Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 3
109
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINI O‘QISH
SAVODXONLIGINI SHAKLLANTIRISHDA MATNNING O‘ZIGA XOS
XUSUSIYATLARI.
S.I.Tursunova
Termiz davlat pedagogika instituti Boshlang’ich ta’limda
matematika va ona tili kafedrasi o’qituvchisi
Pedagogika fanlari bo’yicha falsafa doktori(PDh)
saidatursunova@gmail.com
Anotatsiya:
Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘qish
savodxonligini shakllantirishda matnning o‘ziga xos xususiyatlari, ya'ni matnning
soddaligi, tushunarliligi, tuzilishi, qiziqarli mazmuni, tasvirlar va diagrammalardan
foydalanish kabi muhim jihatlar muhokama qilinadi. Maqolada matnning
o‘quvchilarni o‘qishga qiziqtirishi va o‘qish jarayonida samarali natijalarga erishishiga
ta'sir qiluvchi xususiyatlarga alohida e'tibor qaratiladi. Shuningdek, o‘qish
savodxonligini rivojlantirishga qaratilgan pedagogik yondashuvlar va metodologik
tavsiyalar keltiriladi.
Kalit so‘zlar:
O‘qish savodxonligi, boshlang‘ich sinf, matn xususiyatlari,
pedagogika,o‘qish metodikasi, tushunish, diqqatni jalb qilish, ta'lim metodologiyasi.
Специфика текста в формировании читательской грамотности
учащихся начальных классов.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются специфические
особенности текста в формировании читательской грамотности учащихся
начальных классов, такие как простота текста, понятность, структура,
интересное содержание, использование изображений и схем. В статье особое
внимание уделяется особенностям текста, влияющим на интерес учащихся к
чтению и эффективные результаты в процессе чтения. Также представлены
педагогические подходы и методические рекомендации, направленные на
развитие читательской грамотности.
Ключевые слова:
Грамотность чтения, начальный класс, особенности
текста, педагогика, методика чтения, понимание, внимание, методика обучения.
Specific characteristics of text in developing reading literacy in primary
school students.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 3
110
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Abstract:
This article discusses the important aspects of the text in the formation
of reading literacy of primary school students, such as its simplicity, clarity, structure,
interesting content, and the use of images and diagrams. The article pays special
attention to the features of the text that affect the interest of students in reading and the
achievement of effective results in the reading process. Also, pedagogical approaches
and methodological recommendations aimed at developing reading literacy are
presented.
Keywords:
Reading literacy, primary school, text characteristics, pedagogy,
reading methodology, comprehension, attention, educational methodology.
Kirish. O‘qish savodxonligi boshlang‘ich ta'limning eng muhim qismlaridan
biridir. O‘quvchilarning o‘qish qobiliyatlari nafaqat keyingi ta'lim jarayoniga, balki
umuman hayotga tayyorliklariga ta'sir qiladi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini o‘qish
savodxonligini shakllantirishda matnning o‘ziga xos xususiyatlari muhim ahamiyatga
ega. Matnning tushunarli, qiziqarli, va o‘quvchilarning yoshiga mos bo‘lishi, ularning
o‘qish ko‘nikmalarini rivojlantirishda samarali vosita bo‘lishi mumkin. Ushbu
maqolada matnning boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘qish savodxonligini
shakllantirishdagi ahamiyati va pedagogik metodologiyalari tahlil qilinadi.
Adabiyotlar tahlili:
Boshlang‘ich ta'limda o‘qish savodxonligini shakllantirishga oid
ko‘plab ilmiy izlanishlar mavjud. Shu jumladan, o‘qish savodxonligi bilan bog‘liq
asosiy ishlar o‘quvchilarning o‘qishdagi muvaffaqiyatlarini tushunishga qaratilgan. T.
Ibragimov (2015) tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining o‘qish savodxonligini shakllantirishda matnlarning o‘ziga xos
xususiyatlari, masalan, matnning tuzilishi, sodda va lo‘nda bo‘lishi, o‘quvchilarning
qiziqishini uyg‘otish muhim ekanligi ta'kidlangan. Unga ko‘ra, o‘quvchining
o‘qishga bo‘lgan qiziqishi matnning mazmunidan ko‘ra, uning soddaligi va tasvirlar
bilan boyitilishi bilan bog‘liq.
Bundan tashqari, L. Abdullaeva (2018) o‘quvchilarning o‘qish savodxonligini
rivojlantirishda metamalardagi o‘qish metodikalariga e'tibor qaratgan. Uning fikriga
ko‘ra, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘qish qobiliyatlarini rivojlantirishda
metamalardagi tushunish darajasi muhim bo‘lib, matnning tuzilishi va o‘quvchining
yoshiga mosligi shu jihatlarni o‘z ichiga oladi.
Metodologiya:
Maqolada o‘quvchilarni o‘qish savodxonligini shakllantirish
jarayonida pedagogik metodlar va metodologiyalarni tahlil qilishga asoslangan.
Tadqiqotda asosiy e'tibor, boshlang‘ich ta'limda o‘quvchilarga o‘qish ko‘nikmalarini
rivojlantirishning samarali usullari va matnlarning pedagogik funksiyasiga qaratilgan.
O‘quvchilarning o‘qish savodxonligini rivojlantirishda quyidagi metodlar qo‘llaniladi:
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 3
111
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
1.
Matnni tahlil qilish: Matnni o‘qish jarayonida o‘quvchilar uning mazmunini
tushunishga qaratilgan savollar bilan ishlaydilar.
2.
Vizual yordamlar: Rasm va tasvirlardan foydalanish, o‘quvchilarning matnni
tushunishlarini va xotiralarini yaxshilaydi.
3.
Soddalashtirish: Matnlarning soddaligi o‘quvchilarning diqqatini jalb qilishda
yordam beradi.
Shu metodologiyalar yordamida boshlang‘ich sinf o‘quvchilari matnni faqat
o‘qish emas, balki uning mazmunini tushunish va tahlil qilish qobiliyatini ham
rivojlantiradilar.
O‘qish savodxonligi — bu nafaqat harf va so‘zlarni tanish, balki ularni to‘g‘ri
va samarali o‘qish, tushunish va foydalanish qobiliyatini ham o‘z ichiga oladi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘qish savodxonligini shakllantirishda matnning
o‘ziga xos xususiyatlari muhim rol o‘ynaydi. Bu xususiyatlar nafaqat o‘quvchilarning
diqqatini jalb qilish, balki ularning fikrlash, tushunish va izohlash qobiliyatlarini
rivojlantirishga yordam beradi.
1. Matnning soddaligi va tushunarli bo‘lishi
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari hali o‘qish va yozish tajribasiga ega emas,
shuning uchun matnlar soddaligi va tushunarli bo‘lishi kerak. Murakkab va o‘ta ilmiy
terminlar o‘quvchilarni chalg‘itishi mumkin, shuning uchun matnda oddiy va
tushunarli so‘zlar ishlatilishi lozim. Masalan, bolalarga tanish bo‘lgan mavzularni
tanlab, oddiy iboralar bilan yozilgan matnlar o‘qish jarayonini osonlashtiradi.
2. Qiziqarli va diqqatni jalb qiluvchi mazmun
Matnning mazmuni bolalar uchun qiziqarli va diqqatni jalb qiluvchi bo‘lishi
muhimdir. O‘quvchilar o‘qish jarayonida qiziqish hissini sezmasalar, bu ularning
diqqatini ushlab turishni qiyinlashtiradi. Shuning uchun matnlar o‘quvchilarni
qiziqtiradigan mavzularni o‘z ichiga olishi, hikoya yoki voqea shaklida yozilishi kerak.
Masalan, hayvonlar, tabiat, do‘stlik kabi mavzular bolalar uchun juda qiziqarli bo‘lishi
mumkin.
3. Matnning qismlari va tuzilishi
Matnning tuzilishi boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘qish qobiliyatiga mos
bo‘lishi kerak. Matnni aniq va oddiy qismlarga bo‘lish, ya'ni kirish, asosiy qism va
xulosa bolalar uchun o‘qishni osonlashtiradi. O‘quvchilar matnning qismlarini
ajratishni va ularga qanday bog‘lanishlarini tushunishni o‘rganadilar, bu esa ularning
mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi. Har bir paragraflarda bir mavzu yoki g‘oya
bo‘lishi kerak.
4. Rasm va tasvirlarning qo‘llanilishi
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 3
112
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun matnning rasm va tasvirlar bilan
to‘ldirilishi juda muhimdir. Rasmlar va diagrammalar o‘quvchilarga matnni yaxshiroq
tushunishga yordam beradi, chunki ular vizual tasavvurni kuchaytiradi va o‘qilgan
materialni yaxshiroq eslab qolishga yordam beradi. Misol uchun, hayvonlar haqida
yozilgan matnda ular tasvirlangan rasmlar, tabiat haqidagi hikoyada esa tabiatni aks
ettiruvchi tasvirlar ishlatilishi mumkin.
5. Matnning takrorlanishi va oddiy struktura
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari matnni tushunish uchun ko‘pincha takrorlanishga
muhtoj. Shuning uchun, o‘quvchilarni o‘qish jarayonida, ba'zan matnda o‘zgarmas bir
necha so‘z yoki iboralar takrorlanadi. Bu ularning o‘qishdagi muvaffaqiyatiga yordam
beradi, chunki ular takrorlanadigan so‘zlarni va iboralarni yaxshiroq o‘zlashtiradilar.
Matnning strukturasi ham oddiy bo‘lishi kerak, chunki bu o‘quvchilarga o‘qigan
narsalarini yaxshiroq tahlil qilish imkonini beradi.
6. Qisqa va lo‘nda matnlar
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining diqqatini uzoq vaqt davomida ushlab turish
qiyin bo‘lishi mumkin. Shuning uchun, matnlar qisqa va lo‘nda bo‘lishi lozim. Ular
o‘quvchining diqqatini taqsimlamasdan, o‘qish jarayonini samarali va tez amalga
oshiradi. Qisqa va oson tushuniladigan matnlar bolalar uchun yaxshi o‘qish mashqidir,
chunki ular tez va muvaffaqiyatli o‘qish orqali o‘zlarining o‘qish ko‘nikmalarini
rivojlantiradilar.
Xulosa
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘qish savodxonligini shakllantirishda
matnning o‘ziga xos xususiyatlari katta ahamiyatga ega. Matnning sodda, tushunarli,
qiziqarli va qisqa bo‘lishi, rasm va tasvirlardan foydalanish, matnning takrorlanuvchi
va oddiy struktura bilan tashkil etilishi o‘quvchilarning o‘qish qobiliyatini oshirishga
yordam beradi. Bu usullar orqali o‘quvchilar nafaqat o‘qishni, balki o‘qilgan materialni
tahlil qilish va tushunishni o‘rganadilar, bu esa ularning ta'lim jarayonini
muvaffaqiyatli o‘tkazishga xizmat qiladi.
Foydalangan adabiyotlar
1.Ibragimov, T. (2015). Boshlang‘ich sinfda o‘qish savodxonligini shakllantirish
metodikasi. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.
2.Abdullaeva, L. (2018). O‘qish metodikasi va boshlang‘ich ta'limda innovatsion
yondashuvlar. Tashkent: O‘zbekistan xalq ta'limi nashriyoti.
3. S.I.Tursunova The development of oral speech of younger schoolchildren in
extracurricular activities. Eurasian Research Bulletin, 2022.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 3
113
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
4. S.I.Tursunova Pedagogical bases of nationalization of school education. Web of
Scientist: International Scientific Research Journal, 3 (02), 456–461.
5. Турсунова, С. И. (2023). Причины выбора модели внеучебной деятельности
по развитию устной речи младших школьников.
6. Tursunova, S. (2024). Innovatsion yondashuv asosida boshlang ‘ich sinf o
‘quvchilarining og ‘zaki nutqini rivojlantirishning asosiy mаzmuni. Multidisciplinary
Journal of Science and Technology, 4(10), 176-185.
7. Ismatova, N., & Tursunova, S. I. (2023). BOSHLANG’ICH SINF
O’QUVCHILARIDA OG’ZAKI NUTQNI RIVOJLANTIRISH, TILSHUNOSLIK
USLUBIY MUAMMO SIFATIDA. Interpretation and researches, 2(1).
8.Allaberganova, Y., & Tursunova, S. (2023). BOSHLANG’ICH SINF
O’QUVCHILARINI MILLIY QADRIYATLAR RUHIDA TARBIYALASH.
Interpretation and researches, 2(1).
9.Hikmatov, I., & Tursunova, S. (2023). Bo ‘lajak boshlang ‘ich sinf o ‘qituvchilarini
ma’naviy-ma’rifiy faoliyatga tayyorlashning imkoniyatlari. Interpretation and
researches, 2(1).
10. Турсунова, С. И. (2022). БОШЛАНҒИЧ СИНФ ЎҚУВЧИЛАРИДА
ИҚТИСОДИЙ ТАРБИЯНИ РИВОЖЛАНТИРИШ ХУСУСИЯТЛАРИ. Scientific
Impulse, 1(4), 397-399.
11. Турсунова, С. И. (2022). БОШЛАНҒИЧ СИНФ ЎҚУВЧИЛАРИДА ЭСТЕТИК
ТАРБИЯНИ ШАКЛЛАНТИРИШ. Scientific Impulse, 1(4), 393-396
