ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
82
UMUMIY ANESTEZIYA FONIDA MEXANIK SHIKASTLANGAN
YURAK TO‘QIMASINING MORFOLOGIK O‘ZGARISHLARI:
TAJRIBAVIY TAHLIL
Turniyozov Azamat Askarovich
Buxoro davlat tibbiyot instituti mustaqil izlanuvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16024326
Annotatsiya:
Ushbu eksperimental tadqiqotda umumiy anesteziya (azot oksidi – N₂O)
sharoitida mexanik shikastlangan kalamush yuragi to‘qimasidagi morfologik
o‘zgarishlar o‘rganildi. Morfologik tahlil natijalariga ko‘ra, kardiomiotsitlarda
distrofik o‘zgarishlar, kariolizis, sitolizis, o‘choqli nekrozlar, interstitsial shish,
venoz dimlanish va leykotsitar infiltratsiyalar aniqlangan. Ushbu o‘zgarishlar
yurak faoliyatining buzilishiga olib kelishi mumkin bo‘lib, ular anesteziya
ta’sirini baholashda muhim ko‘rsatkichlardir. Tadqiqot natijalari klinik
amaliyotda yurak asoratlarini erta aniqlash va oldini olishda ahamiyatlidir.
Kalit so‘zlar:
yurak, morfologik o‘zgarish, umumiy anesteziya, N₂O,
mexanik shikast, eksperiment.
Materiallar va usullar
Tadqiqot Buxoro davlat tibbiyot instituti ilmiy-tadqiqot laboratoriyasida
olib borildi. Eksperiment uchun 30 ta 9 oylik, 200–250 g og‘irlikdagi sog‘lom, oq
zotsiz kalamushlar tanlab olindi. Hayvonlar tasodifiy usulda ikkita guruhga
bo‘lindi. Birinchi nazorat guruhi (n=10) umumiy anesteziyaga uchratilmagan,
ya’ni fiziologik holatdagi kalamushlardan iborat bo‘ldi. Ikkinchi, eksperimental
guruh (n=20) a’zolari o‘ng orqa oyoq mushak to‘qimasiga mo‘ljallangan zarba
orqali mexanik shikastlantirildi, shundan so‘ng ularga azot oksidi (N₂O) bilan
120 daqiqa davomida umumiy anesteziya qo‘llandi.
Tajriba sharoitida kalamushlar hayvonlarga nisbatan shafqatsizliksiz,
bioxavfsizlik qoidalariga to‘liq amal qilingan holda dekapitatsiya qilindi. Olingan
yurak to‘qimalari tezda fiksatsiya qilinib, gistologik tahlil uchun tayyorlandi.
Gematoksilin-eozin, Van Gizon va toluidin ko‘ki bo‘yoqlari yordamida bo‘yash
ishlari bajarildi. Mikroskopik kuzatuvlar yorug‘lik mikroskopida amalga
oshirildi.
Morfometrik tahlillar DN-107T/Model NLSD-307B mikrometri orqali olib
borilib, kardiomiotsitlarning diametri yurakning o‘ng va chap bo‘lmacha hamda
o‘ng va chap qorinchalari bo‘yicha aniqlashtirildi. Har bir preparatdan o‘rtacha
20-25 ta hujayra o‘lchovga olindi. Olingan natijalar matematik-statistik usullar
bilan tahlil qilindi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
83
Natijalar
Nazorat guruhidagi kalamush yuragi anatomik va gistologik jihatdan me’yor
holatida bo‘lib, kardiomiotsitlar muntazam joylashgan, yadro-sitoplazma
tuzilmalari aniq, interstitsial sohada shish, yallig‘lanish yoki fibroz belgilarisiz
kuzatildi. Venoz va arteriol tomirlar diametri fiziologik darajada bo‘lgan.
Eksperimental guruhdagi kalamush yuraklarida esa turli patomorfologik
o‘zgarishlar aniqlandi. Xususan, kardiomiotsitlar ko‘paygan diametri,
sitoplazmada vakuollanish, kariolizis va sitolizis belgilari, interstitsial shish va
kollagen tolalar miqdorining ortishi kuzatildi. Shuningdek, yurak mushaklarida
eozinofil va neytrofil granulotsitlardan iborat diffuz va o‘choqli infiltratsiyalar,
venoz qon tomirlarida eritrotsitar dimlanish, gemasideroz belgilari va arteriya
devorlarida arteriosklerotik o‘zgarishlar aniqlandi.
Mikromorfometrik tahlil natijalariga ko‘ra, nazorat guruhiga nisbatan
kardiomiotsit diametri: o‘ng bo‘lmachada 6,89%, chap bo‘lmachada 3,4%, o‘ng
qorinchada 10,25%, chap qorinchada 3,63% ga ortgan. Nazorat guruhi oq
kalamushlar yuragi ichi bo‘sh muskulli organ bo‘lib, qonni haydovchi nasos
vazifasini bajaruvchi asosiy a’zodir. Yurak oldingi ko‘ks oralig‘ida assimetrik
tarzda joylashgan bo‘lib, uning ko‘proq qismi o‘rta chiziqning chap tomonida
joylashgan. Yurak oldingi yuzasining katta qismi o‘pka bilan qoplangan, uning
old qirralari ikkala plevraning tegishli qismlari bilan birgalikda yurak oldingi
tomonidan o‘tib, uni oldingi ko‘krak devoridan ajratib turadi. Bundan mustasno
holda yurakning old yuzasi perikard orqali to‘sh suyagi V va VI qovurg‘alarning
tog‘ayiga tutashgan. Yurakning chegaralari ko‘krak devoriga quyidagicha
proeksiyalanadi:
Yurakning yuqori chegarasi III qovurg‘a tog‘ayining yuqori qirrasi sohasida
bo‘lib, o‘ng chegarasi esa III qovurg‘adan V qovurg‘a sathigacha to‘sh suyagining
o‘ng chetidan 2-3 sm o‘ng tomonga o‘tadi. Pastki chegarasi esa ko‘ndalang
ravishda V qovurg‘a tog‘ayi va chapdan III qovurg‘a tog‘ayidan yurak cho‘qqisiga
qadar davom etadi.
Morfologik tekshiruvda yurakning ikkala bo‘lmachasi va qorinchasi
miokardida metabolik, nekrobiotik o‘zgarishlar aniqlanmadi. O‘ng qorincha va
chap qorincha miokardida mushak tolalari bo‘lmachalarga nisbatan zichroq
joylashganligi yaqqol ko‘zga tashlandi.
Nazorat guruhining 9 oylik kalamushlarida yuragining organometrik
parametrlarining dinamikasi quyidagicha edi: kuzatish davrida tana vazni
ko‘payganligi sababli yuragining o‘rganilgan organometrik parametrlari ham
oshdi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
84
O‘tkazilgan gistomorfometrik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kuzatuv
davrida nazorat guruhining 9 oylik kalamushlari umumiy 235,92 gr dan 246 gr
gacha, o‘rtacha 239,84±1,11 g ni, yurak obsalyut massasi 783,98 mg dan 800,5
mg gacha, o‘rtacha 792,32±1,91 mg ni, 1 g tana massasiga nisbatan yurakning
nisbiy massasi 8,28 mg dan 10,88 mg gacha, o‘rtacha 9,51±0,27 mg ni, yurak
uzunligi 1,72 sm dan 1,98 sm gacha, o‘rtacha 1,88±0,1 sm ni tashkil etganligi
qayd etildi.Kuzatuv jarayonida, o‘ng bo‘lmacha kardiomiotsitlar ko‘ndalang
o‘lchamining diametri 12,65 mkm dan 15,1 mkm gacha, o‘rtacha 13,84±0,3
mkm ga, chap bo‘lmacha kardiomiotsitlar ko‘ndalang o‘lchamining diametri 17,7
mkm dan 21,7 mkm gacha, o‘rtacha 19,57±0,36 mkm ga, o‘ng qorincha
kardiomiotsitlar ko‘ndalang o‘lchamining diametri 14,4 mkm dan 16,84 mkm
gacha, o‘rtacha 15,71±0,25 mkm ga, chap qorincha kardiomiotsitlar ko‘ndalang
o‘lchamining diametri 17,7 mkm dan 21,7 mkm ga, o‘rtacha 20,41±0,42 mkm ga
tengligi aniqlandi.
Xulosa
Umumiy anesteziya va mexanik shikast kombinatsiyasi yurak to‘qimalarida
sezilarli morfologik va gistostruktural o‘zgarishlarga olib keladi. Eksperimental
kalamushlarda kuzatilgan kardiomiotsit distrofiyasi, nekroz o‘choqlari,
tomirlardagi gemodinamik buzilishlar yurakning funksional salohiyatini
pasaytiruvchi omillar sifatida e’tirof etiladi. Mazkur o‘rganishlar shuni
ko‘rsatadiki, umumiy anesteziya fonida travma olgan bemorlarda yurak
faoliyatini monitoring qilish, oldindan xavfli alomatlarni aniqlash va ularga
nisbatan profilaktik choralarni ishlab chiqish dolzarb hisoblanadi. Tadqiqot
natijalari kardiologiya, anesteziologiya va eksperimental morfologiya
yo‘nalishlarida amaliy ahamiyatga ega..
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Grebennikov V.A. Nerv-mushak monitoringi. 2019.
2. Demidov V.I. Respirator distress va endotoksemiya. 2023.
3. Stenli F., Malamed D. Anestetiklar va ularning so‘rilishi. 2017.
4. Madjidova Ya. N. va boshq. Anesteziya va oksidlovchi stress. 2023.
5. Abdurahmonova D.R. va h. Propofol va Sevofluran solishtirma tadqiqi. 2024.
6. Lazaranko L.L. va h. Yurak morfologiyasi asoslari. 2024.
7. Kulikov O.A., Balashov V.P. Eksperimental o‘pka shikastlanishida yurak
morfologiyasi. Morfologik Yangiliklar, 2020; 28(2):64–73.
8. Atashev A.R. Travmatologiyada spinal-epidural anesteziya: Lonkokain
samaradorligi. Interpretation & Research, 2023.
9. Avdeev S.N. va boshq. XOBL bo‘yicha yangi klinik tavsiyalar: Yurakka ta’siri.
Terapevtik Arxiv, 2024; 96(3):292–297.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
85
10. Aminova M.I., Yusupova Z.X. Zamonaviy anestetiklar: tasnif va qo‘llanilishi.
Tibbiyotda Innovatsiyalar, 2024; 44(4):175–179.
11. Antropova G.A., Stepanova E.N. Regionlarda analgetik narkotiklar
assortimenti tahlili. Novgorod tibbiyot byulleteni, 2023; 4(133):599–610.
12. Abdukadirov A. va boshq. Bolalarda past gaz oqimidagi ingalyatsion
anesteziya. Pediatriyada Dolzarb Masalalar, 2024; 1(2):13–15.
13. Bubonova M.G., Aronov D.M. COVID-19 va yurak-qon tomir kasalliklari:
epidemiologiyadan reabilitatsiyagacha. Pulmonologiya, 2020; 30(5):688–699.
14. Laxin R.E., Jirnova E.A. va boshq. COVID-19 fonida o‘pka o‘zgarishlarining
morfologik va UTT ko‘rsatkichlari. Intensiv terapiya jurnali, 2023; 3:82–96.
15. Azaryonok M.K. va boshq. COVID-19dan keyingi interstitsial fibrozning
molekulyar belgilari. Vitebsk Tibbiyot Jurnali, 2024; 23(1):58–67.
