ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
30
МАМЛАКАТИМИЗ ХУДУДИДА ҲУҚУҚБУЗАРЛИКЛАР
ПРОФИЛАКТИКАСИ ҲАҚИДАГИ ИЛК ТАЪЛИМОТЛАРНИНГ
ШАКЛЛАНИШИ
Нарзиев Шахзодбек Зойирович
ИИВ Академияси “Ҳуқуқбузарликлар профилактикаси фаолияти”
кафедраси ўқитувчиси,
Режабов Абдизоир Бобомурод ўғли
ИИВ Академияси курсанти 3-ўқув курси 319-гуруҳ курсанти,
https://doi.org/10.5281/zenodo.14227977
Аннотация:
Мазкур мақолада қадимги даврларда ҳуқуқбузарликлар
профилактикаси тўғрисидаги илк таълимотлар, содир этилган
ҳуқуқбузарликларга нисбатан жазо ва унинг миқдори, ҳуқуқбузарликлар
профилактикаси чора-тадбирлари тўғрисида фикрлар илгари сурилган.
Калит сўзлар:
Ҳуқуқбузарлик, профилактика, чора-тадбир,
Зардуштийлик, таълимот, Марказий Осиё, Совет иттифоқи.
Ўзбекистонда ҳуқуқбузарликларнинг илк таълимотлари тарихий
равишда қадимги даврларга бориб тақалади. Миллий ҳуқуқий тизимнинг
ривожланишида Шарқий Ислом маданиятининг ва Марказий Осиё
ҳудудларининг ҳуқуқий мероси катта рол ўйнаган. Айниқса, давлат
ҳуқуқи, жиноят ҳуқуқи ва фуқаролик ҳуқуқи масалалари бўйича бир қатор
тарихий манбалар мавжуд.
Қадимги даврда Ўзбекистон ҳудуди Зардуштлик диний ва ҳуқуқий
таълимотлари билан ажралиб турарди. Зардуштийликда жиноятлар ва
уларга бериладиган жазо тизими мавжуд бўлиб, айниқса, ахлоқий ва
диний қонунлар бўйича қатъий қоида ва тартиблар ўрнатилган, лекин бу
тизим кўпроқ диний қонунларга асосланган бўлган.
Ислом даврида, яъни VII асрдан бошлаб, Ўзбекистон ҳудуди, хусусан,
Самарқанд ва Бухоро марказларида, ислом ҳуқуқи (шариат) татбиқ
қилинган. Бу даврда ҳуқуқбузарликлар, жиноят ва фуқаролик масалалари
ҳақида кўплаб ҳуқуқий таълимотлар шаклланган. Бухорода машҳур илмий
марказлар, масалан, Бухоро мадрасалари, ҳуқуқий таълимотларни
ўргатиш ва тадқиқ қилиш учун асос бўлган.
Хоразмшоҳлар давлатида (XII–XIII асрлар) ҳуқуқбузарликлар ва жазо
тизими ўзига хос хусусиятларга эга эди. Бу даврда Хоразмда ислом ҳуқуқи
ва маҳаллий қонунлар аралашиб, ўзига хос ҳуқуқий тизим шаклланган.
Тимурийлар даврида, айниқса, Амир Темур даврида, ҳуқуқбузарликлар ва
уларга нисбатан жазолар тизими янада ривожланган. Бу даврда ҳуқуқий
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
31
ва адлия тизими давлатнинг асосий пилларларидан бирига айланган.
Тимурликлар даврида жиноят ва фуқаролик ҳуқуқи, шунингдек, мулк
ҳуқуқи соҳаларида тартиб ўрнатилган.
Совет Иттифоқи даврида, Ўзбекистон ҳудудида ҳам умумий совет ҳуқуқи
тизими кучга кирди. Совет даврида ҳуқуқбузарликлар ва жиноятларни
жазолаш учун қатъий қоидалар белгиланган бўлиб, бироқ бу тизимнинг
ба'зи жиҳатлари одам ҳуқуқларига зиддиятларни ҳам юзага келтирди.
Шу тариқа, Ўзбекистонда ҳуқуқбузарликларнинг илк талимотлари, асосан,
диний ва тарихий ҳуқуқий анъаналарга асосланган бўлиб, кейинчалик
Ислом, Хоразмшоҳлар ва Тимуридлар даврида ривожланиб, Совет даврида
амалиётга киритилган.
Жиноятларнинг олдини олиш самарадорлигини янада ошириш орқали
жиноятчилик даражасини имкон қадар энг кичик миқдоргача
камайтиришга қаратилган билимларни яратиш ва уларни амалиётга
татбиқ этилишини назарда тутади. Тарихий-ҳуқуқий адабиётларнинг
таҳлилидан
келиб
чиқиб,
мамлакатимизда
криминологик
таълимотларнинг ривожланиш жараёнини қуйидаги тўрт босқичга бўлиб
ўрганиш мумкин:
– Марказий Осиёга ислом динининг кириб келишигача бўлган давр;
– Марказий Осиёга ислом динининг кириб келишидан то чор Россияси
босқинигача бўлган давр;
– Чор Россияси ва собиқ иттифоқ даври
– Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришгандан то ҳозирги
кунгача бўлган давр.
Мамлакатимизда
ҳуқуқбузарликлар
профилактикасига
оид
илк
таълимотлар шакланиши тарихий ва ижтимоий таркибий омилларга
асосланади. Ўзбекистонда ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш ва у билан
боғлиқ масалаларга биринчи марта эътибор қаратила бошлангандан бери
ўзига хос жараёнлар содир бўлди. Бу жараёнлар тарихий даврлар, миллий
қадриятлар ва ижтимоий ривожланишнинг мураккаб ўзгаришларига мос
равишда шаклланди. Ҳуқуқбузарликларга оид илк таълимотлар миллий
қадриятлар ва ўнталарга нисбатан анъанавий қарашлардан келиб чиқиб
шаклланган. Қадимги жамиятларда жазо бериш ва ҳуқуқни муҳофаза
қилиш асосан диний ва этник муносабатларга мос ҳолда бўлган. Масалан,
Ислом динида ҳуқуқбузарликлар бўйича кўплаб таълимотлар мавжуд
бўлиб, уларнинг мақсади жамиятда адолат ва ҳуқуқни таъминлашдан
иборат.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
32
Совет Иттифоқи даврида Ўзбекистонда қонунчиликни кучайтириш ва
жамиятда ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга бағишланган тизимлар
шаклланди. Совет ҳуқуқи, жумладан, жиноят қонунлари, административ
жазо ва ижтимоий тартибни таъминлаш йўналишида махсус қонунлар ва
чоралар ишлаб чиқилди. Шу билан бирга, аҳолини ҳуқуқий тарбиялаш ва
ҳуқуқий билимларни ошириш мақсадида турли тадбирлар ўтказила
бошланди.
1991 йилда Ўзбекистон мустақилликка эришгач, ҳуқуқбузарликларнинг
профилактикасига янгича ёндашувлар бошланди. Бунда, биринчи
навбатда, демократик қонунчилик ва фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоя
қилишга эътибор қаратилди. Бош қонун – Конституция, соғлом ҳуқуқий
тизим ва жамиятдаги ахлоқий нормаларни ривожлантириш учун олиб
борилаётган сиёсатлар шу йўналишда шаклланди. Бу вақтда жиноятчилик
ва ҳуқуқбузарликлар профилактикасида давлат идоралари, жумладан,
ички ишлар вазирлиги, прокуратура ва судлар билан бирга,
фуқароларнинг ҳуқуқий хабардорлигини оширишга қаратилган ўқув ва
тарғибот ишлари амалга оширила бошланди.
Охирги йилларда ҳуқуқбузарликларнинг профилактикасига янги
ёндашувлар татбиқ этилмоқда. Масалан, қонунчиликда ҳушёрликни
ошириш, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар билан ҳамкорликни
мустаҳкамлаш, ахборот технологияларини қўллаш орқали профилактика
тадбирларини амалга ошириш кенгайган. Жамиятда ҳар кимнинг ҳуқуқ ва
эркинликларига ҳурматни таъминлаш учун давлат ва фуқаролик жамияти
ўртасидаги ҳамкорлик янгича формаларда ривожланмоқда.
Ушбу жараёнлар умумий аҳоли орасида ҳуқуқий тарбияни кучайтириш,
инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва қонунларга эҳтиромни оширишга
қаратилган дастурлар ва тренингларни ўз ичига олмоқда.
Мазкур йўналишда ҳукуматдан то энг қуйи бўғин бўлмиш маҳалла
идоралари, ҳаттоки оддий фуқарогача бўлган субъектлар тизими
шакллантирилди ҳамда улар ўртасида ҳуқуқбузарликлар профилактикаси
соҳасига оид вазифалар тақсимланди. Ўзбекистон Республикаси
Президентининг 2017 йил 14 мартдаги ПҚ-2833-сонли “Ҳуқуқбузарликлар
профилактикаси ва жиноятчиликка қарши курашиш тизимини янада
такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қароридаги “давлат
идоралари аксарият ҳолларда ҳуқуқбузарликлар профилактикасини
фақатгина ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг вазифаси сифатида
баҳолаб, оқибатда ушбу фаолиятга лозим даражада эътибор қаратмаяпти”
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
33
деган танқидий фикрда ҳам ҳуқуқбузарликлар профилактикаси фаолият
эканлиги таъкидланган
Ҳуқуқбузарликларнинг профилактикаси соҳасидаги таълимотларнинг
шаклланишини давом эттиришда, Ўзбекистондаги тарихий ва ижтимоий
ўзгаришлар, шунингдек, жамиятнинг умумий ҳуқуқий ривожланиш
тенденциялари муҳим аҳамиятга эга. Илк таълимотлар ва амалиётлар
жамиятнинг аниқ талаблари ва эҳтиёжларига мос бўлган ҳолда
шаклланган. Бу жараённи тўлиқроқ кўриб чиқиш учун унинг босқичларига
боғлиқ тарзда тўплаб кўриш мумкин:
Қадимги жамиятларда, айниқса, Ислом ҳуқуқи ва анъанавий ҳуқуқий
тизимларда ҳуқуқбузарликлар профилактикасига катта эътибор
берилган.
Ҳуқуқбузарликлар
жамиятдаги
ноқулайликларни
ва
ўзгаришларни англатадиган, шунинг учун ҳам уларни олдини олишга
қаратилган тадбирлар кўп бўлган. Диний ва ижтимоий нормалар ҳам
жамиятни барқарорлик ва адолатга йўналтиришда муҳим роль ўйнаган.
Қадимий давлатларда, масалан, Миср, Ҳиндистон ва Юнонда, жамиятдаги
тартибни сақлаш ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга оид қоидалар
ишлаб чиқилган. Ҳар бир жамият ўзининг ижтимоий ва диний
қадриятларига мос равишда ҳуқуқий профилактика ва жазо бериш
тизимини шакллантирган.
Совет Иттифоқи даврида Ўзбекистонда жиноятчиликка қарши курашиш
ва профилактика йўналишида давлат сиёсатининг ўзига хос йўналишлари
шаклланган.
Совет
қонунларига
кўра,
жиноятлар
ва
ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш учун махсус амалий механизмлар
ишлаб чиқилган. Ҳуқуқбузарликларнинг профилактикаси кўпроқ
жиноятчиларни аниқлаш ва уларга қарши жазо тайинлашга қаратилган
эди. Шу билан бирга, ижтимоий тартибни сақлаш, ёшлар ўртасида қонунга
ҳурматни тарғиб қилиш ва маърифий ишларнинг ўрни муҳим эди.
Давлатнинг ижтимоий сиёсатини кучайтириш ва жиноятчиликка қарши
курашишда, айниқса, ёшларнинг тарбиясини яхши олишга катта эътибор
қаратилиши зарурлиги таъкидланди. Масалан, ёшлар орасида ҳуқуқий
ахлоқни шакллантириш, уларга қонунларнинг аҳамиятини тушунтириш
учун махсус курслар ва тренинглар ўтказила бошланди.
Ўзбекистон мустақилликка эришганидан сўнг, жиноятчиликка қарши
курашиш ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш масалалари янада
мураккаблашди. Конституция ва қонунлар асосида инсоннинг ҳуқуқ ва
эркинликларига ҳурмат қилишнинг асосий тамойиллари белгилаб
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
34
берилди. Давлат ўзининг ички ишлар, прокуратура ва суд органлари
орқали жиноятчилик ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш, шунингдек,
жамиятда ҳуқуқий тарбияни яхшилашга йўналтирилган тизимни
шакллантирди.
Ўзбекистон Республикасининг Конституциясидан ташқари,
1990-йиллардан бошлаб, қатор қонунлар ва қарорлар қабул қилинди. Бу
қонунлар, шу жумладан, ёшларга оид қонунлар, жиноятчиликка қарши
курашишда
профилактик
чоралар
кўришга
қаратилган
янги
механизмларни амалга оширишда муҳим роль ўйнади. Аҳолини ҳуқуқий
хабардор қилиш ва тарбиялашга алоҳида эътибор берилди.
Сўнгги йилларда ҳуқуқбузарликларнинг профилактикасида янги усуллар
ва амалий воситалар ишлаб чиқилган. Бу борада жамоатчилик билан
ҳамкорлик, ахборот технологияларини қўллаш, ҳуқуқий таълимни кенг
тарғиб қилиш каби йўналишлар муҳим ўрин тутади.
Интернет ва ахборот технологияларининг ривожланиши билан, онлайн
ҳуқуқий хабардорлик ва тарбиялаш тадбирлари амалга оширила
бошланди. Шунингдек, жиноятчиликка қарши курашишда ёшлар орасида
кенг жамоатчилик иштирак этган профилактик тадбирлар, турли
ижтимоий кампаниялар ва ташвиқотлар ташкил этилмоқда.
Ҳуқуқий тарбия ва психологияга асосланган профилактика ишлари ҳам
муҳим аҳамият касб этмоқда. Бу йўналишда ижтимоий ва психологик
маслаҳатлар, таълим муассасаларида ҳуқуқий фанлар ва шахсиятни
шакллантиришга йўналтирилган курслар ҳам кўплаб ижобий натижалар
бермоқда.
Ўзбекистондаги
ҳуқуқбузарликларнинг
профилактикасига
оид
таълимотлар муваффақиятли бўлиши учун давлат ва фуқаролик
жамиятининг ўзаро ҳамкорлиги муҳим аҳамиятга эга. Бу ҳамкорликнинг
асосий йўналишлари қуйидагиларни ўз ичига олади:
– Жамиятда ҳуқуқий ва ахлоқий тарбияни ривожлантириш.
– Давлат органлари ва маҳаллий органлар орасидаги мустаҳкам
ҳамкорлик.
– Норозиликларнинг олдини олиш, ижтимоий адолатни таъминлаш ва
инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш.
Шу билан бирга, профилактикага оид тадбирлар, қонунлар ва тарғибот
ишлари
тўлиқ
интегрaция
қилинган
ҳолда,
Ўзбекистондаги
ҳуқуқбузарликларнинг
олдини
олиш
стратегияси
мукаммаллаштирилмоқда.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
35
Фойдаланилаган адабиётлар:
1. Абдурасулова К. Мамлакатимизда криминологик таълимотларнинг
шаклланиши, ривожланиши, ҳозирги ҳолати ва замонавий криминология
фанининг вазифалари //Общество и инновaци. – 2021. – Т. 2. – №. 5. – С. 78-
90.
2. Ўзбекистон Республикаси Президентимиз Шавкат Мирзиёев 2017 йил 14
мартдаги “Ҳуқуқбузарликлар профилактикаси ва жиноятчиликка қарши
курашиш
тизимини
янада
такомиллаштириш
чора-тадбирлари
тўғрисида”ги 2833-сонли қарори // УРЛ: ҳттп://www.лех.уз.
