ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
130
O’ZBEK TILI VA INGLIZ TILLARIDA FALSAFIY TERMINLARNING
TARKIBI
Norqulova Ruxshona Dilshod qizi
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
+998978444585
https://doi.org/10.5281/zenodo.13911228
Annotatsiya.
Ushbu maqola o 'zbek va ingliz tillaridagi falsafiy atamalarning tarkibiy
qismlarni ko'rib chiqishga va bu murakkab iboralarni belgilaydigan lingvistik
nozikliklarni ko 'rib chiqadi. Tadqiqotda o'zbek va ingliz tillaridagi falsafiy
atamalarning tarkibi o 'rganilib, qiyosiy yondashuv qo'llaniladi. Aniq tahlil va
illyustratsiya orqali tadqiqot madaniy, tarixiy va lingvistik omillar falsafiy
tushunchalarning shakllanishi va talqinini qanday shakllantirishi haqida nozik
tushuncha beradi. Maqolada o'zbek kontekstida falsafiy atamalarning o 'ziga xos
namunalari o'rganilib, ularning qatlamlarini ochib, ularning ma 'nosiga xizmat
qiluvchi madaniy va til ta 'sirlari ochib berilgan
Kalit so 'zlar:
falsafiy terminlar, terminlarning tarkibiy tahlili, o 'zbek va ingliz tillarida
falsafiy terminlar.
Abstract.
This article examines the components of philosophical terms in Uzbek and
English and examines the linguistic subtleties that define these complex
expressions. The composition of philosophical terms in Uzbek and English
languages is studied in the research, and a comparative approach is used.
Through clear analysis and illustration, the study provides a nuanced
understanding of how cultural, historical, and linguistic factors shape the
formation and interpretation of philosophical concepts. The article examines
specific examples of philosophical terms in the Uzbek context, reveals their
layers, and reveals the cultural and linguistic influences that serve their
meaning.
Keywords:
philosophical terms, structural analysis of terms, philosophical terms in
Uzbek and English.
Falsafiy atamalarning tarkibiy qismlarini o'rganish bir necha sabablarga
ko'ra muhim ahamiyatga ega.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
131
Birinchidan, ushbu atamalarning tarkibiy elementlarini tushunish
murakkab falsafiy g'oyalarni ifodalovchi lingvistik arxitektura haqida bizga
asosiy tushunchalarni beradi. Olim va faylasuflar atamalarning tuzilishini
ajratish va tahlil qilish orqali ma'lum bir til, xoh ingliz, xoh o'zbek tillari
doirasida bo'lsin tushunchalar qanday shakllantirilishi, ifodalanishi va
bog'lanishi haqida chuqurroq tushunchaga ega bo'ladilar.
Ikkinchidan, bunday tadqiqotlar falsafiy nutqda muloqotning aniqligiga
hissa qo'shadi. Falsafiy g'oyalarning nozik tabiati ko'pincha aniq va to'g'ri
ifodalashni talab qiladi. Terminlarning qurilish komponentlarini tahlil qilish bir-
biriga yaqin tushunchalar orasidagi nozik farqlarni aniqlashga yordam beradi,
olimlar o'z g'oyalarini ravshanlik bilan etkazishlarini ta'minlaydi va yuzaga
kelishi mumkin bo'lgan tushunmovchiliklarning oldini oladi. Masalan, "
nisbiylik" yoki "egoizm" kabi atamalarni yaratadigan o'ziga xos morfologik
o'zgarishlar yoki kombinatsiyalarni anglash va tushunish, murakkab falsafiy
pozitsiyalarni aniqroq etkazish imkonini beradi.
Uchinchidan, falsafiy atamalarning tarkibiy elementlarini o'rganish g'oyalar
va falsafiy paradigmalar evolyutsiyasining tarixiy bayonini yoritib beradi. Til
dinamik va madaniy hamda intellektual o'zgarishlarni aks ettirganligi sababli,
atamalarning rivojlanishini kuzatish vaqt o'tishi bilan o'zgaruvchan falsafiy
manzara haqida tushuncha beradi. Turli davrlar va til an'analari o'rtasidagi
qiyosiy va qarama-qarshi tahlillar falsafiy tafakkurdagi o'zgarishlarni, yot
tushunchalarning qabul qilinishini va yangi g'oyalarning paydo bo'lishini ochib
berishi mumkin.
Bundan tashqari, ingliz va o'zbek kabi tillardagi falsafiy atamalarning
tarkibiy qismlarini qiyosiy tahlil qilish madaniyatlararo muloqotlarni ham
osonlashtiradi. U olimlarga umumiy tushunchalarni, tilshunoslik manbalarini va
falsafiy asoslarni aniqlash imkonini beradi, turli til va madaniy kontekstlarda
falsafiy fikrning o'zaro bog'liqligini chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Ushbu qiyosiy yondashuv yanada keng qamrovli va global ma'lumotga ega
falsafiy nutqqa hissa qo'shgan.
O'zbek falsafiy terminlar bazasida qo'shma so'z shaklidagi termin
birikmalar uchraydi. Ular asosan OT + OT shaklidagi qolib asosida qurilgan
bo'lib, ikki bir xil qiymatga ega bo'lgan tushunchalarni bir-biriga solishtiradi
yoki bir-biriga qarama-qarshi qo'yadi. Bularga misol qilib, zamon va makon,
internalizm va eksternalizm, analiz va sintez kabi terminlarni keltirish mumkin.
Bu qo'shma terminlar, asosan, ingliz tilidan qalqalash orqali yoki so'zma-so'z
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
132
tarjima qilish orqali yasalib, o'zbek tili terminologiyasining boyishiga xizmat
qiladi: time and place, internalism and externalism, analysis and synthesis kabi.
O’zbek tilida tarkibiy jihatdan umumiy ko'rinishga ega bo'lgan birikmali
terminlarning bir qancha qoliplari ko'p uchraydi. Bularga:
1. OT+OT: Baden maktabi, predikat belgisi, sartarosh paradoksi, vatan
ravnaqi, vijdon erkinligi va hokazo.
2. SIFAT+OT: badiiy empatiya, deduktiv fikr, dunyoviy jon, estetik did,
fundamentalistik eksternalizm, geografik determinism, gipotetik mulohaza,
ilohiy nazariya, kategorik imperativ, milliy ong, ontologik argument.
3. FE'L+OT: bilish nazariyasi, bilish usuli, ideallashtirilgan obyekt.
4. SIFAT+OT+OT: millatlararo muloqot madaniyati, moddiy ekvivalentlik
qonuni, moddiy ta 'sir qonuni, qadimgi xitoy falsafasi, yetarli asos qonuni.
Ingliz tilidagi ko'p komponenli terminlar asosan tarkibiga ko'ra quydagi
bir qancha guruhlarga bo'linishini tahlilimiz davomida guvohi bo'ldik:
1. N+N: axiology, copyright, psychologism, slingshot, structure-description,
thing-word, topic-neutral;
2. Adj+N: aesthetic appropriation, aesthetic empathy, basic action, dynamic
logic, ethical compliance, existential quantification, false dilemma, free will,
implicit bias, modal logic, natural deduction, personal identity, possible worlds.
3. Adj+N+N: divine command theory, external world skepticism, greatest
happiness principle, total evidence requirement, unexpected examination
paradox.
4. Adj+Ving: circular reasoning, ethical decision making, categorical
reasoning, evidential investigating, metaphysical speculating.
5. N+N: axiology, assertion sign, barber paradox, copyright, feminist
epistemology, Frege argument, gambler's fallacy, proof theory, relevance logic,
sound argument, truth value, virtue ethics.
6. N+of+N: context of discovery, denial of antecedent, fallacy of
composition, fallacy of red herring, fallacy of reification, principle of credulity,
principle of testimony.
Ingliz falsafiy nutqida "egoism" va "absolutism" kabi shakllangan atamalar
oddiy atamalarni o'zgartirish orqali tilning maxsus falsafiy tushunchalarni
yaratish qobiliyatini misol qilib ko'rsatadi. "Ego" tushunchasidan kelib chiqqan
"egoism" axloqiy individualizmni chuqur o'rganadi, shaxsiy manfaatni asosiy
tamoyil sifatida ta'kidlaydi. Axloqiy falsafada "egoism" atrofidagi munozaralar
o'z manfaatlarini jamoaviy farovonlikdan ustun qo'yishning axloqiy oqibatlarini
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
133
o'rganadi. Bu atama individual axloq va ijtimoiy qadriyatlar to'g'risidagi kengroq
nutqda nozik axloqiy pozitsiyani egallab, o'zgarishlarga uchraydi.
Ingliz falsafiy leksikasidagi "Chineese room argument" (sifat + ot + ot)
bilan ifodalangan murakkab frazema atamalar turli komponentlarni birlashtirib,
murakkab falsafiy bahslarni qamrab oladi. "Chineese room argument" sun'iy
intellekt, ong va tushunish haqidagi savollarni o'z ichiga oladi, aql va idrok
haqidagi falsafiy munozaralarga xos bo'lgan murakkab qatlamlarni tasvirlaydi.
Bundan tashqari, murakkab birikmali terminlarga "existential crisis
story" (sifat + ot + ot) kabi atamalar kiradi. Bu yerda "existential" va "crisis"
birikmasi ekzistensial falsafani "hikoya" nazariyasi bilan birlashtiradi. Ushbu
misol murakkab birikmali terminlar turli intellektual an'analar va intizom
sohalariga tayangan holda nozik falsafiy nuqtai nazarlarni ifodalashni qanday
osonlashtirishini ko'rsatadi. "Chineese room argument" va "existential crisis"
kabi terminlar ingliz tilining boy falsafiy mazmunni o'z ichiga olgan murakkab
atamalarni yaratish qobiliyatiga misol bo'lib, falsafiy izlanish va lingvistik
ifodaning o'zaro bog'liqligini ta'kidlaydi.
XULOSA;
Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, o'zbek va ingliz tillarida qiyosiy tahlilni
amalga oshirish orqali falsafiy atamalarning tarkibiy qismlarini tushunish
yaxshilanadi va u madaniyatlararo falsafiy tadqiqotlar atrofida davom etayotgan
muloqotga hissa qo'shadi, falsafa sohasida yanada yaxlit va global miqyosda
ishonchli ma'lumotlarni beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Black, M. (1949). Language and philosophy; studies in method.
2. Gabbay, D. M. (2012). Investigations in modal and tense logics with
applications to problems in philosophy and linguistics (Vol. 92). Springer
Science & Business Media.
3. Hacking, I. (1975). Why does language matter to philosophy?. Cambridge
University Press.
4. Peregrin, J. (1998). Linguistics and philosophy.
5. Рубцова, С. П. (2017). Художественный текст как предмет понимания в
лингвистике и философии. Вестник Воронежского Государственного
Университета. Серия: Философия, (4), 54-68.
6. Самигуллина, Л. З., Васильева, Э. Р., & Хакимова, А. И. (2018). Роль
философии,
филологии
и
лингвистики
в
терминологических
исследованиях. Филологические науки. Вопросы теории и практики, (5-1
(83)), 151-154.
