ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
5
MUSIQA VA HARAKATNING UZVIY BOGʻLIQLIGI: NAZARIYA VA
AMALIYOT
Qalimbetov Mansur
О‘zbekistоn dаvlаt sаn’аt vа mаdаniyаt instituti
Nukus filiаli tаlаbаsi
Zuxra Yuldasheva
О‘zbekistоn dаvlаt sаn’аt vа mаdаniyаt instituti
Nukus filiаli o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15393171
Annotatsiya:
Mazkur maqolada musiqa va jismoniy harakatning o‘zaro
bogʻliqligi ilmiy-nazariy asosda yoritilgan. Musiqa inson harakati, ruhiy va
jismoniy holatiga qanday ta’sir etishi, bu bogʻliqlikning pedagogik va madaniy
ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Xususan, bolalar rivojida ritmik harakatlar va
musiqaning o‘rni, shuningdek, raqs san’atining tarixiy-madaniy ildizlari haqida
fikr yuritiladi.
Kalit soʻzlar:
musiqa, harakat, ritm, raqs, bola rivoji, psixologiya,
pedagogika, madaniyat.
Insoniyat qadimdan musiqa va harakatni bir butun jarayon sifatida idrok
etgan. Musiqa faqat eshitish bilan emas, balki his qilish, anglash va jismoniy
ifoda orqali ham o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Ritm va harakat uygʻunligi inson
organizmida tabiiy bir holat bo‘lib, har qanday jismoniy faoliyatda, ayniqsa
bolalikda, bu holat alohida ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada musiqa va
harakatning o‘zaro bogʻliqligi turli nuqtai nazardan tahlil qilinadi.
Inson hayotida musiqa va harakat bir-biri bilan chambarchas bogʻliqdir.
Musiqa nafaqat tinglovchining ruhiyatiga ta’sir qiladi, balki jismoniy harakatga
ham turtki beradi. Bu bogʻliqlik qadim zamonlardan buyon turli madaniyatlarda
raqs, marosimlar va jismoniy mashgʻulotlar orqali namoyon boʻlgan.Ilmiy
tadqiqotlarga koʻra, musiqa odam miyasi faoliyatiga bevosita ta’sir koʻrsatadi.
Ritmik ohanglar yurak urishini, nafas olish tezligini va mushaklarning harakatini
muvofiqlashtiradi. Ayniqsa, barqaror ritmga ega boʻlgan musiqa insonni harakat
qilishga undaydi. Shu sababli sportchilarning mashgʻulotlari vaqtida tezkor
musiqa eshitilishi tavsiya etiladi.Bola rivojlanishida musiqa va harakat ayniqsa
muhim oʻrin tutadi. Raqs yoki ritmik harakatlar orqali bola musiqa ohangini,
tempi va dinamikasini yaxshiroq his etadi. Bu esa musiqiy eshituv qobiliyatini
rivojlantirishga xizmat qiladi. Shuningdek, bunday mashgʻulotlar bolaning
muvozanat, koordinatsiya va ifoda qilish qobiliyatini oshiradi.Deyarli barcha
xalqlarning folklorida musiqa va harakat (raqs) bir butun holda mavjud.
Masalan, qoraqalpoq xalq raqslari musiqaning ohangiga muvofiq jismoniy ifoda
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
6
vositasi sifatida shakllangan. Har bir harakat musiqa bilan uygʻunlashib,
madaniy gʻoyalarni ifodalaydi.Musiqa va harakatning bogʻliqligi inson
tabiatining ajralmas qismidir. Ular ruhiy holatni ko‘taradi, jismoniy salomatlikni
mustahkamlaydi va estetik zavq bagʻishlaydi. Shuning uchun ham musiqa va
harakat uygʻunligini ta’minlaydigan faoliyatlar raqs, jismoniy tarbiya, ritmik
mashgʻulotlar ta’lim va tarbiya jarayonida alohida oʻrin tutishi kerak.
Musiqa — bu tovushlar tizimi boʻlib, unda ritm, tempo, dinamik kabi
elementlar mavjud. Harakat esa jismoniy ifodaning asosiy shaklidir. Psixologik
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, musiqa tinglovchining ruhiyatini o‘zgartiribgina
qolmay, uning jismoniy harakatiga ham bevosita ta’sir qiladi. Masalan, ritmik
ohanglar odamni avtomatik ravishda harakatga undaydi. Bunday bogʻliqlik inson
organizmining nerv-tizimi va reflektor faoliyatiga borib taqaladi.Bola organizmi
musiqa va harakatga sezgir bo‘ladi. Bolalar musiqa eshitganida o‘z-o‘zidan qo‘l
yoki oyoqlari bilan ritmik harakatlar qilishni boshlaydi. Bu holat orqali u
tovushni jismoniy sezadi va unga javob qaytaradi. Ayniqsa, maktabgacha
yoshdagi bolalar uchun musiqali o‘yinlar, raqs elementlari bilan boyitilgan
darslar muhim ahamiyatga ega. Bu nafaqat bola estetik didini rivojlantiradi,
balki uning jismoniy sogʻlomligiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.Raqs san’ati
insoniyat madaniyatida musiqa bilan bevosita bogʻliq holda shakllangan. Deyarli
har bir xalqning an’anaviy raqslari o‘ziga xos musiqiy ohang bilan
uygʻunlashgan. Masalan, qoraqalpoq xalq raqslarida musiqa va harakat bir butun
mazmun hosil qilib, xalqning ichki dunyosi va qadriyatlarini ifodalaydi. Raqs
nafaqat san’at, balki kommunikatsiya, ruhiy ozodlik va madaniy xotira vositasi
hisoblanadi.Ta’lim tizimida musiqa va harakatni uygʻunlashtirish katta samara
beradi. Musiqa yordamida jismoniy mashgʻulotlarni jonlantirish, bolalarning
e’tiborini oshirish, charchoqlarni kamaytirish mumkin. Ayniqsa, musiqa ostida
bajariladigan ertalabki badantarbiya mashqlari, ritmik gimnastika yoki dars
oraligʻidagi dinamik tanaffuslar bolalarning psixofiziologik holatini muvozanatga
keltiradi.Bugungi kunda ko‘plab psixologik terapiya usullarida musiqa va
harakat uygʻunligidan keng foydalanilmoqda. Masalan, musiqaterapiya va
raqsterapiya inson ruhiyatini tinchlantirish, stressni kamaytirish, o‘zini
ifodalash uchun samarali vosita hisoblanadi. Shu sababli bu yo‘nalishlar nafaqat
san’at, balki sog‘liqni saqlash tizimida ham o‘z o‘rnini topmoqda.Musiqa va
harakat — inson hayoti, ruhiyati, madaniyati va ta’lim-tarbiyasi bilan uzviy
bogʻliq jarayonlardir. Ular orqali inson o‘zini anglaydi, ifodalaydi va
rivojlantiradi. Ta’lim jarayonida ham, madaniy faoliyatda ham ushbu ikki
omilning uygʻunligi yuqori natijalar beradi. Shuning uchun musiqa va
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
7
harakatning uzviy bogʻliqligi har tomonlama o‘rganilishi va amaliyotda keng
qo‘llanilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Tursunov A. Musiqa va bola rivoji. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019. – 120 b.
2.
Karimova D. Raqs san’ati va psixologik holat. – Toshkent: San’at, 2020. –
150 b.
3.
Xamidova M. Pedagogik jarayonda musiqa va harakat uyg‘unligi //
Pedagogika va psixologiya. – 2018. – №3. – B. 59–63.
4.
Nazarov B., Mahmudova Z., Toshqulova N. Bola rivojida musiqaning
psixofiziologik ta’siri. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. – 135 b.
5.
Bekmurodov U. va boshq. Musiqa tarbiyasi asoslari. – Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2017. – 200 b.
