma’lumotlaridan ko‘rinib turibdiki, to‘rt yil davomida Respublikamiz
bo‘yicha sug‘urta mukofotlari ko‘rsatkichi o‘sib borgan, lekin kelib tushgan sug‘urta
mukofotlari ko‘rsatkichlarining 50 foizi Toshkent shahariga to‘g‘ri keladi. Sug‘urta
mukofotlarining qolgan 50 foizi Respublikamizning qolgan barcha xududlaridan kelib
tushgan sug‘urta mukofotlariga to‘g‘ri keladi.2016 yil yakunlariga ko‘ra
respublikadagi barcha sug‘urtalovchilarning ustav jamg‘armalarining yalpi miqdori
43,1% (2015 yil yakunlariga nisbatan o‘sish – 5%) bo‘ldi. Shu bilan birga, hisobot
davrida respublika sug‘urtalovchilarining investitsiyalari hajmi 867,5 mlrd. so‘mdan
ortiqni tashkil etib, 2015 yilga nisbatan 19 % ga ko‘p bo‘ldi [7].
Xulosa va takliflar
Yuqoridagi ko‘rsatkichlardan ko‘rishimiz mumkinki, O‘zbekiston sug‘urta bozori
kun sayin o‘sib kelmoqda. Shunday bo‘lsada, mamlakatimiz aholisining hammasida
ham sug‘urtaga bo‘lgan ishonch va tushuncha to‘liq shakllanmagan. Bunga sabab
sug‘urta faoliyati haqidagi ma’lumotlar Respublikamizning aksariyat joylariga
bormayotganligi va rivojlanmaganidir. Bu esa sug‘urta faoliyatining rivojlanishi YAIM
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
145
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
dagi ulushining o‘sishiga hamda sug‘urta kompaniyalarining moliyaviy barqarorligi
oshishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Sug‘urta faoliyatidan asosan Respublikamizda Toshkent shahrida istiqomat
qiladigan aholi keng foydalanmoqda. Boshqa viloyatlarda bu ko‘rsatkich bir muncha
pastroq. Buning isbotini biz 3-jadval bo‘yicha ko‘rib chiqdik. Buning sababi sug‘urta
faoliyati to‘g‘risidagi ma’lumotlar, uning afzalliklari haqida tushuncha boshqa
Respublikamizning aksariyat viloyatlarida shakllanmagan. Yuqoridagilardan kelib
chiqib quydagi takliflarni bildirib o‘tmoqchiman:
- Hozirda eng ommabob bo‘lgan ijtimoiy tarmoqlar: telegram, instagram va
boshqa ijtimoiy tarmoqlarda sug‘urta xizmatlari va uning avzalliklari haqida ma’lumot
berib turish. Misol uchun sug‘urta xizmatlari bo‘yicha telegramda bir kanal ochib, bu
haqida boshqa kanallarga ma’lumot tashlash orqali, aholini sug‘urta kanaliga a’zo
qilish va sug‘urta faoliyatining yangiliklaridan muntazam ravishda xabardor qilib
turish.
- sug‘urta kompaniyalari bozordagi iste’molchilar aynan qaysi sug‘urta
mahsulotiga talab yuqoriligini aniqlash va shunga qarab bozorga innovatsion
mahsulotlar chiqarish;
- aholining sug‘urtaga bo‘lgan ishonchini ortishini ta’minlash maqsadida
sug‘urtaga nisbatan aholining huquqiy savodxonligini oshirish, ya’ni sug‘urta
to‘g‘risida qabul qilingan qonun, qarorlar to‘g‘risida va sug‘urta faoliyati qonun bilan
himoyalanishi to‘g‘risida mijozlarga muntazam ravishda ma’lumotlar berish ;
- mijozlarga qulaylik yaratish, misol uchun mijoz istalgan joyidan, istalgan vaqtda
sug‘urta polislariga to‘lovlar amalga oshirishi uchun “Click insurance” vertual
to‘lovini keng yo‘lga qo‘yish. Hozirgi vaqtda bu xizmat turini faqat “Uzagrosug‘urta”
AJ sug‘urta kompaniyasi amalga oshirmoqda. Bu xizmat turini barcha sug‘urta
kompaniyalari joriy etishi kompaniyalarga ijobiy natija beradi. Mijozlarga esa
qulayliklar yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. 2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasini “Xalq bilan muloqot va inson
mafaatlari yili” da amalga oshirishga oid Davlat dasturini o‘rganish bo‘yicha ilmiy –
uslubiy qo‘llanma. Toshkent-2017.
2. Gvozdenko A.A Osnovi straxovaniya: Uchebnik. – M,: Finansi statistika 2003.
3. Shaxov.V.V Straxovaniye. Uchebnik dlya vuzov. M “YUNITI”, 2001.
4. Boyev X.I. “Sug‘urtalash” “O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot
jamg‘armasi nashriyoti”, Toshkent-2005.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 1
146
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
5. Shinnayev X. O‘zbekiston sug‘urta bozori. – T.: “Iqtisod-Moliya” 2013.
6. Shinnayev X.M., Ochilov I.K., Shirinov S.Ye., Kenjayev I.G‘. Sug‘urta ishi.
Tafakkur bo‘stoni. - Toshkent-2014.
7. www.mf.uz O‘zbekiston Moliya vazirligi ma’lumotlari.
