ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
83
VINILXLORID ISHLAB CHIQARISHNING AN’ANAVIY USULLARI
Akmalova Ruxshona Akmal qizi
talaba, Navoiy davlat universiteti
Odilova Nozima Akbar qizi
talaba, Navoiy davlat universiteti
Omanov Behruzjon Shuhrat o’g’li
t.f.(PhD), kimyo kafedrasi dotsenti, Navoiy davlat universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15172159
Annotatsiya.
Ushbu ishda vinilxlorid ishlab chiqarishning an’anaviy
usullari, ularning kimyoviy jarayonlari, afzalliklari va kamchiliklari tahlil
qilingan. Asosan asetilen va etilen asosidagi texnologiyalar ko‘rib chiqilib,
ekologik xavfsizlik va samaradorlik jihatlari yoritilgan. An’anaviy usullarning
sanoat miqyosidagi ahamiyati va ularni takomillashtirish yo‘nalishlari haqida
fikr yuritilgan.
Kalit so’zlar:
Vinilxlorid, an'anaviy usullar, xlorlash, etilen, termik
parchalanish, kimyoviy reaksiya, xavfsizlik, sanoat texnologiyasi, katalizatorlar.
Аннотация.
В данной работе рассмотрены традиционные методы
производства винилхлорида, проанализированы их химические процессы,
преимущества и недостатки. Основное внимание уделено технологиям на
основе ацетилена и этилена, а также вопросам экологической
безопасности и эффективности. Отмечено значение этих методов в
промышленности и направления их совершенствования.
Ключевые
слова:
Винилхлорид,
традиционные
методы,
хлорирование, этилен, термическое разложение, химическая реакция,
безопасность, промышленная технология, катализаторы.
Annotation.
This work examines the traditional methods of vinyl chloride
production, analyzing their chemical processes, advantages, and drawbacks. The
focus is placed on acetylene- and ethylene-based technologies, highlighting
aspects of environmental safety and efficiency. The significance of these
methods in industrial applications and possible directions for their
improvement are also discussed.
Keywords:
Vinyl chloride, traditional methods, chlorination, ethylene,
thermal decomposition, chemical reaction, safety, industrial technology,
catalysts.
Vinilxlorid (VX) — polivinilxlorid (PVX) polimerizatsiyasi uchun asosiy xom
ashyo bo'lib, sanoatning turli sohalarida, jumladan qurilish, tibbiyot,
avtomobilsozlik va boshqa ko'plab sanoat tarmoqlarida keng qo'llaniladi.
Vinilxloridning ishlab chiqarilishi, ayniqsa, uning asosiy xomashyosi bo'lgan PVX
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
84
materialining keng qo'llanilishi tufayli, dunyo miqyosida muhim sanoat
jarayoniga aylangan. Vinilxlorid ishlab chiqarish jarayonlari asosan etilen va
xlorni biriktirish orqali amalga oshiriladi, bu esa bir qator texnologik qadamlarni
o'z ichiga oladi.
Vinilxlorid ishlab chiqarishning asosiy bosqichi — bu etilen va xlorni
biriktirish jarayoni. Etilen (C₂H₄) va xlor (Cl₂) kimyoviy reaksiyaga kirishadi va
natijada etilen xlorid (C₂H₄Cl₂) hosil bo'ladi. Bu jarayon quyidagi reaksiyaga
asoslanadi:
C2H4 + Cl2 → C2H4Cl2
Etilen xloridning hosil bo'lishi jarayonida, xlor gazining ishlatilishi xavfli
bo'lishi mumkin, chunki xlor o'zining toksikligi va korroziv ta'siri bilan tanilgan.
Shuning uchun, bu jarayonni amalga oshirishda xavfsizlikka katta e'tibor
qaratiladi.
Etilen xloridning keyingi bosqichi — degidrogeneratsiya jarayoni. Bu
jarayonda etilen xlorid yuqori haroratda va katalizatorlar yordamida
degidrogeneratsiyalanadi, bu esa vinilxlorid (VX) va vodorod xlorid (HCl) hosil
bo'lishiga olib keladi. Reaksiya quyidagicha ifodalanadi:
C2H4Cl2 → C2H3Cl + HCl
Ushbu jarayonning samaradorligini oshirish uchun yuqori harorat va bosim
talab qilinadi, bu esa energiya sarfini oshiradi. Shu bilan birga,
degidrogeneratsiya jarayonida hosil bo'lgan vodorod xlorid (HCl) chiqindisi
atrof-muhitga zarar etkazishi mumkin, shuning uchun uni to'g'ri qayta ishlash
zarur.
Xlorli gazlar va birikmalar atrof-muhitga chiqarilsa, ular havoda koroziv
bo'lib, odamlar va tabiatga zarar yetkazishi mumkin. Xlorli gazlarning havo
orqali tarqalishi, o'simliklar va hayvonlar uchun xavf tug'dirishi mumkin,
shuningdek, ozon qatlamini kamaytirish kabi global ekologik muammolarga olib
kelishi mumkin.
Etilen xloridni degidrogeneratsiya qilish jarayonida hosil bo'lgan HCl
chiqindilari sanoat tomonidan to'g'ri qayta ishlanishi kerak. Aks holda, HCl
atmosfaga chiqarilishi, qattiq yog'och va boshqa materiallarni korroziyaga
uchratishi mumkin, bu esa atrof-muhitning ifloslanishiga olib keladi.
Vinilxlorid ishlab chiqarishning ekologik xavfsizligini oshirish va
samaradorligini yaxshilash uchun bir qator innovatsion texnologiyalar va
takomillashtirishlar mavjud.
Etilen xloridning degidrogeneratsiyasini optimallashtirish uchun katalitik
jarayonlar qo'llaniladi. Yangi va samarali katalizatorlar yordamida reaksiya
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
85
harorati va bosimi kamaytiriladi, bu esa energiya sarfini sezilarli darajada
pasaytiradi. Bundan tashqari, katalitik jarayonlar chiqindilarni kamaytirishga
yordam beradi va jarayonni ekologik jihatdan xavfsizroq qiladi.
Vinilxlorid ishlab chiqarish jarayonida energiya sarfi juda katta. Jarayonni
optimallashtirish, masalan, issiqlikni qayta ishlash yoki boshqa energiya
manbalaridan foydalangan holda, energiya sarfini kamaytirish mumkin.
Shuningdek, jarayonni izotermal sharoitda amalga oshirish orqali energiya
tejamkorligini oshirish mumkin.
Birinchi avlod vinilxlorid ishlab chiqarish texnologiyalarida organik
erituvchilar ishlatilgan, bu esa chiqindilarni ko'paytiradi va ekologik
muammolarni
keltirib
chiqaradi.
Yangi
yondoshuvlar
solvent-free
texnologiyalarni joriy etishni ko'zda tutadi, bu esa chiqindilarni kamaytiradi va
ishlab chiqarish jarayonini ekologik jihatdan xavfsiz qiladi.
Vinilxlorid ishlab chiqarishning kelajagi, ayniqsa, ekologik toza va samarali
texnologiyalarni rivojlantirish bilan bog'liq. Biologik jarayonlar, yuqori samarali
katalizatorlar va qayta ishlash texnologiyalari vinilxlorid ishlab chiqarishni
yanada ekologik jihatdan xavfsiz va energiya samarali qilish imkonini beradi.
Kelajakda vinilxlorid ishlab chiqarishda chiqindilarni kamaytirish, energiya
sarfini optimallashtirish va atrof-muhitga salbiy ta'sirlarni minimalizatsiya qilish
bo'yicha izlanishlar davom etadi.
Xulosa.
Vinilxlorid ishlab chiqarish jarayoni sanoatning muhim sohalaridan
biridir, ammo uning ekologik xavf va energiya sarfi kabi muammolari ham
mavjud. An'anaviy ishlab chiqarish usullari samarali bo'lsa-da, ekologik va
energetik jihatlarni hisobga olgan holda, texnologiyalarni takomillashtirish
zarur. Yangi texnologiyalar, masalan, katalitik jarayonlar, solvent-free
texnologiyalar va energiya qayta ishlash usullari ishlab chiqarishning
samaradorligini oshirishi, shu bilan birga, atrof-muhitga ta'sirni kamaytirishi
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mirzaev, A., & Rustamov, S. (2015). Kimyo sanoatida zamonaviy
texnologiyalar. Tashkent: Fan va texnologiya nashriyoti, 98-112.
2.
Xudoyberganov, B., & Akhmedov, U. (2018). "Vinilxlorid ishlab
chiqarishda an'anaviy va yangi usullar," Kimyo va texnologiya jurnali, 35(2), 78-
84.
3.
Dumas, R., & White, P. (2013). Vinyl Chloride: Production and
Applications. Elsevier, 120-135.
4.
Smith, J., & Miller, D. (2009). Chemical Process Engineering: Vinyl Chloride
Synthesis. Springer, 75-90.
