Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 3
119
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
BOSHLANG'ICH SINF O'QUVCHILARINING O'G'ZAKI NUTQINI
RIVOJLANTIRISHDA XALQ OG'ZAKI IJODINING O'RNI.
S.I.Tursunova
Termiz davlat pedagogika instituti Boshlang’ich ta’limda
matematika va ona tili kafedrasi o’qituvchisi
Pedagogika fanlari bo’yicha falsafa doktori(PDh)
saidatursunova@gmail.com
Anotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang'ich sinf o'quvchilarining o'g'zaki nutqini
rivojlantirishda xalq og'zaki ijodining ahamiyati tahlil qilinadi. Xalq og'zaki ijodi,
jumladan, ertaklar, masallar, maqollar, jumboqlar va dostonlar, o'quvchilarning til
boyligini oshirish, mantiqiy fikrlashni rivojlantirish, ijtimoiy va axloqiy qadriyatlarni
o'rgatish va estetik didni shakllantirishda muhim vosita hisoblanadi. Ushbu maqola
xalq og'zaki ijodining boshlang'ich ta'limdagi o'rnini va uning o'quvchilarning nutqini
qanday rivojlantirishini ko'rib chiqadi.
Kalit so'zlar:
O'g'zaki nutq, xalq og'zaki ijodi, boshlang'ich sinf, ertaklar,
masallar, maqollar, nutq rivojlanishi, til boyligi, axloqiy qadriyatlar, estetik did.
Kirish:
Boshlang'ich sinf o'quvchilari o'zlarining dastlabki ta'lim jarayonida
o'g'zaki nutqni rivojlantirishga alohida e'tibor qaratilishi lozim. Nutqni aniq, to'g'ri va
ijodiy ifodalash, ayniqsa, yosh avlod uchun muhim ko'nikmadir. Xalq og'zaki ijodi
bolalar uchun boy til va madaniyat manbai bo'lib, ular o'quvchilarning fikr yuritish
qobiliyatini, so'zlashuv madaniyatini, va o'zaro munosabatlarda aniq ifodalashni
rivojlantirishda katta ahamiyatga ega. Ertaklar, masallar, maqollar, jumboqlar va
dostonlar nafaqat o'quvchilarning nutqini boyitadi, balki ularni axloqiy qadriyatlar,
tarixiy tajriba va xalqning dunyoqarashi bilan tanishtiradi.
Adabiyotlar tahlili:
Adabiyotlar tahlili xalq og'zaki ijodining ta'limdagi o'rni va
uning boshlang'ich sinf o'quvchilarining o'g'zaki nutqini rivojlantirishdagi ahamiyatini
tushunish uchun zarur. Ko'plab tadqiqotlar, ayniqsa, xalq og'zaki ijodining ta'limdagi
ahamiyatini ko'rsatadi. Misol uchun, G.M. Pospelov (1980) o'zining "Xalq og'zaki ijodi
va ta'lim" asarida, xalq og'zaki ijodining bolalar nutqini rivojlantirishda muhim rol
o'ynashini ta'kidlaydi. Shuningdek, L.V. Shchurko (2010) o'zining tadqiqotlarida,
bolalar uchun xalq og'zaki ijodining tilni o'rganish jarayonidagi ahamiyatini ko'rsatgan.
Jumladan, xalq og'zaki ijodi orqali o'quvchilarga yangi so'zlarni o'rganish,
fikrlarini aniq ifodalash, ijtimoiy qadriyatlarni o'rganish, va estetik didni shakllantirish
imkoniyatlari yaratiladi. Ertaklar va masallar orqali bolalar ijtimoiy aloqalarni, yaxshi
va yomonni ajratishni o'rganadilar.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 3
120
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Metadologiya:
Ushbu maqolada metodologiya sifatida ta'lim va psixologiya
sohalarida o'zini namoyon qilgan teoriyalarni qo'lladik. O'quvchilarning o'g'zaki
nutqini rivojlantirishda xalq og'zaki ijodining roli haqida adabiyotlar tahlili, aksariyat
holatlarda psixolingvistik va didaktik yondashuvlar asosida o'rganilgan. Tadqiqotda
xalq og'zaki ijodining asarlaridan, masalan, ertaklar, masallar va maqollardan
foydalangan holda boshlang'ich sinf o'quvchilari bilan o'quv mashg'ulotlari olib
borildi. Tadqiqotning asosiy maqsadi – o'quvchilarning o'g'zaki nutqini rivojlantirishda
xalq og'zaki ijodining samaradorligini o'rganishdir.
Boshlang'ich sinf o'quvchilarining o'g'zaki nutqini rivojlantirishda xalq og'zaki
ijodining o'ziga xos xususiyatlari.
Boshlang'ich sinf o'quvchilari uchun xalq og'zaki ijodi tilni o'rganishda va nutqni
rivojlantirishda muhim vosita hisoblanadi. Xalq og'zaki ijodining o'ziga xos
xususiyatlari o'quvchilarga nutqni aniq va to'g'ri ifodalash, yangi so'zlar va iboralar
bilan tanishish, axloqiy qadriyatlarni o'rganish hamda ijodiy fikrlashni rivojlantirishda
katta yordam beradi. Quyida xalq og'zaki ijodining boshlang'ich sinf o'quvchilarining
o'g'zaki nutqini rivojlantirishdagi ba'zi o'ziga xos xususiyatlari keltirilgan:
1. Badiiy va ritmik ifoda
Xalq og'zaki ijodining badiiy va ritmik xususiyati o'quvchilarga nutqni ta'sirchan va
jonli qilishni o'rgatadi. Ertaklar, masallar, maqollar, jumboqlar va she'rlar kabi janrlar
o'quvchilarga ritmik va musiqiy ohanglar orqali nutqni shakllantiradi. Bu xususiyat
bolalarga o'z nutqlarini badiiy va estetik jihatdan boyitishga yordam beradi. Ertaklar
va she'riy asarlar bolalar uchun notanish so'zlarni va iboralarni o'rganishga imkon
beradi, shu bilan birga, nutqni eshitishda va ifodalashda ritmik tuzilmalarni
o'zlashtirishga yordam beradi.
2. Tinglash va tushunish qobiliyatini rivojlantirish
Xalq og'zaki ijodi bolalarga tinglash va tushunish qobiliyatini rivojlantirishda muhim
rol o'ynaydi. Masalan, ertaklar yoki dostonlarni tinglash orqali bolalar nafaqat voqealar
ketma-ketligini o'rganadilar, balki voqealar orasidagi sabab-oqibat munosabatlarini
tushunadilar. Bu o'quvchilarning tahlil qilish va fikrlarni tizimli ravishda ifodalash
qobiliyatlarini rivojlantiradi.
3. Qisqa va aniq ifoda
Xalq og'zaki ijodi, ayniqsa, maqollar, masallar va jumboqlar bolalarni qisqa va aniq
nutqni shakllantirishga o'rgatadi. Bolalar masallarni yoki maqollarni eslab, ularni o'z
nutqlarida aniq, lo'nda va maqsadga muvofiq ravishda ifodalashni o'rganadilar. Bu, o'z
navbatida, bolalarning o'z fikrlarini qisqacha, lekin mazmunli ifodalash ko'nikmalarini
rivojlantiradi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 3
121
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
4. Tasavvur va ijodkorlikni rivojlantirish
Xalq og'zaki ijodi bolalarda tasavvur va ijodkorlikni rivojlantirishga yordam beradi.
Ertaklarda va dostonlarda tasvirlangan obrazlar va voqealar o'quvchilarni tasavvur
qilishga va o'z hikoyalarini yaratishga undaydi. Bu bolalarning ijodiy fikrlashini va
nutq orqali o'zlarini ifodalashlarini rivojlantiradi.
5. Axloqiy qadriyatlarni o'rganish
Xalq og'zaki ijodining ko'plab janrlari, xususan, ertaklar va masallar bolalarga axloqiy
qadriyatlarni o'rgatadi. Bu janrlar o'quvchilarga to'g'ri va noto'g'ri, yaxshi va yomonni
ajratish, halollik, do'stlik, mehnat, va jasorat kabi ijtimoiy qadriyatlarni tushunishga
yordam beradi. Axloqiy saboqlar bolalarning nutqini shakllantiradigan, ularni turli
ijtimoiy vaziyatlarda to'g'ri nutq ishlatishga o'rgatadigan muhim vositadir.
6. Mantiqiy fikrlashni rivojlantirish
Xalq og'zaki ijodi bolalarga mantiqiy fikrlashni o'rgatadi. Ertaklar va masallarda
voqealar ketma-ketligi, sabab-oqibat aloqalari, va obrazlar o'rtasidagi munosabatlar
mantiqiy fikrlashni rivojlantirishga yordam beradi. O'quvchilar voqealarni tahlil qilgan
holda, ular orasidagi bog'lanishni tushunadilar va o'zlarining fikrlarini mantiqiy
tartibda ifodalaydilar.
7. So'z boyligini oshirish
Xalq og'zaki ijodi bolalarga yangi so'zlarni o'rganish va ulardan turli vaziyatlarda to'g'ri
foydalanishni o'rgatadi. Ertaklar, masallar, jumboqlar va boshqa xalq og'zaki ijodi
asarlari orqali bolalar o'z so'z boyliklarini oshiradilar va yangi iboralar bilan
tanishadilar. Bu, o'z navbatida, ularning nutqini boyitadi va nutqni aniq va to'g'ri
ifodalashga yordam beradi.
8. Keng qamrovli til va madaniyatni o'rganish
Xalq og'zaki ijodi orqali bolalar o'z xalqining madaniyati va tarixiy tajribasi bilan
tanishadilar. Ertaklar va masallarda xalqning qadriyatlari, urf-odatlari, an'analari va
dunyoqarashlari aks etadi. Bu, bolalarning madaniy ongini rivojlantirib, nutqni nafaqat
til, balki madaniyat nuqtai nazaridan ham boyitadi.
9. Kreativ va interaktiv o'qitish uslubi
Xalq og'zaki ijodining o'ziga xos xususiyatlaridan yana biri, uning kreativ va interaktiv
tarzda o'qitish imkoniyatidir. O'quvchilar xalq og'zaki ijodidan foydalanib, o'zlari
hikoyalar yaratishi, ertaklarni o'qib, ularni yangi shaklda takrorlashlari yoki yangi
voqealar kurgan holda ijodiy ishlar qilishlari mumkin. Bu bolalarning o'zlarining
nutqini yanada erkin va ijodiy tarzda rivojlantirishga imkon beradi.
Xalq og'zaki ijodi - bu milliy madaniyatning muhim tarkibiy qismi bo'lib, unda
xalqning tarixiy tajribasi, an'analari, e'tiqodlari va qarashlari aks etadi. Xalq og'zaki
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 3
122
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
ijodi bolalar uchun juda muhim manba bo'lib, nutqni rivojlantirishga xizmat qiladi.
Xalq og'zaki ijodi yordamida bolalar quyidagi ko'nikmalarni egallaydilar:
1.
So'z boyligini oshirish: Xalq og'zaki ijodining eng katta foydalaridan biri bu
yangi so'zlar va ifodalar bilan tanishishdir. Ertaklar, masallar va dostonlar orqali
bolalar yangi iboralar va til qurilishlari bilan tanishadilar.
2.
Mantiqiy fikrlashni rivojlantirish: Ertaklarda voqealar o'zaro bog'liq bo'lib, bu
bolalarni sabab-natija, taqqoslash, tahlil qilish qobiliyatlarini rivojlantiradi.
3.
Axloqiy qadriyatlarni o'rgatish: Xalq og'zaki ijodi bolalar uchun yaxshi va
yomonni ajratish, do'stlik, halollik kabi axloqiy qadriyatlarni o'rganish imkonini
beradi.
4.
Estetik didni shakllantirish: Xalq og'zaki ijodi bolalar nutqining go'zalligini va
badiiy boyligini rivojlantirishga yordam beradi.
5.
Diksiyaning yaxshilanishi: Ertaklar va masallarni o'qish yoki tinglash orqali
bolalar diksiyalarini yaxshilashadi, to'g'ri intonatsiya va talaffuzni o'rganadilar.
Boshlang'ich sinf o'quvchilarining o'g'zaki nutqini rivojlantirish – bu ta'lim
tizimida o'ziga xos muhim vazifadir. O'g'zaki nutqni rivojlantirish o'quvchilarga fikrini
aniq, lo'nda va to'g'ri ifodalashga yordam beradi, shu bilan birga, ularning ijtimoiy va
kommunikativ ko'nikmalarini ham shakllantiradi. Bu jarayonda xalq og'zaki ijodining
o'rni alohida ahamiyatga ega. Xalq og'zaki ijodi, o'zining boyligi va turli janrlaridagi
asarlari bilan boshlang'ich sinf o'quvchilarining nutqini rivojlantirishda samarali vosita
bo'lib xizmat qiladi.
Xalq og'zaki ijodi va uning o'rni. Xalq og'zaki ijodi - bu milliy madaniyatning
ajralmas qismi bo'lib, unda xalqning tarixiy tajribasi, an'analari, e'tiqodlari va
qarashlari aks etadi. Xalq og'zaki ijodi turli janrlarda bo'ladi: ertaklar, dostonlar, naql
qilishlar, maqollar, masallar, jumboqlar va boshqalar. Ushbu asarlar o'zining mazmuni
va shakli bilan bolalarga muhim hayotiy saboqlarni, axloqiy qadriyatlarni, tabiatni,
insonlar o'rtasidagi munosabatlarni tushunishga yordam beradi. Shu bilan birga, xalq
og'zaki ijodi o'quvchilarning til boyligini oshirish, so'zlashuv madaniyatini
rivojlantirishda katta ahamiyatga ega.
O'g'zaki nutqni rivojlantirishda xalq og'zaki ijodining ahamiyati.
1.
So'z boyligini oshirish: Xalq og'zaki ijodi, ayniqsa ertaklar va masallar
o'quvchilarning yangi so'zlar va iboralar bilan tanishishiga yordam beradi. Bu
ular uchun so'zlarni to'g'ri va muvofiq ravishda ishlatish ko'nikmalarini oshiradi.
Masalan, ertaklarda uchraydigan so'zlar bolalarning tasavvurini kengaytirib,
ularni nutqni yanada boy va jonli qilishga undaydi.
2.
Mantiqiy fikrlashni rivojlantirish: Xalq og'zaki ijodining asosiy janrlaridan biri
bo'lgan ertaklar va masallar bolalarga mantiqiy fikrlashni o'rgatadi. Ularning
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 3
123
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
tarkibidagi qahramonlar, voqealar va ularning natijalari o'quvchilarni sabab va
natija o'rtasidagi bog'lanishni tushunishga, voqea rivojini to'g'ri izohlashga
undaydi.
3.
Ijtimoiy va axloqiy qadriyatlarni o'rgatish: Xalq og'zaki ijodi orqali
o'quvchilarga axloqiy saboqlar berish mumkin. Ertaklar va masallarda yaxshi va
yomonni ajratish, do'stlik, halollik, mehnat va boshqa ijtimoiy qadriyatlar aks
etadi. Bu esa bolalarning o'z nutqini nafaqat tahlil qilish, balki ijtimoiy muhitda
to'g'ri foydalanishiga yordam beradi.
4.
Badiiy va estetik didni rivojlantirish: Xalq og'zaki ijodi bolalarga nafaqat
axloqiy saboqlar, balki badiiy didni rivojlantirishga ham yordam beradi. Ertaklar
va dostonlardagi obrazlar, tilning go'zalligi va ifoda vositalari o'quvchilarga
estetik jihatdan boy nutqni qabul qilish va yaratish imkonini beradi. Bunda
bolalar o'z nutqlarini nozik va ta'sirchan qilishga o'rganadilar.
5.
Diksiyalarni yaxshilash: Xalq og'zaki ijodi orqali bolalar diksiyalarini
rivojlantiradilar. O'quvchilar ertak yoki masallardan parcha o'qiyotganlarida,
so'zlar va jumlalar orasidagi to'g'ri intonatsiyani o'rganadilar. Bu ularning o'z
nutqini aniq va to'g'ri ifodalashiga yordam beradi.
Xalq og'zaki ijodining janrlari va ularning o'quvchilarga ta'siri.
Ertaklar - boshlang'ich sinf o'quvchilarining o'g'zaki nutqini rivojlantirishda eng
samarali vositalardan biridir. Ertaklar bolalarga nafaqat tasavvurini kengaytirishga,
balki so'zlashuvni yaxshilashga ham yordam beradi. Ertaklarni o'qib, bolalar o'z
fikrlarini tizimli va aniq bayon etishga o'rganadilar.
Masallar va maqollar - xalq og'zaki ijodining yana bir muhim janri bo'lib, ular
o'quvchilarga qisqa va lo'nda nutqni rivojlantirishda yordam beradi. Masallar va
maqollar, shuningdek, ularga hayotiy saboqlarni etkazish uchun qulay vositadir.
Jumboqlar va xalq og'zaki she'riyat - bu janrlar ham boshlang'ich sinf
o'quvchilarining nutqini rivojlantirishda o'z o'rnini egallaydi. Jumboqlar bolalarni
fikrlashga, ijodiy yondashuvni rivojlantirishga undaydi.
Xulosa.Boshlang'ich sinf o'quvchilarining o'g'zaki nutqini rivojlantirishda xalq
og'zaki ijodining ahamiyati juda katta. Bu ijodiy asarlar o'quvchilarning so'z boyligini
oshirish, mantiqiy fikrlashni rivojlantirish, ijtimoiy va axloqiy qadriyatlarni o'rgatish,
badiiy va estetik didni shakllantirishga yordam beradi. Xalq og'zaki ijodining o'rni
shundaki, u o'quvchilarga nutqning boyligi va mazmunliligini o'rganishga, o'z fikrlarini
aniq va ta'sirchan bayon etishga imkon yaratadi. Shuning uchun xalq og'zaki ijodini
o'quvchilarni o'qitishda va ularga nutqni rivojlantirishda faol qo'llash zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Pospelov, G.M. (1980). "Xalq og'zaki ijodi va ta'lim". Moskva: "Ma'arif" nashriyoti.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 3
124
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
2.Shchurko, L.V. (2010). "Xalq og'zaki ijodi va uning ta'limdagi roli". O'zbekiston
pedagogik jurnali, 3(2), 45-50.
3.Safarov, T. (2005). "Boshlang'ich ta'limda nutq rivojlantirish metodikasi". Tashkent:
"O'zbekistonda ta'lim" nashriyoti.
4.Mavlonov, A. (2012). "Bolalar ta'limida xalq og'zaki ijodining o'rni". Tashkent:
"Ta'lim" nashriyoti.
5. S.I. Tursunova. “ONA TILIDAN SINFDAN TASHQARI MASHGʻULOTLARDA
BOSHLANGʻICH
SINF
OʻQUVCHILARINING
OGʻZAKI
NUQTINI
RIVOJLANTIRISH” BuxDU. “PEDAGOGIK MAHORAT” ilmiy-nazariy va metodik
jurnal.
2024.
Том.8.
168-171 b.
6. S.I.Tursunova The development of oral speech of younger schoolchildren in
extracurricular activities. Eurasian Research Bulletin, 2022.
7. S.I.Tursunova Pedagogical bases of nationalization of school education. Web of
Scientist: International Scientific Research Journal, 3 (02), 456–461.
8. Турсунова, С. И. (2023). Причины выбора модели внеучебной деятельности
по развитию устной речи младших школьников.
9. Tursunova, S. (2024). Innovatsion yondashuv asosida boshlang ‘ich sinf o
‘quvchilarining og ‘zaki nutqini rivojlantirishning asosiy mаzmuni. Multidisciplinary
Journal of Science and Technology, 4(10), 176-185.
10. Ismatova, N., & Tursunova, S. I. (2023). BOSHLANG’ICH SINF
O’QUVCHILARIDA OG’ZAKI NUTQNI RIVOJLANTIRISH, TILSHUNOSLIK
USLUBIY MUAMMO SIFATIDA. Interpretation and researches, 2(1).
11. Allaberganova, Y., & Tursunova, S. (2023). BOSHLANG’ICH SINF
O’QUVCHILARINI MILLIY QADRIYATLAR RUHIDA TARBIYALASH.
Interpretation and researches, 2(1).
12. Hikmatov, I., & Tursunova, S. (2023). Bo ‘lajak boshlang ‘ich sinf o ‘qituvchilarini
ma’naviy-ma’rifiy faoliyatga tayyorlashning imkoniyatlari. Interpretation and
researches, 2(1).
13. Турсунова, С. И. (2022). БОШЛАНҒИЧ СИНФ ЎҚУВЧИЛАРИДА
ИҚТИСОДИЙ ТАРБИЯНИ РИВОЖЛАНТИРИШ ХУСУСИЯТЛАРИ. Scientific
Impulse, 1(4), 397-399.
14. Турсунова, С. И. (2022). БОШЛАНҒИЧ СИНФ ЎҚУВЧИЛАРИДА ЭСТЕТИК
ТАРБИЯНИ ШАКЛЛАНТИРИШ. Scientific Impulse, 1(4), 393-396
