ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
138
ЭРИТУВЧИЛАРНИНГ ТАЪСИР ҚИЛУВЧИ ОМИЛЛАРИНИ
ЖАРАЁНГА ТАДҚИҚ ҚИЛИШ
Каримова З.М.
БДТУ, ассистент
Самиева Севинч Музаффар қизи
талаба
Лапасова Севинч Амиркуловна
талаба
https://doi.org/10.5281/zenodo.15447872
Модел эритмаси таркибидан бензолни ажралиш даражаси ДЭГ
эритувчисида ДМСО га қараганда юқори натижа кўрсатди, лекин
ДЭГ+ДМСО аралаш эритувчиси асосида олиб борилган экстракция
натижаси эса индивидуал эритувчиларга нисбатан янада юқори даражада
чиқиши тажрибалар натижасида аниқланди.
Модел эритма таркибидан бензолни аралаш эритувчи асосида
ажралиш даражасининг эритувчи таркибига боғлиқлик графиги.
Олинган рафинат ва экстракт маҳсулотларини сифатини баҳолаш
мақсадида улар таркибидаги бензол миқдори аниқланди. Расмда рафинат
ва экстракт таркибидаги бензол миқдорининг аралаш эритувчи
таркибидаги ДМСО концентрациясига боғлиқлик графиги келтирилган.
Аралаш эритувчида ДМСО концентрацияси 40%-50% ва 70% бўлган
эритувчи билан экстракция қилинганда рафинат таркибида бензол
миқдори кам бўлган натижалар олинди. Аралаш эритувчи таркибидаги
ДМСО концентрацияси 70%-100%гача оширилганда модел эритма
таркибидан бензолга нисбатан паст концентрацияли экстракт ажратиб
олинди. Бензол миқдори энг юқори бўлган экстракт 50% ДМСО бўлган
аралаш эритувчида олинди. Шундай қилиб, рафинат таркибидаги бензол
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
139
миқдори энг кам бўлган натижа 16,6%, дастлабки модел аралашмада 50%
бензол, экстрактда эса энг кўп 83,7% бензол бўлган натижалар олинди.
Ўтказилган тажрибалар умумий натижалари орасида модел эритма
таркибидан бензолни ажратиб олиш бўйича юқори эффективликни 50%
ДМСО ва 50% ДЭГдан иборат аралаш эритувчи асосида олиб борилган
экстракция жараёнлари берди.
Модел эритмаси таркибидан бензолни ажратиб олишда рафинат
ва экстракт таркибидаги бензол миқдорига аралаш эритувчида ДМСО
концентрациясининг таъсири графиги.
Экстракция шароитига боғлиқ ҳолда индивидуал ва аралаш
эритувчилар экстракцион хусусиятлари ўзгариш қонуниятларини
аниқлаш мақсадида хомашё сифатида 35% н-гексан ва 65% бензолдан
иборат модел аралашма системасида бир неча тажрибалар ўтказилди.
Модел аралашмадан бензолни ажралиш даражасига, экстракт ва рафинат
таркибидаги унинг миқдорига, экстракт ва рафинат чиқиш унумига
ҳарорат таъсири экстракция жараёнининг давомийлиги 45 минут,
хомашё:эритувчи масса нисбати 1:1 ва эритувчида сувнинг миқдори 5%
бўлган шароитда ўрганилди.
20
0
С дан 60
0
С гача бўлган оралиқда ҳарорат ўзгариши шароитида бир
босқичли экстракция жараёнида олинган натижалар жадвалда келтириб
ўтилган. Ҳароратнинг оширилиши ДМСО эритувчиси муҳитида экстракт
миқдориниг ортишига олиб келди, ДЭГ ва аралаш эритувчи системасида
ҳам 20
0
С – 50
0
С орасида экстракт унумини ортишига ижобий таъсир
кўрсатди. Бензол билан н-гексан аралашмаси таркибидан бензолни
ажратиб олиш даражасининг жараён ҳароратига боғлиқлик графиги 26-
расмда келтирилган (20
0
С – 60
0
С). Индивидуал ва аралаш эритувчилар
системалари барчасида ҳарорат 20-40°С оралиғида модел эритма
таркибидан бензолнинг ажралиш даражаси ортиб борди. Ҳарорат 60
0
С
гача кўтарилганда ДЭГ эритувчи муҳитида бензолнинг ажралиш даражаси
камайиши, ДМСО муҳитида эса янада ортиб бориши кузатилди.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
140
Турли ҳароратда модел эритма таркибидан бензолни бир
босқичли экстракцияда ажратиб олиш натижалари.
Экстракция
жараёни
ҳарорати,
0
С
Бензолни
ажралиш
даражаси, %
Бензол миқдори, %
Экстракт
Рафинат
ДЭГ
20
45,5
58,3
26,2
30
49,3
62,6
24,1
40
52,4
68,5
21,4
50
51,3
64,7
22,3
60
50,6
60,7
23,3
ДМСО
20
49,7
61,3
24,7
30
52,4
64,9
23,2
40
56,9
69,8
20,5
50
54,5
66,5
21,2
60
52,6
62,3
20,7
50% ДМСО – 50% ДЭГ аралаш эритувчи
20
57,9
82,5
22,4
30
62,5
84,6
20,5
40
66,6
87,8
17,2
50
61,6
82,1
18,6
60
62,6
78,7
19,3
Бензолни модел эритма таркибидан ажралиш даражаси экстракция
жараёни ҳарорати 40
0
Сдан 60
0
С га кўтарилганда аралаш эритувчида
сезиларли
ўзгармаганлиги,
лекин
индивидуал
эритувчилардаги
экстракция натижаларига қараган юқори эканлиги графикда кўриниб
турибди.
Рафинат таркибидаги бензол миқдорига экстракция жараёни
ҳарорати ортишининг таъсири расмдаги графикда тасвирланган. Аралаш
эритувчида олиб борилган экстракция жараёни ҳарорати ортиб бориши
билан олинган рафинат таркибидаги бензол миқдори камайиб
борганлигини тажрибалар натижа кўрсатди. Диметилсульфоксиднинг
диэтиленгликол билан аралашмасидаги концентрациясининг пиролиз
дистиллятини деароматлаш даражасига таъсир ўрганилди. Кам ароматик
бирикмалар сақлаган рафинатлар олишга имкон берган аралаш эритувчи
таркиби аниқланди. Пиролиз дистилляти таркибидан ароматик
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
141
углеводородларни экстракцион дистилляция усулда ажратиб олишда энг
оптимал аралаш эритувчи сифатида ДЭГ: ДМСО масса нисбати 1:1
эканлиги тажрибалар натижасида аниқланди.
Адабиётлар рўйхати:
1.Ниязов Л. Н., Жўраева Л. Р., Бердиева З. М. Кимё фанини ўқитишда кейс-
стади усулидан фойдаланиш масалалари //Интернаука. – 2018. – №. 47-2. –
С. 62-63.
2. Ramazanov B., Juraeva L., Sharipova N. Synthesis of modified amino-aldehyde
oligo (poly) mers and study of their thermal stability //IOP Conference Series:
Earth and Environmental Science. – IOP Publishing, 2021. – Т. 839. – №. 4. – С.
042096.
3. Джураева Д. Д., Джураева Л. Р., Ниязов Л. Н. Мотивация как фактор
развития потенциала учащихся в высших технических учебных
заведениях //Актуальные проблемы социологии молодежи, культуры,
образования и управления. Т. 3.—Екатеринбург, 2014. – 2014.
4. Мухаммадиев Б. Т., Джураева Л. Р. Параметрический анализ СО2
экстракции растительных ингредиентов //Universum: химия и биология. –
2020. – №. 2 (68). – С. 31-33.
5. Juraeva L. R., Qurbonova S. S. Separation Of Mononuclear Arenes in The Deg+
Dmso System //Czech Journal of Multidisciplinary Innovations. – 2022. – Т. 11. –
С. 53-57.
6. Джураева Л. Р., Кодиров О. Ш. ИССЛЕДОВАНИЕ ХИМИЧЕСКОГО СОСТАВА
ПИРОЛИЗНОГО МАСЛА ВТОРИЧНОГО ПРОДУКТА ПРОИЗВОДСТВА СП ООО"
UZ-KOR GAS CHEMICAL" //Universum: технические науки. – 2022. – №. 4-8
(97). – С. 44-48.
7. Джураева Л. Р. Химическая безопасность пищевых продуктов
//Universum: технические науки. – 2021. – №. 12-4 (93). – С. 13-15.
8. Жўраева Л. Р. Роль сети интернета в преподавании химии //Universum:
психология и образование. – 2021. – №. 6 (84). – С. 4-6.
9. Джураева Л. Р. Анализ Состава Пиролизного Дистиллята Методом
Экстракционной Перегонки //Periodica Journal of Modern Philosophy, Social
Sciences and Humanities. – 2022. – Т. 12. – С. 150-154.
10.
Джураева
Л.
Р.
Изучение
радикальной
сополимеризации
гетероциклических эфиров метакриловых кислот со стиролом
//Интернаука. – 2017. – №. 6-1. – С. 71-73.
11. Мавланов Б. А., Джураева Л. Р. ИЗУЧЕНИЕ БИОЛОГИЧЕСКОЙ И
БАКТЕРИЦИДНОЙ
АКТИВНОСТИ
СОПОЛИМЕРОВ
НА
ОСНОВЕ
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
142
ГЕТЕРОЦИКЛИЧЕСКИХ ЭФИРОВ МЕТАКРИЛОВЫХ КИСЛОТ //Интернаука. –
2017. – Т. 7. – №. 11 Часть 2. – С. 8.
12. ФАЙЗИЕВ Ш. Ш., ДЖУРАЕВА Л. Р. О магнитных свойствах бората железа
допированного магнием //Современные инновации в науке и технике. –
2014. – С. 264-266.
13. Жўраева Л. Р., Кодиров О. Ш. ЭКСТАКЦИЯ БЕНЗОЛА ИЗ ПИРОЛИЗНОГО
ДИСТИЛЯТА ПРОИЗВОДСТВА СП ООО «UZ-KOR GAS CHEMICAL» НА
СМЕШАННОМ ЭКСТРАГЕНТЕ ДМСО+ ДЭГ //Finland International Scientific
Journal of Education, Social Science & Humanities. – 2023. – Т. 11. – №. 1. – С.
95-107.
14. Джураева Л. Р. Изучение химического состава и применение вторичных
продуктов, получаемых в процессе пиролиза углеводородов. НамДУ илмий
ахборотномаси–2022. – № 5-183-186 б.
15. Джураева Л. Р. ИССЛЕДОВАНИЕ ПРОСТРАНСТВЕННОЙ МАГНИТНОЙ
НЕОДНОРОДНОСТИ ЛЕГКОПЛОСКОСТНЫХ СЛАБЫХ ФЕРРОМАГНЕТИКОВ
//Ученый XXI века. – С. 21.
16. Rakhmatullaevna J. L. USE OF PYROLYSIS DISTILLATE RAW MATERIALS
FOR OBTAINING BENZENE //International Journal of Pedagogics. – 2023. – Т. 3.
– №. 11. – С. 188-194.
17. Jo’rayeva L. R. BENZOL, TOLUOL, KSILOLNI DEG+ DMSO SISTEMASIDA
EKSTAKSIYION DISTILLYATSIYA USULIDA AJRATISH //Ta'lim innovatsiyasi va
integratsiyasi. – 2023. – Т. 9. – №. 6. – С. 21-26.
18. Joraeva L. R., Ostanov O. Y., Kodirov O. S. RESEARCH OF SINGLE AND MULTI-
STAGE EXTRACTION PROCESS OF PYROLYSIS DISTILLATE OF" UZ-KOR GAS
CHEMICAL" JV LLC //Harvard Educational and Scientific Review. – 2023. – Т. 3.
– №. 1.
19. Джураева Л. Р. Использование визуального контента в модернизации
образования //Актуальные проблемы модернизации высшей школы:
высшее образование в информационном обществе. – 2021. – С. 13-17.
20. Кодиров О. Ш. Джураева Лайло Рахматиллаевна ИССЛЕДОВАНИЕ
ХИМИЧЕСКОГО СОСТАВА ПИРОЛИЗНОГО МАСЛА ВТОРИЧНОГО ПРОДУКТА
ПРОИЗВОДСТВА СП ООО" UZ-KOR GAS CHEMICAL.
21. Jo’rayeva L. R. BENZOL, TOLUOL, KSILOLNI DEG+ DMSO SISTEMASIDA
EKSTAKSIYION DISTILLYATSIYA USULIDA AJRATISH //Ta'lim innovatsiyasi va
integratsiyasi. – 2023. – Т. 9. – №. 6. – С. 21-26.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
143
22. Жўраева Л. Р., Мусурманова С. О., Норбекова Д. Л. ЭКСТРАКЦИЯ
БЕНЗОЛА ДМСО+ ДЭГ //Академические исследования в современной
науке. – 2023. – Т. 2. – №. 24. – С. 122-125.
23. Жўраева Л., Қўзиева Ж., Ҳайдарова М. УГЛЕВОДОРОДЛАРНИНГ
ПИРОЛИЗИ ВА ПИРОЛИЗ ЖАРАЁНЛАРИ //Models and methods in modern
science. – 2023. – Т. 2. – №. 12. – С. 65-69.
24. Жўраева Л. Р., Ғуломов Ж. Ж. ЭКСТРАКЦИЯ УСУЛИДА АРЕНЛАР ОЛИШ
ЖАРАЁНИ
НАТИЖАЛАРНИ
МАТЕМАТИК
МОДЕЛЛАШТИРИШ
//ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2023. – Т.
19. – №. 9. – С. 86-91.
25. Жўраева Л. Р., Гиясова Г. М., Холбоев Р. Ж. ПЕРЕРАБОТКА
ПИРОЛИЗНОГО ДИСТИЛЯТА //Models and methods in modern science. –
2023. – Т. 2. – №. 12. – С. 61-64.
26. Jo’rayeva L. R., Xolmurodov A. A. AROMATIK UGLEVODORODLAR-BENZOL,
TOLUOL, KSILOLNI EKSTRAKSIYA USULIDA AJRATISH //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2023. – Т. 19. – №. 9. – С. 75-80.
27. ДЖУРАЕВА Л. Р., КАСИМОВА Н. А. БИОПРОБЫ В АНАЛИЗЕ ХИМИЧЕСКИХ
ОПАСНОСТЕЙ В ПИЩЕВЫХ ПРОДУКТАХ.
28. Jurayeva L.R. STUDY OF SOLVENTS CAPACITY FOR EXTRACTION //
Universum: технические науки : электрон. научн. журн. 2025. 4(133). URL:
https://7universum.com/ru/tech/archive/item/19884
(дата
обращения:
16.05.2025).