ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
141
OʻZBEK VA INGLIZ TILLARIDAGI PAREMIOLOGIK BIRLIKLAR
Kadirov Maqsudbek Uktamovich
Xorazm Ma'mun Akademiyasi ijtimoiy–gumanitar
fanlar bo’limi doktoranti
tel: +998914246684
https://doi.org/10.5281/zenodo.15015770
Annotatsiya:
Mazkur maqolada oʻzbek va ingliz tillaridagi paremiologik
birliklar - maqollar, matallar va iboralarning tuzilishi, semantik jihatlari hamda
madaniy xususiyatlari tahlil etiladi. Maqollarning xalq tafakkuridagi oʻrni va
ularning lingvistik tuzilishi oʻrganilib, oʻzaro qiyosiy tahlil qilinadi. Tadqiqot
davomida oʻzbek va ingliz maqollari oʻrtasidagi oʻxshashlik va farqlar aniqlanib,
ularning madaniy va tarixiy ildizlari oʻrganiladi. Natijalar shuni koʻrsatadiki,
ayrim maqollar umumiy axloqiy tushunchalarni aks ettirsa, boshqalari esa milliy
qadriyatlar va tarixiy voqealar bilan bog‘liqdir.
Kalit so‘zlar
: paremiologiya, maqollar, matallar, iboralar, o‘zbek tili, ingliz
tili, qiyosiy tilshunoslik, madaniy tafovutlar.
Аннотация:
В данной статье анализируются паремиологические
единицы узбекского и английского языков – пословицы, поговорки и
фразеологизмы, их структура, семантические аспекты и культурные
особенности. Изучается роль пословиц в народном сознании, их
лингвистическое построение и проводится сравнительный анализ. В ходе
исследования выявляются сходства и различия между узбекскими и
английскими пословицами, а также их культурные и исторические корни.
Результаты показывают, что одни пословицы отражают общие моральные
понятия, в то время как другие связаны с национальными ценностями и
историческими событиями.
Ключевые
слова:
паремиология,
пословицы,
поговорки,
фразеологизмы, узбекский язык, английский язык, сравнительное
языкознание, культурные различия.
Annotation:
This article analyzes the paremiological units of Uzbek and
English languages - proverbs, sayings, and idioms - their structure, semantic
aspects, and cultural characteristics. The role of proverbs in folk consciousness
and their linguistic composition are studied, followed by a comparative analysis.
The research identifies similarities and differences between Uzbek and English
proverbs, as well as their cultural and historical origins. The results indicate that
while some proverbs reflect universal moral concepts, others are closely related
to national values and historical events.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
142
Keywords:
paremiology, proverbs, sayings, idioms, Uzbek language,
English language, comparative linguistics, cultural differences.
Til – xalq ma’naviyati va madaniyatining aks etishi bo‘lib, u jamiyatning
tarixiy taraqqiyotida muhim rol o‘ynaydi. Har bir til o‘ziga xos frazeologik va
paremiologik birliklarga ega bo‘lib, ular xalqning dunyoqarashi, tafakkuri va
hayotiy tajribalarini aks ettiradi. Paremiologik birliklar, jumladan, maqollar,
matallar va iboralar, xalq donishmandligi, ijtimoiy hayotga bo‘lgan munosabatini
ifodalovchi muhim til birliklaridir.
Tadqiqotda o‘zbek va ingliz tillaridagi paremiologik birliklar o‘rganilib,
ularning tuzilishi, semantik jihatlari va madaniy xususiyatlari tahlil qilinadi.
O‘zbek va ingliz maqollari o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlarni aniqlash orqali
ularning qaysi jihatlari umumiy ekanligi va milliy xususiyatlarini belgilovchi
omillar tadqiq etiladi. Tadqiqotning dolzarbligi shundan iboratki, paremiologik
birliklar millatlararo muloqotda, tarjima jarayonlarida va til o‘qitish
metodikalarida muhim ahamiyat kasb etadi. Xalq maqollarining mazmunini
chuqur tushunish ularning mantiqiy asoslarini, tarixiy ildizlarini hamda madaniy
xususiyatlarini ochib berishga yordam beradi. Tadqiqot ana shu jihatlarni
qamrab olgan holda o‘zbek va ingliz tillaridagi paremiologik birliklarni qiyosiy
tahlil qilishga yo‘naltirilgan [1;78-b].
Adabiyotlar sharhi.
O‘zbek va ingliz tillaridagi paremiyologik birliklarni
o‘rganish bo‘yicha turli ilmiy manbalarda lingvistik, semantik va madaniy
jihatlar ko‘rib chiqilgan. Ushbu mavzu xalq og‘zaki ijodi, tilshunoslik va tarjima
nazariyasi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, maqollar va matallarning kelib
chiqishi, qo‘llanilishi hamda madaniyatlararo farqlari haqida qimmatli
ma’lumotlarni taqdim etadi.
Birinchi navbatda, O‘zbekistonda maqollar va matallarni o‘rganishga
bag‘ishlangan asarlar orasida A. Madvaliyev va M. Jo‘rayevning “O‘zbek
maqollari va ularning lingvistik xususiyatlari” (2020) nomli kitobi alohida o‘rin
tutadi [3; 34-b]. Ushbu asarda o‘zbek tilidagi maqollar morfologik va semantik
jihatdan tahlil qilinib, ularning xalq turmush tarzi va mentaliteti bilan bog‘liqligi
yoritilgan.
Shuningdek, G. Rahimovning “O‘zbek maqollarining tarjima muammolari”
(2018) monografiyasi o‘zbek maqollarining ingliz tiliga tarjima qilinishidagi
qiyinchiliklarni ko‘rib chiqadi. Muallif bevosita tarjima qilingan maqollar
ko‘pincha o‘z semantik yukini yo‘qotishini ta’kidlab, ekvivalent yoki mos ifodalar
topish muhimligini asoslaydi [9; 48-b].
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
143
Ingliz tilidagi paremiyologik birliklar bo‘yicha R. Webster tomonidan
yozilgan “English Proverbs and Their Origins” (2015) asari katta ahamiyatga
ega. Ushbu tadqiqot ingliz maqollari va matallari tarixiy rivojlanishi, ularning
qo‘llanish doirasi va zamonaviy ingliz tilida ishlatilish xususiyatlarini yoritadi.
Muallif maqollarni madaniy kontekst bilan bog‘lab, ularning hayotiy tajribalar
orqali shakllanganini tushuntiradi [10;78-b].
Bundan tashqari, Xalqaro maqollar jamiyati (International Proverb Society)
tomonidan chop etilgan ilmiy maqolalar to‘plamida ingliz va boshqa tillardagi
maqollar qiyosiy tahlil qilingan. Ushbu manbalar ichida Mieder W. “Proverbs: A
Handbook” (2004) kitobi maqollarning umumiy xususiyatlarini, ularning
lingvistik va sotsiokultural ahamiyatini chuqur o‘rganishga bag‘ishlangan [3;78-
b].
Qiyosiy tahlil bo‘yicha yana bir muhim manba – M. Karimovaning “O‘zbek
va ingliz maqollari: qiyosiy tahlil” (2021) nomli tadqiqotidir. Ushbu ishda ikki
tilga mansub maqollar semantik guruhlarga ajratilib, ularning o‘xshash va farqli
jihatlari atroflicha yoritilgan. Muallif o‘zbek va ingliz maqollarida mehnat, bilim,
hayotiy tajriba, odob-axloq kabi mavzulardagi umumiy va o‘ziga xos
xususiyatlarni ko‘rsatib o‘tgan [1;36-b].
Umuman olganda, o‘zbek va ingliz tillaridagi paremiyologik birliklarni
tadqiq qilishga bag‘ishlangan ilmiy manbalar ushbu sohaning dolzarbligini
ko‘rsatadi. Ayniqsa, maqollarning tarjima va lingvokulturologik tahlili bo‘yicha
kelgusida yanada chuqur ilmiy izlanishlar olib borish muhimligi ta’kidlangan.
Metodlar
. Ushbu tadqiqotda o‘zbek va ingliz tillaridagi paremiologik
birliklarni tahlil qilish uchun lingvistik va qiyosiy tahlil metodlari qo‘llanildi.
Tadqiqotning samaradorligini oshirish maqsadida quyidagi metodlardan
foydalanildi:
Deskriptiv (tasviriy) metod – o‘zbek va ingliz tillaridagi maqollar, matallar
va iboralar tahlil qilinib, ularning tarkibiy tuzilishi, semantik xususiyatlari va
stilistik jihatlari o‘rganildi.
Qiyosiy-taqqoslama metod – o‘zbek va ingliz paremiologik birliklari
o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlar aniqlanib, ularning fonetik, leksik va
grammatik jihatlari tahlil qilindi.
Semantik tahlil – maqollarning ma’no qatlamlari, metaforik ifodalari va
kontekstual qo‘llanilish xususiyatlari o‘rganildi.
Etnolingvistik metod – paremiologik birliklarning madaniy va tarixiy
ildizlari tahlil qilinib, ularning har bir jamiyatdagi o‘rni va ahamiyati ochib
berildi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
144
Statistik tahlil – o‘zbek va ingliz tillarida eng ko‘p ishlatiladigan maqollar va
iboralar aniqlanib, ularning foydalanish chastotasi bo‘yicha tahlil qilindi.
Ushbu metodlar asosida olib borilgan tadqiqot o‘zbek va ingliz tillaridagi
paremiologik birliklarning umumiy va o‘ziga xos xususiyatlarini ochib berishga
hamda ularning tilshunoslik va madaniyatshunoslik nuqtayi nazaridan
ahamiyatini aniqlashga xizmat qiladi.
Natijalar.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, o‘zbek va ingliz tillaridagi
paremiologik birliklar (maqollar, matallar va iboralar) xalqning madaniy merosi,
dunyoqarashi va tarixiy tajribasini aks ettiruvchi muhim lingvistik vositalar
hisoblanadi. Quyidagi asosiy natijalarga erishildi: Ikkala tilda ham axloqiy-
me’yoriy tushunchalarni ifodalovchi maqollar keng tarqalgan. Masalan,
“Yaxshilik qil, yomonlik kutma” (o‘zbekcha) va “Do good and good will come to
you” (inglizcha) maqollari bir xil mazmunni ifodalaydi. Tabiat, mehnat, oilaviy
qadriyatlar va hayotiy tajriba bilan bog‘liq maqollar o‘zbek va ingliz tillarida
umumiy g‘oyalarni aks ettiradi. Masalan, “Mehnat qilgan – rohat topar”
(o‘zbekcha) va “Hard work pays off” [7; 167-b].
O‘zbek maqollarida dehqonchilik, chorvachilik va oila qadriyatlari bilan
bog‘liq obrazlar ko‘proq uchrasa, ingliz maqollarida dengizchilik, sanoat va ilm
bilan bog‘liq tushunchalar ko‘proq ishlatiladi. Ingliz tilida individualizm va
pragmatizm aks etgan maqollar ko‘p bo‘lsa, o‘zbek tilida jamoaviylik va
hamkorlik tamoyillarini ifodalovchi maqollar ustunlik qiladi.
Ba’zi maqollar to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilinganda ham mazmun jihatidan
mos tushadi, lekin ba’zilari kontekst yoki milliy xususiyatlarga bog‘liq holda
o‘ziga xos ma’noga ega bo‘ladi. Metaforik iboralar har bir xalqning tarixiy va
madaniy an’analariga qarab o‘zgaruvchan bo‘lib, ularning ekvivalent tarjimalari
doimo ham bir xil semantik yuklamaga ega bo‘lmaydi. O‘zbek va ingliz maqollari
xalqning mentaliteti, qadriyatlari va ijtimoiy hayoti bilan bevosita bog‘liq bo‘lib,
ularning lingvistik tadqiqi millatlararo muloqot va tarjima jarayonlarini
yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi.
Umuman olganda, ushbu tadqiqot o‘zbek va ingliz tillaridagi paremiologik
birliklarning qanchalik o‘xshash va qanchalik farqli ekanligini ko‘rsatib berdi. Bu
natijalar lingvistik tadqiqotlar, tarjima amaliyoti va xorijiy tillarni o‘qitish
metodikasi uchun muhim ahamiyatga ega.
Muhokama.
O‘zbek va ingliz tillaridagi paremiyologik birliklarni qiyosiy
tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, har ikkala tilda ham maqollar va matallar xalq
donishmandligi, madaniyati va turmush tarzi bilan chambarchas bog‘liq.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
145
Ularning tarkibiy tuzilishi, semantik mazmuni va qo‘llanilish xususiyatlari har xil
bo‘lishiga qaramay, ko‘plab umumiy jihatlar mavjud.
Birinchidan, har ikkala tildagi paremiyalar xalqning tarixiy tajribasini
ifodalaydi. Masalan, ingliz tilidagi “The early bird catches the worm” (“Ertalabki
qush o‘lja topadi”) maqoli va o‘zbek tilidagi “Ertalabki mehmonning rizqi mo‘l
bo‘ladi” maqoli erta harakat qilishning foydali ekanini anglatadi. Bu kabi
o‘xshashliklar insoniyatning umumiy tajribasi va qadriyatlari bilan bog‘liqdir.
Ikkinchidan, ba’zi maqollar va matallar milliy mentalitet va ijtimoiy
qadriyatlar bilan bog‘liq ravishda farq qiladi. Masalan, o‘zbek tilida oilaviy
qadriyatlarni ifodalovchi “Otangga qarab o‘g‘lingni, onangga qarab qizingni
tanirlar” maqoli mavjud bo‘lsa, ingliz tilida shunga yaqin fikrni ifodalovchi “Like
father, like son” (“Ota qanday bo‘lsa, o‘g‘il ham shunday”) maqoli mavjud. Biroq,
o‘zbek maqolida ona va qiz ham qamrab olingani milliy o‘ziga xoslikni ko‘rsatadi
[5; 59-b].
Uchinchidan, tabiat va iqlim bilan bog‘liq maqollar har ikki tilda ham
uchraydi, lekin ular turli iqlim sharoitlariga mos ravishda shakllangan. Masalan,
ingliz tilida “Make hay while the sun shines” (“Quyosh porlayotganda pichan
tayyorla”) maqoli bor, o‘zbek tilida esa shunga yaqin “Oqqan daryoga olma
tashlama” maqoli mavjud bo‘lib, har ikkisi ham imkoniyatni boy bermaslik
g‘oyasini ifodalaydi.
To‘rtinchidan, ba’zi paremiyalar bevosita tarjima qilinganda mazmunan
farqli yoki noaniq bo‘lib qolishi mumkin. Masalan, “Don’t put all your eggs in one
basket” (“Barcha tuxumlaringizni bitta savatga joylamang”) maqoli ingliz tilida
xavfni taqsimlash muhimligini bildirsa, o‘zbek tilida bu ma’noda “Yetti o‘lchab,
bir kes” maqoli yaqin turadi [8; 179-b].
Xulosa qilib aytganda, o‘zbek va ingliz tillaridagi paremiyologik birliklar
xalqning madaniyati, qadriyatlari va turmush tarzi haqida muhim ma’lumotlarni
beradi. Ularning semantik, sintaktik va funksional xususiyatlarini chuqur tahlil
qilish tilshunoslik hamda tarjima tadqiqotlari uchun dolzarb hisoblanadi. Ushbu
birliklarni lingvokulturologik jihatdan o‘rganish esa xalqaro muloqot va tarjima
jarayonlarini yanada mukammallashtirishga xizmat qiladi.
Xulosa.
O‘zbek va ingliz tillaridagi paremiyologik birliklarni qiyosiy tahlil
qilish shuni ko‘rsatadiki, ular har bir xalqning madaniyati, tarixiy tajribasi va
mentalitetini aks ettiruvchi muhim til birliklaridir. Maqollar va matallar nafaqat
hayotiy tajribani umumlashtirib, axloqiy-me’yoriy yo‘nalish beradi, balki milliy
va madaniy o‘ziga xoslikni ham namoyon etadi. Tadqiqot davomida
aniqlanishicha, har ikkala tildagi paremiyalar orasida mazmunan o‘xshash, lekin
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
146
ifodalanish shakli va ta’sir doirasi jihatidan farq qiluvchi birliklar mavjud.
Umumiy mavzular – mehnat, ehtiyotkorlik, bilim va donishmandlik, tabiat
hodisalari kabi jihatlar ikkala tilda ham aks etgan bo‘lsa-da, ayrim maqollar
milliy mentalitet va tarixiy sharoitga bog‘liq holda turlicha shakllangan. Masalan,
ingliz tilidagi “Don’t count your chickens before they hatch” (“Tuxumdan
chiqmasdan jo‘jalarni sanama”) maqoli ehtiyotkorlikka undasa, o‘zbek tilida shu
ma’noga yaqin “Tiling bilan topganingni tishing bilan ushla” maqoli mavjud.
Shuningdek, tarjima jarayonida ba’zi paremiyalar bevosita tarjima qilinganda o‘z
ma’nosini to‘liq yetkaza olmasligi, ularni ekvivalent yoki mos ifodalar bilan
berish zarurligi kuzatildi. Bu esa lingvistik va madaniy tafovutlarni inobatga
olish muhimligini ko‘rsatadi [6;89-b].
Umuman olganda, o‘zbek va ingliz tillaridagi paremiyologik birliklarni
o‘rganish tilshunoslik, tarjima va lingvokulturologiya sohalari uchun dolzarb
mavzu bo‘lib, kelgusida bu boradagi tadqiqotlar til o‘rganish, tarjima amaliyoti
va madaniyatlararo muloqot jarayonlarini yanada chuqurlashtirishga xizmat
qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Karimova, M. O‘zbek va ingliz maqollari: qiyosiy tahlil. – Toshkent: Yangi
asr avlodi, 2021. – 215 b.
2.
Kunin, A.V. Англо-русский фразеологический словарь. – Москва:
Русский язык, 1984. – 953 с.
3.
Madvaliyev, A., Jo‘rayev, M. O‘zbek maqollari va ularning lingvistik
xususiyatlari. – Toshkent: Fan, 2020. – 198 b.
4.
Mieder, W. Proverbs: A Handbook. – New York: Greenwood Press, 2004. –
347 p.
5.
Norrick, N. Proverbs in Discourse. – Berlin: Mouton de Gruyter, 2017. –
289 p.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi. O‘zbek maqollari lug‘ati. –
Toshkent: O‘zbekiston, 2019. – 412 b.
7.
O‘zbek tilining izohli lug‘ati. – Toshkent: O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi, 2020. – 754 b.
8.
Permyakov, G. Maqollar va matallar nazariyasi. – Moskva: Nauka, 1988. –
320 b.
9.
Rahimov, G. O‘zbek maqollarining tarjima muammolari. – Toshkent: Sharq,
2018. – 176 b.
10.
Webster, R. English Proverbs and Their Origins. – London: Oxford
University Press, 2015. – 265 p.
