ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
162
MODERN RAQS VA KLASSIK RAQSNING FARQLARI
Xojaxmet Boranbaev
О‘zbekistоn dаvlаt sаn’аt vа mаdаniyаt
instituti Nukus filiаli tаlаbаsi
Zuxra Yuldasheva
О‘zbekistоn dаvlаt sаn’аt vа mаdаniyаt
instituti Nukus filiаli o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15449961
Annotatsiya:
Ushbu maqola klassik balet va zamonaviy raqsning texnikasi,
uslublari va farqlari haqida batafsil ma'lumot beradi. Raqs san'atining ikki asosiy
turi o'rtasidagi asosiy farqlarni ko'rsatish orqali, maqola har ikkala uslubning
o'ziga xos xususiyatlari va tarixi bilan tanishtiradi. Klassik baletda qat'iy texnika,
shakllar va dramatik hikoyalar mavjud bo'lsa, zamonaviy raqsda erkinlik,
individual ifoda va yangi uslublar ustunlik qiladi. Maqola, shuningdek, har ikki
uslubning jismoniy harakatlar, musiqa va estetikaga ta'sirini muhokama qiladi.
Klassik balet va zamonaviy raqsni solishtirish orqali, maqola raqs san'atining
rivojlanishini va uning zamonaviy dunyodagi ahamiyatini ta'kidlaydi.
Kalit so‘zlar:
Texnika, uslub, farqlar, an’anaviy,erkinlik, raqs, innovatsion,
musiqa, emotsional, badiiy, dramatik
Raqs san'ati o'ziga xos bir asar bo'lib, zamonaviy va klassik uslublar
o'rtasida katta farqlar mavjud. Klassik balet va zamonaviy raqs o'rtasidagi
farqlar nafaqat texnika, uslub, balki raqsning maqsadi va ifodasi bilan ham
bog'liq. Ushbu maqolada klassik balet va zamonaviy raqsning farqlari, uslublari
va texnikalariga to'xtalib o'tamiz.
Raqs insoniyat madaniyatining eng qadimiy va
betakror san’at turlaridan biridir. U nafaqat hissiyot va go‘zallikni ifodalash
vositasi, balki xalqning urf-odatlari, qadriyatlari, tarixiy xotirasini o‘zida
mujassam etgan madaniy merosdir. Dunyodagi har bir xalq o‘ziga xos raqs
madaniyatiga ega bo‘lib, ular orqali milliy ruh, fe’l-atvor va dunyoqarash
namoyon bo‘ladi. Raqs san’ati qadimdan turli marosimlarda, to‘ylarda,
bayramlarda ijro etilib kelgan. U inson his-tuyg‘ularini harakat, musiqiy ritm,
plastika va mimika orqali ifodalaydi. Ayniqsa, Sharq xalqlari, jumladan, O‘zbek
va Qoraqalpoq xalq raqslari boy tarixga va rang-barang uslublarga
ega.Zamonaviy davrda raqs san’ati faqatgina an’anaviy shaklda emas, balki
estrada, balet, zamonaviy raqslar kabi yo‘nalishlarda ham rivojlanib bormoqda.
Yoshlarda ijodkorlik, sahnaviy madaniyat, jismoniy faollik va estetik didni
shakllantirishda raqsning o‘rni beqiyosdir. Ayniqsa, raqs maktablari va
ansambllar yosh avlodni madaniy merosga hurmat ruhida tarbiyalashga xizmat
qilmoqda. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, raqs tananing harakati emas, balki
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
163
qalbning ohangidir. U insonni musiqaga bo‘lgan sezgirlik, go‘zallikni anglash, his-
tuyg‘ularni erkin ifoda etish qobiliyati bilan boyitadi. Shu bois, raqs san’ati
jamiyatda muhim tarbiyaviy va estetik rol o‘ynaydi.
Klassik balet
- asosan XVIII asrning oxirlarida Fransiyada paydo bo'lgan va
keyinchalik butun dunyo bo'ylab keng tarqalgan bir raqs uslubidir. Klassik
baletda qat'iy texnika, an'anaviy uslublar va ma'lum bir shaklni saqlash muhim
hisoblanadi. Uning asosiy xususiyatlari quyidagilardir: Klassik baletning
texnikasi juda murakkab bo'lib, yuqori darajadagi koordinatsiya va kuch talab
qiladi. Bu texnika ko'plab an'anaviy pozalar, juftlashgan harakatlar va oyoq
ishlaridan iborat. Ba'zi klassik pozalar, masalan, "plié", "arabesque", "tendu" va
"relevé" kabi usullar raqsning asosini tashkil etadi. Klassik baletda har bir raqs
uslubida qat'iy bir shakl va pozitsiya mavjud. Aktyorlar odatda badiiy chiqishlar
va spektakllarda an'anaviy liboslarda (balletki yoki tutu) namoyish qilishadi.
Klassik balet ko'pincha dramatik bir hikoya asosida quriladi. Mavzu yoki hikoya
orqali tomoshabinga aniq bir tafsif beriladi. Masalan, baletlarda ko'pincha sevgi,
qasos yoki sirli bir voqealar tasvirlanadi. Klassik baletda musiqaning roli juda
katta. U odatda orkestr tomonidan ijro etiladi va balet raqsi bilan uyg‘unlashgan
bo‘ladi. Musiqa va raqs o‘rtasidagi hamjihatlik baletning muhim jihatidir.
Zamonaviy raqs, yoki
modern raqs
, XIX asrning oxirlaridan boshlab klassik
baletdan ajralib chiqishga boshlagan bir san’at turidir. U ko'proq individual
ifoda, erkinlik va eksperimentallikni ta'kidlaydi. Zamonaviy raqsning asosiy
xususiyatlari quyidagilar: Zamonaviy raqsning texnikasi juda erkin va to‘liq
o‘zgaruvchan. Bu uslubda baletda ko‘rsatiladigan qat’iy pozalar va shakllar
o‘rniga, tananing tabiiy harakatlariga va emotsional ifodaga urg‘u beriladi. Har
bir texnika o‘zining yondashuvlari va uslublari bilan ajralib turadi. Zamonaviy
raqsda raqqosa o‘zini erkin his qiladi va o‘z his-tuyg‘ularini bevosita va xususiy
tarzda ifodalash imkoniga ega. Bu raqsda nafaqat jismoniy harakatlar, balki
ruhiy va psixologik jihatlar ham muhim rol o'ynaydi. Zamonaviy raqsda musiqa
ko'pincha raqsning asosiy elementiga aylanishi mumkin, lekin ba'zida raqs
musiqasiz ham amalga oshiriladi. Zamonaviy raqsda musiqaning o'rni va
stilistikasiga cheklovlar kamroq, va ko'pincha eksperimental yoki elektron
musiqa ishlatiladi. Zamonaviy raqsda makon va fazoni boshqacha talqin qilish
mumkin. Raqsda maydonni kengaytirish, joyni o‘zgartirish, tananing o‘ziga xos
qismlaridan foydalanish orqali yangi ifoda uslublari yaratiladi. Ko‘p hollarda,
zamonaviy raqsda ko‘p joyda harakat qilish va raqqosning har bir harakati
butun sahnani egallashi muhim hisoblanadi. Klassik baletda texnika qat’iy va
an’anaviy, har bir harakat ma’lum bir tartibda bajarilishi kerak. Zamonaviy raqs
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
164
esa harakatlarning tabiiyligini, erkinligini va shaxsiy ifodani ta’kidlaydi. Klassik
baletda yuqori o‘tirish yoki burilishlar kabi murakkab texnikalar bo‘lsa,
zamonaviy raqsda ko‘pincha yerga tushish, erkin harakatlar va sozlangan
harakatlar mavjud. Klassik baletda musiqaning roli muhim va aniq, u orkestr
tomonidan ijro etilib, har bir harakatni qo‘llab-quvvatlaydi. Zamonaviy raqsda
esa musiqa ko‘proq eksperimental, elektron yoki hatto bevosita harakatsiz
bo‘lishi mumkin. Musiqaning muhimligi o‘zgarmaydi, lekin zamonaviy raqsda u
ko‘proq tashqi element sifatida ishlatiladi. Zamonaviy raqsda liboslar ko‘proq
oddiy, qulay va shaxsiy ifodaga mos keladigan bo‘lishi mumkin. Raqsning
estetikasi, rang va shakllar ko‘proq individual ifodalarga ega.Klassik balet asosan
dramatik hikoya va mashhur afsonalarni taqdim etishga qaratilgan. Zamonaviy
raqs esa ko‘proq psixologik va emotsional jihatlarga urg‘u beradi va har bir
raqqosning shaxsiy tajribasini ko‘rsatadi. Klassik balet va zamonaviy raqs
o‘rtasidagi farqlar ko‘p jihatdan uslub, texnika va estetikaga bog‘liq. Klassik
baletda an’anaviy va qat’iy qoidalar mavjud, zamonaviy raqs esa erkinlik va
individual ifodaga asoslanadi. Har ikkala uslubning o‘ziga xos xususiyatlari va
go‘zalliklari bor, va ular raqs san'ati dunyosida o‘z o‘rnini topgan. Har ikkala
uslubning o‘zini rivojlantirishda davom etishi, zamonaviy raqsga ko‘plab yangi
yondashuvlarni kiritib, klassik baletni ham zamonaviy va yangi shakllar bilan
boyitishga imkon yaratmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jo‘rayev, M. O‘zbek raqs san’ati tarixi. Toshkent: 2015 San’at nashriyoti.
2.
Karimova, D. Raqs – milliy madaniyat ko‘zgusi. Toshkent: 2018 Ma’naviyat.
3.
Axmedova, S. “Raqs san’atining estetik tarbiyadagi o‘rni”. San’at va
madaniyat jurnali, 2020№3, 45–49-betlar.
4.
Rasulov, T. Zamonaviy raqs yo‘nalishlari va ularning yoshlar tarbiyasidagi
roli. Toshkent: 2017 Yoshlar nashriyoti.
5.
UNESCO.Traditional Dance in Central Asia. Paris: 2009 UNESCO
Publishing.
