ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
99
INGLIZ, ÓZBEK VA QORAQALPOQ NUTQ MADANIYATI
Sherimbetova Nargiza Nietbay qizi
QDU inglis tili va adabiyoti kafedrasi
stajyor-óqituvchi
shinnara1717@icloud.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16080596
Nutqni yaxshi bilish san'ati doimo odamning tarbiyasi va madaniyatining
ko‘rsatkichi sifatida baholangan. Shubhasiz, tarbiya zamonaviy jamiyatda va har
bir xalq madaniyatida muhim fazilatdir. Muloqot har qanday holatda nutqiy
etiket va xushmuomalalikni saqlashni talab qiladi va nutq harakati muloqot
mazmunini ochib beruvchi kalitdir.
Vijdonan yondashuv munosabatlarining namoyon bólishi madaniy va
tarixiy rivojlanishga boǵliq. Bu farqlar anglosakson va turkiy jamiyatlar órtasida
katta farqni kórsatadi, va har uchchala millatning óziga xosligi aynan shu
nuqtada ajralib turadi va kengroq tushuntirishga harakat qilamiz:
1.Madaniy va tarixiy rivojlanishning ta'siri:
Har bir jamiyatning óz madaniyati, tarixi va qadriyatlari mavjud. Bu omillar
insonlarning dunyoqarashini, xulq-atvorini va muloqot usullarini shakllantiradi.
An'analar, diniy e'tiqodlar, ijtimoiy normalar va tarixiy voqealar vijdonan
yondashuv munosabatlarining namoyon bólishiga ta'sir qiladi. Masalan,
an'anaviy jamiyatlarda kattalarga hurmat, oilaviy qadriyatlar va jamoaviylik
muhim ahamiyatga ega bólsa, individual jamiyatlarda shaxsiy erkinlik,
mustaqillik va raqobatbardoshlik qadrlanadi.
2. Anglosakson va turkiy jamiyatlar órtasidagi farqlar:
Anglosakson jamiyatlari: Individualizm, shaxsiy erkinlik va mustaqillik
yuqori qadrlanadi. Raqobatbardoshlik, muvaffaqiyatga erishish va shaxsiy
yutuqlar muhim ahamiyatga ega. Rasmiylik, ishbilarmonlik va aniqlik muloqotda
ustuvorlik qiladi. Shartnomalar, qonunlar va huquqiy normalar munosabatlarni
tartibga solishda muhim rol óynaydi.
Turkiy jamiyatlar: Jamoaviylik, oilaviy qadriyatlar va kattalarga hurmat
yuqori qadrlanadi. Mehmondóstlik, saxovat va ózaro yordam muhim ahamiyatga
ega. Ishonch, sadoqat va dóstona munosabatlar muloqotda ustuvorlik qiladi.
An'analar, urf-odatlar va norasmiy munosabatlar munosabatlarni tartibga
solishda muhim rol óynaydi.
3. Tillar va jamiyatlar doirasidagi farqlar:
Tillar jamiyatlarning madaniyatini, qadriyatlarini va dunyoqarashini aks
ettiradi. Tillardagi murojaat shakllari, iboralar va nutqiy etiket qoidalari
jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlarni va ierarxiyani kórsatadi. Masalan, ingliz
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
100
tilida rasmiy va norasmiy murojaat shakllari aniq farqlanadi, turkiy tillarda esa
kattalarga hurmat bilan murojaat qilish muhim ahamiyatga ega. Tillardagi
maqollar, iboralar va frazeologizmlar jamiyatning qadriyatlarini va
dunyoqarashini ifodalaydi.
4. Vijdonan yondashuv munosabatlarining namoyon bólishi:
Vijdonan yondashuv munosabatlari har bir jamiyatda óz madaniyati, tarixi
va qadriyatlariga mos ravishda namoyon bóladi. An'anaviy jamiyatlarda
vijdonan yondashuv munosabatlari oilaviy qadriyatlar, kattalarga hurmat va
jamoaviylik asosida quriladi. Individual jamiyatlarda vijdonan yondashuv
munosabatlari shaxsiy erkinlik, mustaqillik va tenglik prinsiplari asosida
quriladi.
Globalizatsiya va madaniy almashinuv natijasida turli madaniyatlar
órtasidagi muloqot kuchaymoqda. Bu esa umumiy qabul qilingan vijdonan
yondashuv munosabatlarining shakllanishiga olib kelmoqda.
Xulosa qilib aytganda, vijdonan yondashuv munosabatlarining namoyon
bólishi madaniy va tarixiy rivojlanishga boǵliq. Anglosakson va turkiy jamiyatlar
órtasidagi farqlar buning yaqqol misolidir. Tillar va jamiyatlar doirasidagi
farqlar esa bu jarayonning murakkabligini va xilma-xilligini kórsatadi.
Ingliz tilida vijdonan yondashuv nutq etiketiga xos bólgan xususiyatlar
butun dunyoga tanilgan. Bu yerda óziga xos qoidalar mavjud bólib, ular kóp
hollarda boshqa millatlarning etiket qoidalari bilan mos kelmasligi mumkin.
Ingliz odam har doim vijdonli bólishni va etiketni buzmaslikni, hatto suhbatning
mazmuniga qarab ózining asosiy maqsadi deb biladi. Ingliz kishisi uchun etiketni
bilish – bu atrofdagi odamlarni óziga jalb qilish va ularni yaxshi kutib olishni
anglatadi.
Ingliz mentaliteti haqida sóz borganda, shuni aytish mumkinki. inglizlarda
hamisha, birinchi órinda, shaxsiy hayot, shaxsiy hudud va mulk huquqlari turadi.
Biroq, inglizlar yolǵizlikni yoqtirishmaydi. Shaxsiy hududga nisbatan
munosabatni Angliyada har joyda his qilish mumkin. Hatto navbatda ham
odamlar bir-biriga bir metrdan yaqin turishni xohlamaydilar. Teatrda va
kinoteatrda inglizlar ótirganda, ular órtalarida noma’lum odam bilan bósh joyni
qoldirishga harakat qilishadi. Ehtimol, bu orqali ingliz atrofidagi jamiyatga
hurmatini bildiradi.
Inglizlarga xos bólgan boshqa yana bir xususiyat, ular óz manfaatlarini
kórib chiqish, qulaylikni sevish, hamda hisob-kitob qilishdir. Bu shaxsiy hayotga,
shaxsiy narsalarga va odamlarning odatlariga ham tegishlidir. Inglizlar boshqa
odamning shaxsiy hayotiga, suhbatga aralashishga, tanqid qilishga, óz fikrini
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
101
majburan bildirishga yól qóymaydilar. Angliyada hech kim doimiy stressda
yashamaydi, kópchilik odamlar ózini erkin va xotirjam his qilishadi, ulardan
agressivlikni kutishning hojati yóq, ular doim hushyor bólishni talab qilmaydi.
Ózbek mentalitetida ham shaxsiy hayotga hurmat muhimdir, lekin
jamoaviylik va mehmondóstlik an’analari ham kuchli. Ózbeklar oila va dóstlar
bilan vaqt ótkazishni qadrlashadi. Mehmonga hurmat kórsatish, ularni issiq
kutib olish ózbek madaniyatining ajralmas qismidir. Ózbek jamiyatida ham
xotirjamlik va ózaro hurmat muhim ahamiyatga ega.
Qoraqalpoq mentaliteti ózbek mentalitetiga óxshash jihatlarga ega.
Qoraqalpoqlar ham mehmondóst, oila va dóstlarga sadoqatlidir. Ular ham
shaxsiy hududga hurmat bilan qarashadi, lekin jamoaviylik va ózaro yordam
an’analari kuchli. Qoraqalpoqlar ham boshqalarning shaxsiy hayotiga
aralashishni yoqtirishmaydi va óz fikrlarini majburlab tiqishtirmaydilar. Ular
odatda xotirjam va sabr-toqatlidirlar.
Garchand ingliz, ózbek va qoraqalpoq mentalitetlarida farqlar bólsa-da,
ularda umumiy jihatlar ham mavjud. Shaxsiy hayotga hurmat, boshqalarning
fikrlarini hurmat qilish va xotirjamlik barcha uch millat uchun muhimdir. Ammo,
jamoaviylik va mehmondóstlik ózbek va qoraqalpoq mentalitetlarida ingliz
mentalitetiga nisbatan kuchliroq namoyon bóladi.
Shaxsiy hududga nisbatan bunday munosabatga qaramay, inglizlar
boshqalarga, masalan, qiyin ahvolda bólgan odamlarga yordam berishga tayyor
va ularning ehtiyojlariga e’tiborli bólishadi. Inglizlar kóproq salomlashishadi,
atrofdagi odamlarga kóproq e’tibor kórsatishadi, samimiylik kórsatishadi va
"rahmat" kabi iboralarni ishlatishadi.
Ózbek va qoraqalpoqlar esa vijdonan yondashuv nutq etiketiga va
xushmuomalalikka aksariyat hollarda unchalik ahamiyat bermaydilar, ular
tabiiyroq, va majburiyatni tólaqonli his etmaydilar.
Shunday qilib, inglizlarda vijdonan yondashuv nutqining shakli muhimroq
bólsa, ózbek va qoraqalpoqlarda uning mazmuni asosiy ahamiyatga ega.
Agar munosabatlar teng bólmasa, har uchchala madaniyatda ham tenglikni
namoyish qilish vijdonan hisoblanadi, ammo bunga erishish usuli har xil bóladi:
ózbek va qoraqalpoqlar ózlarining jamiyatdagi yuqori maqomiga mos ravishda
suhbatdoshlari pozitsiyasini kótarishga harakat qilishadi, inglizlar esa
suhbatdoshining maqomiga tenglashib, norasmiylikni kórsatishga intilishadi.
Ózbek va qoraqalpoq tillari nutq etiketida hissiylik va tabiiylik hukm suradi,
bunda ahamiyat asosiy ravishda mazmunga beriladi, shaklga esa unchalik e’tibor
qilinmaydi, bu esa inglizlarga xos xususiyatdan farq qiladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
102
Suhbatdoshingizni tóǵri tushunish uchun, turli madaniyat vakillari órtasida
muvaffaqiyatli muloqot órnatish uchun vijdonan yondashuv nutq etiketi
strategiyalaridagi farqlarni, shuningdek, kommunikantlarning nutqiy etiket
xususiyatlarini bilishingiz muhimdir.
Adabiyotlar:
1.
Арутюнова
Н.Д.
Перформатив
//
Языкознание:
Краткая
энциклопедическая лексика. Москва, 1998. С. 372-373.
2.
Дмитриев Д.В. Толковый словарь. Москва: Астрель; АСТ, 2003. 1578 с.
3.
Карпеева О.Я. Некоторые грамматические изменения при переводе с
английского на русский // Известия Чувашского университета. 2016. № 4.
С. 207-210.
4.
Карпеева О.Я., Петрова О.А. Космические речевые акты в обучении
речевому этикету // Лингвистика, лингводидактика, переводоведение:
современные вопросы и перспективы исследования: Материалы
международной
научно-практической
конференции.
Чебоксары:
Издательство Чувашского университета, 2015. С. 52-60.
5.
Остин Дж.Л. Три способа пролить чернила // Философские работы.
Санкт-Петербург, 2006. 335 с.
6.
Шульженко Г.А. Малые речевые жанры в английском языке //
Филологические науки. Теория и практика. 2008. № 1-2(1). С. 161-164.
