ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
122
ALDEGIDLAR VA ASETONNI POLIMERIZATSIYA QILISH ORQALI
YANGI POLIMER MATERIALLARNI OLISH
G‘ulomov Gulyuz Normurod qizi
Talaba, Navoiy davlat universiteti
Odilova Nozima Akbar qizi
Talaba, Navoiy davlat universiteti
Omanov Behruzjon Shuhrat o‘g‘li
t.f.(PhD), Kimyo kafedrasi dotsenti,
Navoiy davlat universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15173792
Annotatsiya.
Polimerning polikondensatlanishidan muhim farqi ham ana
shunda. Makromalekulada initsiatorlar ishtirokida faol markaz hosil qilish
polimerlanishning asosiy bosqichi hisoblanadi. Natijada o‘suvchi radikal
tuyingan valintli molikulaga aylanib,kinitek zanjirni davom etirishga moyil yangi
radikal hosil qiladi.Ionli polimerda oraliq faol maxsulotlar ionlar, ionlar jufti yoki
qutblangan koplekslardan iborat ionli polimer zanjirli mexanizm buyicha ham
bosqichli mexanizm buyicha borishi mumkin. Xozirgi vaqtda sirka aldegid
etilenni katalizator ishtirokida havo kislorodi bilan oksidlab olinadi. Katalizator
sifatida PdCl2 ishlatiladi.
Kalit so‘zlar:
Katalizator, polimer, ionlar, ketonlar, aldegid, radikal
Polimerlanish-quyi molikulali modda (monomer) larning kovalent bog‘
orqali birikib yuqori molekulali birikma makromolekulalar hosil qilish jarayoni.
Makromolekulaning elementar tarkibi ( uning chekka guruhini nazarga
olmaganda
)monomerning
tarkibdan
farq
qilmaydi.
Polimerning
polikondensatlanishidan muhim farqi ham ana shunda. Makromalekulada
initsiatorlar ishtirokida faol markaz (.) hosil qilish polimerlanishning asosiy
bosqichi hisoblanadi. Bu markaz reaksiyaning o‘sishini boshlab yuboradi va
monomer molekulasini faol markazga qushadi. Agar bu markaz turg‘un(uzoq
vaqt mavjud buluvchi ) bo‘lsa polimerlanish bosqichsimon deyiladi. Agar oraliq
mahsulot turg‘un bulmasa (qisqa vaqt mavjud bula olsa) polimer zanjirsimon
deyildi. Polimerda qatnashuvchi faol markazlar tabiatiga kura polimer radikal va
ionli bo‘ladi. Polimerda bir vaqtda 2 yoki undan ortiq turli monomerlar
qatnashishi mumkin. Radikalli polimer faqat zanjirli mehanizm buyicha boradi.
Erkin radikallar orqali oraliq faol mahsulotning funksiyasini utaydi.Etilen,
vinilxlorid vinilatsetat, metil-metokrilat, stireol, butadiyin, xloropren va boshqa
radikalli polimerga kiradigan monomerlarga mansubdir. Radikalli polimerini
xona xarorati va quyi temperaturalarda amalga oshirish uchun oksidlanish
qaytarilish
initsiatorlashdan
foydalaniladi.
Labaratoriya
amalyotida
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
123
fotokimyoviy iniksiatorlaash qo‘llanadi. Radikalli polimerni nurlari tezkor
elektronlar x-zarrachalar netronlar va hakozo tasirida hosil qilish ham mumkin.
Bu usuldagi initsiatorlash radiatsion kimyoviy initsiatorlash diyiladi.
Radikalli polemirda zanjir uzatish reaksiyasini ahamiyati muhim.Buning
mohiyati shundaki o‘suvchi radikal biron molikula (zanjir uzatuvchi
molikulaning) atom yoki bir guruh atomini uzib oladi. Natijada o‘suvchi radikal
tuyingan valintli molikulaga aylanib,kinitek zanjirni davom etirishga moyil yangi
radikal hosil qiladi.Ionli polimerda oraliq faol maxsulotlar ionlar,ionllar jufti yoki
qutblangan koplekslardan iborat ionli polimer zanjirli mexanizm buyicha ham
bosqichli mexanizm buyicha borishi mumkin. Zanjirsimon ionli polimerlar
kationli va anionli polimerga bulinadi.Kationli polimerdan o‘suvchi zanjir
uchidagi reaksiyaga kirishuvchi ionlar musbat zaryatli buladi. Izobutilin,
propilin, metilstirol vinelalkel, eferlar, izopiren vahokazo monomerlar kationli
polimerga oson kirishadi.Kationli polimerni past temperaturada amalga
oshirishda katalizatorlar bilan kompleks hosil qiluvchi katalizatorlar (suv,proton
kislotalar,spirtlar,galagen
alkenlar,efirlar
va
hakazo)
ishlatiladi.Sionit
venilidin,netroetilin,akrilonetlin,okril va metokril efirlar va hakazo anionli
polimerga oson kirishadi.
Bu reaksiyadan ketonlar tuzilishini aniqlashdan foydalaniladi.Alohida
vakillari atsetofinon-200s da suyuqlanadi, 2020s da gul hidiga ega. Toshkumir
simolasi tarkibida uchraydi.Atsetofinon hozirgi vaqtda sanoat miqyosida
etilbenzolni katilitek oksidlab olinmoqda. Parmiriya sanoatida ishlatiladi.Alkil
aromatik ketonlar bromlanganda algel guruhi vodorotlari birin ketin bromga
almashinlanadi.Alkil aromatik ketonlar sekin astalik bilan oksidlanganda aldigo
ketonlar yoki dikonlar hosil buladi.Kuchli oksidlovchi alkel aromatik ketonlarni
karbon keslotalargacha oksidlaydi.
Alkel aromatik ketonlar alkil gruhi hisobidan turli xil reaksiyalarga
kirishgan oladilar. Masalan ular klayzen kondensatlanishi monnix reaksiyalariga
oson kirisha oladi. Toza aromatik ketonlar natriy oksididagi sxema bo‘yicha
parchalanadilar. To‘yinmagan ketonlar aromatik aldegidlarning yog‘ qator
ketonlari bilan uzaro tasiri natijasida olinishi mumkin.
Aromatik oksiketonlar (olifenilmeton)Friz reaksiyasi yordamida hosil
qilinishlari mumkin. Toza aromatik ketonlar olifenmeton gruhi uglevodlarini
oksidlash orqalihosil qilinadi. Fizik va kimyoviy funksiyalari. Aromatik ketonlar
yoqimli gul hidiga ega bulgan suvada erimaydigan suyuq yoki qattiq
moddalardir.Aromatik ketonlarning reaksiyaga kirishuvchanlik qobilyatiga yog‘
qator ketonlarnikiga qaraganda past. Ular yog‘ qator ketonlarga kirishadigan
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
124
ayrim reaksiyalarga kirishmaydilar. Masalan aromatik ketonlar natriy besulfedi
bilan reaksiyaga kirishmaydilar. Ko‘pchilik aromatik ketonlar vodorod, sionid
kislota, fosforning xlorli birikasi gidroksilamin, gidrazin va boshqalar bilan yog‘
qator ketonlari kabi tasir etadilar.
Dastlab aldegidlaming izomeriyasi va nomlanishi bilan tanishib chiqamiz.
Aldegidlarning gomologik qatori chumoli aldegidi bilan boshlanadi. Emperik
nomenklatura bilan nomlashda aldegidning nomi ularga mos keladigan kislota
nomidan olinadi. Sistematik nomenklatura bo‘yicha nomlashda aldegidlarning
nomi tegishli to‘yingan uglevodorodlar nomi oxiriga al qo‘shimchasi qo‘shib
hosil qilinadi. Uglevodorod radikallarining nomi va holati raqamlar bilan
ko‘rastiladi.
Aldegidlarni ratsional nomenklatura bo‘yicha nomlashda sirka aldegidi asos
qilib olinadi, qolgan aldegidlar uning hosilasi deb qaraladi.
Aldegidlar radikaliga qarab: 1) alifatik yoki to‘yingan (alkanallar); 2)
to‘yinmagan (alkenallar, alkinallar): 3) aromatik (arenallar) xillarga bolinadi.
Bundan tashqari, aldegidlaming geterosiklik, bitta yoki ko‘p karbonil guruh
tutgan xillari ham bor (S. 184).
10, 94, 100: S, 184, 191, Z, 90; A, 528; KM, 81. Iz., nom. To‘yingan aldegidlar
to‘yingan radikalli ketonlarga izomer bo‘ladi. Ularning umumiy formulasi CHO,
mos ravishda molekulyar massasi M = 14n + 16 Aldegidlarda Taqat C zanjiri
bo‘yicha izomerlar bo‘ladi, chunki raqam- ash doim aldegid guruhdan
boshlanadi. Ketonlarda C zanjiri va kar- bonil guruhning holati bo‘yicha
izomerlar bor. Ketonlarning molekulyar formulasi bir xil, lekin karbonilga
birikayotgan radikallari har xil bo‘lgan zomeriai metamer izomerlar ham
deyiladi (S. 191. Z. 87, KL. 205)
Xalqaro nomlashda aldegidlarda mos alkan nomiga -al, ketonlar- da-on
qo‘shimchasi qo shiladi. Tarixiy nomlashda mos karbon kislota nomidagi kislota
so‘zini aldegid so‘ziga almashtirish bilan nomlanadi Ratsional nomlashda
aldegidlar sirka aldegidning metil radikali H ning uglevodorod radikaliga
almashinishi hosilalari sifatida, ketonlar esa karbonilga birikkan radikallar
asosida nomlanadi.
Aldegid va ketonlarni olishning bir necha usullari ishlab chiqilgan.
Shulardan ayrimlari bilan tanishib chiqamiz.
1. Birlamchi spirtlami oksidlash yoki ulardan vodorodni tortib olish
natijasida aldegid, ikkilamchi spirtlardan esa ketonlar hosil boʻladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
125
2. Atsetilenga suv birikishi natijasida aldegid, uning gomologlaridan esa
ketonlar hosil boʻladi. Jarayon kadmiy, kalsiy, fosfat katalizatori ishtirokida, 360-
4200S haroratda olib boriladi.
3. Aldegid va ketonlar kislotalar va ularning aralashmasini 400-4500S va
ThO2, MnO2, CuO, ZnO ishtirokida pirolizga uchratib olinishi mumkin.
4. Texnikada aldegidlar etilen uglevodorodlariga SO2 va N2 biriktirib
(oksosintez) olinadi.
Xulosa.
Xozirgi vaqtda sirka aldegid etilenni katalizator ishtirokida havo
kislorodi bilan oksidlab olinadi. Katalizator sifatida PdCl
2
ishlatiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Akolekar D. В., Bhargava S. К. (2000) Adsorption of NO and CO on silver-
exchanged microporous materials // J. Mol. Catal. A: Chem. 157(1-2). P. 199-206.
2.
Omanov B.Sh. // Compact technology of acetone production// Science
and Education in Karakalpakstan ISSN 2181-9203. №1/1 (38) 2024. 199-204
betlar
3.
Bekhruzjon Omanov// Chemical reactor modeling in acetone production
process using aspen plus software// Universum: технические науки. 3(120)
Март 2024. P. 28-32.
