Tabiat-jamiyat tizimi va uning eologik jihatlari

inLibrary
Google Scholar
Журнал:
Выпуск:
Отрасль знаний
CC BY f
38-39
0

Скачивания

Данные скачивания пока недоступны.
Поделиться
Radjapov, M., Ешпанова, Г., & Матмуратов, Т. (2024). Tabiat-jamiyat tizimi va uning eologik jihatlari. in Library, 1(1), 38–39. извлечено от https://inlibrary.uz/index.php/archive/article/view/32678
Muzaffar Radjapov, Нукусский государственный педагогический институт
НГПИ
Crossref
Сrossref
Scopus
Scopus

Аннотация

The arcticle examines the interaction of nature and society, its complexity, and man's conscious attitude to nature.

Похожие статьи


background image

Ilim h

á

m jámiyet. №2.2024

38

REZYUME.

Maqolada Qo‗qon vohasi sug‗oriladigan maydonlarida suvdan foydalanish samaradorligi masalalari tadqiq qilingan.

Olib borilgan tadqiqotlarda Qo‗qon vohasidagi sug‗oriladigan maydonlar va uning respublikadagi ulushi, vohada sug‗orishga olingan suv
miqdori hamda 1 gektar maydonga sarflangan suv miqdori tahlil qilingan. 2013-2022-yillarda Qo‗qon vohasi tumanlarida suv
resurslaridan foydalanish ko‗rsatkichlari va samaradorligi tadqiq qilingan.

РЕЗЮМЕ.

Статья посвящена вопросам эффективности использования воды на орошаемых территориях Кокандского оази-

са. В проведенных исследованиях были проанализированы орошаемые площади Кокандского оазиса и их доля в республике,

количество поступающей на орошение воды в оазисе и количество потребляемой воды на гектар. В 2013-2022 годах изучены

показатели и эффективность использования водных ресурсов в районах Кокандского оазиса.

SUMMARY.

The article is devoted to the issues of water use efficiency in the irrigated areas of the Kokand oasis. The irrigated are-

as of the Kokand oasis and its share in the republic, the amount of water received for irrigation in the oasis and the amount of water con-
sumed per hectare were analyzed in the conducted researches. In 2013-2022, indicators and efficiency of water resources use were stud-
ied in the districts of Kokand oasis.

TABIAT–JAMIYAT TIZIMI VA UNING EKOLOGIK JIHATLARI

M.Ya.Radjapov –

katta o„qituvchi

G.Eshpanova –

talaba

T.R.Matmuratov –

talaba

Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti

Tayanch so„zlar:

tabiat, jamiyat, hayot sifati, sifat va miqdor o‗zgarishlar, tabiatda modda va energiya almashinuvi, degradatsiya,

rekreatsiya, geotizim.

Ключевые слова:

природа, общество, качество жизни, качественные и количественные изменения, обмен веществ и энер-

гии в природе, деградация, рекреация, геосистема.

Key words:

nature, society, quality of life, qualitative and quantitative changes, metabolism and energy in nature, degradation, rec-

reation, geosystem.


Tabiat bilan jamiyat o‗rtasidagi o‗zaro munosabatlar ju-

da murakkab jarayon bo‗lib, makon va zamonda tez

o‗zgaruvchan bolganligidan uni tadqiq qilish mushkuldir.
Inson tabiatga ongli munosabatda bo‗lsa, uning boyliklari-
dan ehtiyojga yarasha tejamkorona foydalansa, boyliklar

o‗rnini toldira borishga etiborli bo‗lsa, tabiat butun bor-

lig‗ini insondan ayamaydi. Aks holda, ikki tomon ham

bundan ko‗p talofat ko‗rishi mumkin. Inson tomonidan ta-
biatda sodir etiladigan har qanday o‗zgarishlar bevosita
yoki bilvosita yo‗llar orqali jamiyatda o‗z aksini topadi,
aniqrogi, insonning tabiatga ta‘sirining kuchayishi uning
javob reaksiyasini oshiradi (bumerang tamoyili).

Jamiyat rivojlanishi maxsus ichki qonuniyatlar asosida

ro‗y bersada, ammo tabiiy muhit bilan chambarchas

bog‗langan. Chunki jamiyat o‗z taraqqiyotida va ishlab
chiqarishning

rivojlanishida

zarur bo‗lgan barcha

resurslarni tabiatdan oladi. Jamiyat rivojlangan sari tabiiy
resurslarga bo‗lgan ehtiyoj ham orta boradi. Demak,
jamiyat (insoniyat) ma‘lum ma‘noda tabiatga tobedir.
Hozirgi zamon sanoat rivojlanishini ma‘lum tabiiy
resurslarsiz tasavvur etib bolmaydi. Masalan, neft

manba‘larining tugashi hozirgi davr iqtisodiyoti uchun
halokatli hol ekanligi barchaga ayon.

Tabiiy sharoit jamiyat taraqqiyotining turli jabhalariga

o‗z ta‘sirini ko‗rsatadi. Turli loyihalarning amalga
oshirilishi, qurilishlar, ularning barqarorligi, mamlakat va
hududlarning ixtisoslashuvi, kishilarning faoliyat turlari,
hatto urf-odat, milliy an‘analar ham ko‗p hollarda
joylardagi mavjud tabiiy sharoit bilan uzviy bog‗langan.

Jamiyat tabiat (yoki biosfera) bilan doimo o‗zaro

ta‘sirda boiib, o‗ziga xos geosotsioekotizim (T.Andreeva,
2005.) hosil qiladi. Geo, eko va sotsiotizimlar

o‗zaro

ta‘sirdagi komponentlar mexanizmlari orqali bir-biriga

bog‗langan. Shulardan oxirgisi (sotsiotizim) tabiiy
ekotizimlarsiz faoliyat ko‗rsata olmaydi, biosfera (tabiat)
yoki aynan geotizimlar inson tomonidan bunyod etilgan
tizimlarsiz ham erkin faoliyat ko‗rsata oladi.

Mutaxassislar ―tabiat-jamiyat‖ tizimining quyidagi aso-

siy qonuniyatiarini ajratadilar:

1)

tizim ikkita kichik tizimdan iborat – iqtisodiy va

ekologik, qaysiki jamiyat va tabiatning o‗zaro ta‘sirining
ikki shakliga mos keladi – foydalanish va tabiiy muhitni
muhofaza qilish;

2)

tizimda inson bir yo‗la muhitga ta‘sir etuvchi

subyekt hamda tabiatning qarshi ta‘sirini o‗zida sinovchi
obyekt ham hisoblanadi;

3)

tiziminng sotsial-vazifaviy yo‗naltirilganligi, ya‘ni

insonning hayot sifatini ta‘minlash.

―Tabiat-jamiyat‖ tizimining rivojlanish va faoliyati

qonunlari (Т.Андреева, 2005.) quyidagilar:

1)

dialektik – tabiiy muhitning bir butunligi va o‗zaro

aloqadorligi,

miqdoriy

o‗zgarishlarning

tub

sifat

o‗zgarishlariga aylanish qonuni; yagonalik va qarama-
qarshiliklar kurashi qonuni; inkorni-inkor qilish qonuni;

2)

tabiiy-ijtimoiy

– tabiiy tizimlarning atrof-muhitni

moddiy-energetik

va

axborot

resurslari

hisobiga

rivojlanishi; tabiatni o‗zgartirishni amalga oshirilishi
oqibatlarining noaniqligi; tabiiy jarayonlarni boshqarishga
asoslanganligi; nisbatan yaxshilana borish mumkinligi.

―Tabiat – jamiyat‖ tizimida jamiyat faol tomon

hisoblanadi. Jamiyat tabiiy resurslardan foydalanish
jarayonida geografik muhitning o‗zgarishiga, tabiatda
modda va energiya almashinuvi jarayonlariga sezilarli
darajada ta‘sir

ko‗rsatadi. Eng qadimgi odamzod

avlodlaridan to hozirgi kompyuter asrigacha o‗tgan davr
mobaynida kishilar o‗zlari yashagan tabiiy muhit holatini
kuchli darajada o‗zgartirdi.

Hozirda inson xo‗jalik faoliyati ta‘sirida tabiiy

muhitning

buzilishi

va

degradatsiyasi

jarayonlarini

quyidagicha

baholash

mumkin

(Н.Лукьянчиков,

И.Потравный, 2000):

– kuniga atmosferaga sanoat va transport faoliyati

mahsuli sifatida 60 mln. t ―issiqxona‖ gazlari (SO

2

)

chiqarilmoqda,

– kuniga 55 ming gektar tropik o‗rmonlar payhon qi-

linmoqda va yo‗qotilmoqda;

– kuniga dunyo okeanining ifloslanishi oqibatida 220

ming t baliqlar o‗lmoqda;

– kuniga 220 ming gektar yer cholga aylanmoqda;

– kuniga 10-20 hayvon va o‗simlik olami turlari

yo‗qolmoqda.

―Tabiat – jamiyat‖ tizimidagi o‗zaro munosabatlar

ziddiyatlashuvining asosiy sabablari turlicha bo‗lib, ular

ham o‗zaro bir-biri bilan bog‗liq tarzda ro‗y beradi.
Ulardan asosiysi Yer shari aholisining tez sur‘atlarda

ko‗payishidir. 1790-yil ma‘lumoti bo‗yicha, sayyora ahol-
isi soni 1,9 mlrd. kishi bo‗lgan. 1890-1990-yillar

oralig‗ida dunyo aholisining soni 1,49 dan 5,32 mlrd. ki-
shiga ko‗paydi. 1999-yil 12-oktabrda sayyoramiz aholisi
soni 6 mlrd. ga yetdi, 2012-yilga kelib 7 mlrd. ga yetgani
holda, 2 022 -yi l 8 ml rd. li pog‗ona zabt etildi.

Aholi sonining bunday – muntazam tarzda, tezkorlik

bilan o‗sishi sanoat va qishloq xo‗jalik ishlab chiqarishning

o‗sishi, transport, urbanizatsiya, rekreatsiya va boshqa
sohalarni

ham

jadal

rivojlantirishga

olib

keldi.

Taraqqiyotning keyingi bosqichlarida insonning tabiatga


background image

Ilim h

á

m jámiyet. №2.2024

39

nisbtan ―zo‗ravon‖ligi orta borib, ―tabiat – jamiyat‖
tizimidagi o‗zaro munosabatlarga putur yeta boshladi.

―Tabiat – jamiyat‖ tizimidagi ziddiyatlar barcha

geotizim (ekotizim)larda ekologik vaziyatlarni tubdan

o‗zgarishiga olib kela boshladi. Atmosfera havosi, Dunyo
okeani va boshqa suv havzalarining ifloslanishi, Yer
sayyorasi haroratining o‗zgarishi, ozon qatlamining
yemirilishi, ko‗plab hayvon va o‗simlik turlarining

yo‗qolishi, o‗rmonlarning betartib kesilishi ―tabiat –

jamiyat‖

tizimidagi

avvalgi

barqaror

ekologik

muvozanatning qo‗pol tarzda buzilganligidan dalolatdir.
Pirovard natijada vujudga kelgan ekologik muammolar
nafaqat Yer sharining ayrim mintaqa va geotizimlari

(o‗rmon, dasht, o‗tloq, tog‗ va h.k.), balki sayyora
(global), xususan biosfera miqyosida ham namoyon

bo‗lmoqda. Ushbu vujudga kelgan keskin ekologik
vaziyatlar Yerdagi hayot tarzi (ritmi)ning o‗zgarishiga,
kishilarning jismonan va ruhan toliqishiga, ularda turli
surunkali

xastaliklarni

kelib

chiqishi,

o‗lim

ko‗rsatkichlarining ortishi bilan birga, juda katta miqdorda
ijtimoiy-iqtisodiy zararlarga ham sabab bo‗lmoqda.

Tabiiy resurslarni o‗ylamasdan iste‘mol qilish tabiiy

resurslardan oqilona foydalanishga to‗liq va qaytarib

bo‗lmaydigan tarzda o‗rnini bosishi kerak. Turli tarixiy

davrlarda geografik muhit har xil bo‗lgan, lekin u doimo

aholi hayoti va faoliyati uchun zarur bo‗lgan resurslar

manbai bo‗lib kelgan va shunday bo‗lib qoladi. Inson aj-

dodlari tomonidan qit‘alarga joylashish qadimgi davrlarda
boshlangan. Eng muhim manba - bu har qanday etnik guruh
vakillari yashagan va hozirda ularning uzoq avlodlari
yashaydigan hudud. Turar joy uchun afzal qilingan hudud-
lar – qutb va qutb kengliklaridan tashqari barcha iqlim zon-

alarida tekislik va qirg‗oq pasttekisligi.

Tabiat va jamiyatning umumiy belgilari bilan bir qator-

da o‗ziga xos tomonlari ham bor. Butun ijtimoiy
hayot, ishlab chiqarish, inson va ongi tabiat qonunlariga

bo‗ysunadilar. Bu borada jamiyat tabiatning bir qismi, un-
ing sotsial mohiyatini aks ettiradi. Jamiyat va tabiat turli

yo‗nalishlarda doim muloqotda bo‗ladi. Tabiiy muhitsiz
jamiyat yashay olmaydi. Hayot insonni tabiat bilan

bog‗laydi. Insonni yashashi uchun zarur bo‗lgan barcha
narsalar – ozuqa, kiyim, qurilish materiallari va boshqalar
tabiatdan olinadi. Jamiayatda foydalaniladigan barcha
narsalar ikki element: tabiat mahsuloti va mehnat natijasida

hosil bo‗ladi.

Jamiyat rivojlanishining turli bosqichlarida uning tabi-

atga bo‗lgan munosabati o‗zgarib borgan. Ibtidoiy jamoa

tuzumida insoniyat tabiatga sezilarli ta‘sir o‗tkazmagan.
Quldorlik tuzumida dehqonchilik va chorvachilikning

vujudga kelishi tabiatga ta‘sirning keskin kuchayishiga olib
keldi. Feodalizm tuzimida mehnat vositalarinig takomil-
lashuvi, aholi sonining ortib borishi natijasida insonning

ta‘sir doirasi va sur‘ati o‗sib brogan. Kapitalistik ijtimoiy-
iqtisodiy tuzum qaror topishi bilan fan va texnika rivoji,
sanoat, transportning vujudga kelishi, tabiiy boyliklarning

tezkor o‗zlashtirilishi tabiatga ta‘sirning yuqori darajasiga
yetkazdi. Atrof muhitning zararli chiqindilar bilan ifloslani-

shi muammosi kelib chiqdi. Tabiat va jamiyat o‗rtasida

o‗ziga xos antripogen moddda va energuya almashinuvi,

ya‘ni xom-ashyolarni tabiatdan ortig‗i bilan olinishi va
zararli chiqindi holiday atrof muhitga tashlanishi tabiat va

jamiyat o‗rtasidagi azaliy muvozanatning buzilishiga olib
keldi. Tabiat va jamiyat munosabatlarining rovijlanishida
biogen, antropogen va texnogen bosqichlar ajratiladi.

Toshqinlarga yordam berish, butun xalqlarni oziq-

ovqatsiz qoldiradigan qurg‗oqchilikdan qutqarish, texnogen
falokatlarning oldini olish – bular hal etilishi kerak bo‗lgan
masalalarning bir qismi, xolos. Asosiysi, tabiatning

jamiyatga ta‘siri katta insoniy yo‗qotishlarga va tabiiy
ofatlardan keyin tiklanish uchun katta moddiy xarajatlarga
olib kelmaydi.

Tabiatning jamiyatga ta‘siri tabiiy fanlarning: fizika,

kimyo, biologiyaning paydo bo‗lishi va rivojlanishi

jarayonini ko‗rsatadi. Atrof-muhitni o‗rganishga bo‗lgan

qiziqish Uyg‗onish davrida va Yangi asrning boshida
ayniqsa kuchaygan. XVII-asr ingliz faylasufi F.Bekon

tabiatni bilish orqali jamiyat o‗ziga zarur bo‗lgan

farovonlikka erishadi, deb taʼkidlagan. Geografik muhit

haqidagi bilimlarni to‗plash va ulardan foydalanishning

turli shakllari paydo bo‗ldi.

Afsuski, ko‗pincha fan oldiga maqsad qo‗yilgan -

tabiatni inson irodasi va aqli bilan zabt etish. XX asrning

o‗rtalariga kelib atrof-muhitdagi o‗zgarishlar shu qadar

keng ko‗lamli bo‗ldiki, ―Inson tabiat podshohi‖ aforizmi,

keyinroq unga ―Podshoh emas, balki kasallik‖ degan izoh

paydo bo‗ldi. Ilmiy va texnologik taraqqiyot uchun atrof-
muhitning alohida elementlari talab qilinadi va uning

yutuqlari ko‗pincha butun geografik qobiqda, masalan,
issiqxona gazlari yoki iqlimiy qurilmalarning ta‘sirida aks
etadi.

Shu bois 1992-yil Rio-de-Janeyro shahrida bo‗lib o‗tgan

BMTning ―Atrof-muhit va rivojlanish‖ga bag‗ishlangan
xalqaro anjumanida quyidagicha yakuniy qarorga kelingan:

―Agarda bizning sivilizatsiyamizning taraqqiyot xarakteri

o‗zgartirilmasa, uni halokat kutmoqda‖. Anjumanda qabul

qilingan ―XXI asr kun tartibi‖ nomli hujjatda shunday
jumlalar mavjud: 1) atrof-muhitni muhofaza qilishda
iqtisodiy taraqqiyotga e‘tibor bermaslik qashshoqlikka olib
keladi; 2) atrof-muhitga e‘tibor bermagan iqtisodiy
rivojlanish sayyoramizni cho‗lga aylantiradi; 3) ijtimoiy
adolatsiz

dunyoda

ekologik xavfsizlikni ta‘minlab

bo‗lmaydi. Garchand shunday ekan tabiatda amalga
oshirilayotgan barcha o‗zgarishlar chuqur ilmiy asosga
ega bo‗lmog‗i lozim.

Аdabiyotlar

1. O‗zbekiston Respublikasida atrof-muhit holati va tabiiy resurslardan oydalanish to‗g‗risida Milliy ma‘ruza. –T.: Chi-

nor ENK, 2002, 2006, 2008, 2012.

2. O‗zbekiston ekologik harakati dasturi. –T.: 2009.
3. Xodjimatov A.N., Alimqulov N.R., Xolmurodov Sh.A., Djurayev M.E. Ekologiya va tabiatni muhofaza qilish. –T.:

«Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi» - 2020.

4. Baratov P.Tabiyatni muhofaza qilish. –T.: « O‗zbekiston», 1998.

REZYUME.

Maqolada tabiat bilan jamiyat o‗rtasidagi o‗zaro munosabatlar, uning murakkabligi, insonning tabiatga

ongli munosabati haqida fikr yuritilgan.

РЕЗЮМЕ.

В статье рассматривается взаимодействие природы и общества, его сложность, сознательное отно-

шение человека к природе.

SUMMARY.

The article examines the interaction of nature and society, its complexity, and man‘s conscious attitude to

nature.

Библиографические ссылки

O‘zbekiston Respublikasida atrof-muhit holati va tabiiy resurslardan oydalanish to‘g‘risida Milliy ma’ruza. -T.: Chi-nor ENK, 2002, 2006, 2008, 2012.

O‘zbekiston ekologik harakati dasturi. -T.: 2009.

Xodjimatov A.N., Alimaulov N.R., Xolmurodov Sh.A., Djurayev M.E. Ekologiya va tabiatni muhofaza ailish. -T.: «Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi» - 2020.

Baratov P.Tabiyatni muhofaza ailish. -T.: « O'zbekiston», 1998.

inLibrary — это научная электронная библиотека inConference - научно-практические конференции inScience - Журнал Общество и инновации UACD - Антикоррупционный дайджест Узбекистана UZDA - Ассоциации стоматологов Узбекистана АСТ - Архитектура, строительство, транспорт Open Journal System - Престиж вашего журнала в международных базах данных inDesigner - Разработка сайта - создание сайтов под ключ в веб студии Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil - ilmiy elektron jurnali yuridik va jismoniy shaxslarning in-Academy - Innovative Academy RSC MENC LEGIS - Адвокатское бюро SPORT-SCIENCE - Актуальные проблемы спортивной науки GLOTEC - Внедрение цифровых технологий в организации MuviPoisk - Смотрите фильмы онлайн, большая коллекция, новинки кинопроката Megatorg - Доска объявлений Megatorg.net: сайт бесплатных частных объявлений Skinormil - Космецевтика активного действия Pils - Мультибрендовый онлайн шоп METAMED - Фармацевтическая компания с полным спектром услуг Dexaflu - от симптомов гриппа и простуды SMARTY - Увеличение продаж вашей компании ELECARS - Электромобили в Ташкенте, Узбекистане CHINA MOTORS - Купи автомобиль своей мечты! PROKAT24 - Прокат и аренда строительных инструментов