ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
133
ЭРИТУВЧИЛАРНИНГ ЭКСТРАКЦИЯЛАШ ҚОБИЛИЯТИ
Каримова З.М.
БДТУ, ассистент
Садуллаева Сабрина Сирожиддиновна
талаба
Жахонова Шахринабону Ҳалимовна
талаба
https://doi.org/10.5281/zenodo.15447858
Бугунги кунда пиролиз жараёни суюқ маҳсулотларидан ва риформинг
жараёни маҳсулоти риформатлардан, шу билан бирга нефтни қайта
ишлаш маҳсулотларидан ароматик углеводородларни ажратиб олиш
орқали ишлаб чиқариш ҳам фойдали усул бўлиб ҳисобланмоқда. Ароматик
углеводородлардан бензол, толуол, ксилоллар, этилбензол, инден,
нафталин, антрацен каби бирикмаларга нефт-кимё, органик синтез, лак-
бўёқ маҳсулотлари, фармацевтика каби соҳаларда жуда катта талаб бор.
Пиролиз жараёни суюқ махсулотлари ва риформинг жараёни маҳсулоти
риформатлар
таркибидаги
ароматик
углеводородлар
миқдори
кейинчалик саноат даражасида қайта ишлаб уларни ажратиб олиш учун
етарли даражада кўп ҳосил бўлади. Пиролиз жараёни суюқ махсулотлари
қуйи молекуляр олефинлар (этилен, пропилен) ишлаб чиқариш
жараёнида, таркибида бензол, толуол ва ксилолларга бой бўлган
иккиламчи маҳсулот сифатида ҳосил бўлади.
Пиролиз конденсати таркибидан ароматик углеводородларни
экстракцион дистилляция усулида ажратиб олиш жараёнида борадиган
қонуниятларини ўрганиш мақсадида н-гексан ва бензолдан иборат модел
эритмалар системасидан фойдаланиб бир канча илмий-амалий
тадқиқотлар олиб борилди.
Пиролиз
конденсатини
экстракция
қилиш
жараёнини
моделлаштириш учун н-гексан 35% ва бензол 65% дан иборат
аралашмадан фойдаланилди.
Бир босқичли экстракция қуйидаги шароитларда олиб борилди:
- ҳарорат - 35°С;
- эритувчи:хомашё масса нисбати -1:1;
- сув миқдори -5% (масс);
- аралаштириш давомийлиги - 15 минут;
- тиндириш давомийлиги - 30 минут.
Модел
системаси
таркибидан
бензолни
диэтиленгликол,
диметилсульфоксид ва улар 10-90% ДМСО сақлаган аралашмаларида бир
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
134
босқичли экстракция қилиб ажратиб олиш тажриба натижалари жадвалда
келтирилган. ДМСО концентрацияси ДЭГ билан аралаш эритувчи
таркибида 10 – 40%гача кўтарилиб борган сари экстракт унуми тоза ДМСО
ва
ДЭГга
нисбатан
камайди.
Аралашмада
кейинги
ДМСО
концентрациясининг ортиб бориши натижасида экстракт унуми ҳам
ортиб борди.
Рафинат унумининг ортиб бориши эса аралаш эритувчи таркибида
диметилсульфоксид концентрациясини 10-90% оралиғида ўзгариши
тартибида ўрганилди. Эритувчи сифатида 50% ДМСО ва 50% ДЭГдан
иборат аралаш эритувчи асосида олиб борилган экстракция жараёнида
рафинатнинг нисбатан энг юқори унуми чиқиши кузатилди.
Модел эритма таркибидан бензолни бир босқичли экстракция
жараёнида ажратиб олинган тажриба натижалари.
Эритувчи
Бензолни
ажралиш
даражаси, %
Бензол миқдори, %
Экстракт Рафинат
ДМСО
60,2
57,2
17,5
ДЭГ
51,6
50,3
25,3
10-ДМСО
55,2
52,4
22,3
20-ДМСО
62,3
57,6
21,4
30-ДМСО
65,6
68,5
20,2
50-ДМСО
82,3
86,6
14,6
60-ДМСО
78,6
81,4
19,2
70-ДМСО
72,2
78,5
20,2
80-ДМСО
65,2
72,3
21,2
90-ДМСО
61,3
60,4
19,2
ДЭГ билан аралаш эритувчи таркибида ДМСО концентрациясининг
ўзгаришига н-гексан ва бензолдан иборат модел аралашма таркибидан
бензолни ажратиб олиш даражаси боғлиқлик графиги расмда
келтирилган.
Модел аралашма таркибидан бензолни ажралиш даражаси ДЭГ
эритувчисига 10% ДСМО аралаштириш сезиларли даражада ўзгаришга
олиб келмади, лекин 20% ДСМО аралаштириш эса унумни қисман
ортишига олиб келди. Бензолнинг энг юқори ажралиш даражаси 40-50%
ДМСО аралаштирилган ДЭГ+ДМСО аралаш эритувчиси билан модел
аралашмани
экстракция
қилиш
натижасида
кузатилди.
ДМСО
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
135
концентрациясининг янада оширилиши эса экстракт таркибида бензол
миқдорининг камайишига олиб келди.
Адабиётлар рўйхати:
1.Ниязов Л. Н., Жўраева Л. Р., Бердиева З. М. Кимё фанини ўқитишда кейс-
стади усулидан фойдаланиш масалалари //Интернаука. – 2018. – №. 47-2. –
С. 62-63.
2. Ramazanov B., Juraeva L., Sharipova N. Synthesis of modified amino-aldehyde
oligo (poly) mers and study of their thermal stability //IOP Conference Series:
Earth and Environmental Science. – IOP Publishing, 2021. – Т. 839. – №. 4. – С.
042096.
3. Джураева Д. Д., Джураева Л. Р., Ниязов Л. Н. Мотивация как фактор
развития потенциала учащихся в высших технических учебных
заведениях //Актуальные проблемы социологии молодежи, культуры,
образования и управления. Т. 3.—Екатеринбург, 2014. – 2014.
4. Мухаммадиев Б. Т., Джураева Л. Р. Параметрический анализ СО2
экстракции растительных ингредиентов //Universum: химия и биология. –
2020. – №. 2 (68). – С. 31-33.
5. Juraeva L. R., Qurbonova S. S. Separation Of Mononuclear Arenes in The Deg+
Dmso System //Czech Journal of Multidisciplinary Innovations. – 2022. – Т. 11. –
С. 53-57.
6. Джураева Л. Р., Кодиров О. Ш. ИССЛЕДОВАНИЕ ХИМИЧЕСКОГО СОСТАВА
ПИРОЛИЗНОГО МАСЛА ВТОРИЧНОГО ПРОДУКТА ПРОИЗВОДСТВА СП ООО"
UZ-KOR GAS CHEMICAL" //Universum: технические науки. – 2022. – №. 4-8
(97). – С. 44-48.
7. Джураева Л. Р. Химическая безопасность пищевых продуктов
//Universum: технические науки. – 2021. – №. 12-4 (93). – С. 13-15.
8. Жўраева Л. Р. Роль сети интернета в преподавании химии //Universum:
психология и образование. – 2021. – №. 6 (84). – С. 4-6.
9. Джураева Л. Р. Анализ Состава Пиролизного Дистиллята Методом
Экстракционной Перегонки //Periodica Journal of Modern Philosophy, Social
Sciences and Humanities. – 2022. – Т. 12. – С. 150-154.
10.
Джураева
Л.
Р.
Изучение
радикальной
сополимеризации
гетероциклических эфиров метакриловых кислот со стиролом
//Интернаука. – 2017. – №. 6-1. – С. 71-73.
11. Мавланов Б. А., Джураева Л. Р. ИЗУЧЕНИЕ БИОЛОГИЧЕСКОЙ И
БАКТЕРИЦИДНОЙ
АКТИВНОСТИ
СОПОЛИМЕРОВ
НА
ОСНОВЕ
ГЕТЕРОЦИКЛИЧЕСКИХ ЭФИРОВ МЕТАКРИЛОВЫХ КИСЛОТ //Интернаука. –
2017. – Т. 7. – №. 11 Часть 2. – С. 8.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
136
12. ФАЙЗИЕВ Ш. Ш., ДЖУРАЕВА Л. Р. О магнитных свойствах бората железа
допированного магнием //Современные инновации в науке и технике. –
2014. – С. 264-266.
13. Жўраева Л. Р., Кодиров О. Ш. ЭКСТАКЦИЯ БЕНЗОЛА ИЗ ПИРОЛИЗНОГО
ДИСТИЛЯТА ПРОИЗВОДСТВА СП ООО «UZ-KOR GAS CHEMICAL» НА
СМЕШАННОМ ЭКСТРАГЕНТЕ ДМСО+ ДЭГ //Finland International Scientific
Journal of Education, Social Science & Humanities. – 2023. – Т. 11. – №. 1. – С.
95-107.
14. Джураева Л. Р. Изучение химического состава и применение вторичных
продуктов, получаемых в процессе пиролиза углеводородов. НамДУ илмий
ахборотномаси–2022. – № 5-183-186 б.
15. Джураева Л. Р. ИССЛЕДОВАНИЕ ПРОСТРАНСТВЕННОЙ МАГНИТНОЙ
НЕОДНОРОДНОСТИ ЛЕГКОПЛОСКОСТНЫХ СЛАБЫХ ФЕРРОМАГНЕТИКОВ
//Ученый XXI века. – С. 21.
16. Rakhmatullaevna J. L. USE OF PYROLYSIS DISTILLATE RAW MATERIALS
FOR OBTAINING BENZENE //International Journal of Pedagogics. – 2023. – Т. 3.
– №. 11. – С. 188-194.
17. Jo’rayeva L. R. BENZOL, TOLUOL, KSILOLNI DEG+ DMSO SISTEMASIDA
EKSTAKSIYION DISTILLYATSIYA USULIDA AJRATISH //Ta'lim innovatsiyasi va
integratsiyasi. – 2023. – Т. 9. – №. 6. – С. 21-26.
18. Joraeva L. R., Ostanov O. Y., Kodirov O. S. RESEARCH OF SINGLE AND MULTI-
STAGE EXTRACTION PROCESS OF PYROLYSIS DISTILLATE OF" UZ-KOR GAS
CHEMICAL" JV LLC //Harvard Educational and Scientific Review. – 2023. – Т. 3.
– №. 1.
19. Джураева Л. Р. Использование визуального контента в модернизации
образования //Актуальные проблемы модернизации высшей школы:
высшее образование в информационном обществе. – 2021. – С. 13-17.
20. Кодиров О. Ш. Джураева Лайло Рахматиллаевна ИССЛЕДОВАНИЕ
ХИМИЧЕСКОГО СОСТАВА ПИРОЛИЗНОГО МАСЛА ВТОРИЧНОГО ПРОДУКТА
ПРОИЗВОДСТВА СП ООО" UZ-KOR GAS CHEMICAL.
21. Jo’rayeva L. R. BENZOL, TOLUOL, KSILOLNI DEG+ DMSO SISTEMASIDA
EKSTAKSIYION DISTILLYATSIYA USULIDA AJRATISH //Ta'lim innovatsiyasi va
integratsiyasi. – 2023. – Т. 9. – №. 6. – С. 21-26.
22. Жўраева Л. Р., Мусурманова С. О., Норбекова Д. Л. ЭКСТРАКЦИЯ
БЕНЗОЛА ДМСО+ ДЭГ //Академические исследования в современной
науке. – 2023. – Т. 2. – №. 24. – С. 122-125.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
137
23. Жўраева Л., Қўзиева Ж., Ҳайдарова М. УГЛЕВОДОРОДЛАРНИНГ
ПИРОЛИЗИ ВА ПИРОЛИЗ ЖАРАЁНЛАРИ //Models and methods in modern
science. – 2023. – Т. 2. – №. 12. – С. 65-69.
24. Жўраева Л. Р., Ғуломов Ж. Ж. ЭКСТРАКЦИЯ УСУЛИДА АРЕНЛАР ОЛИШ
ЖАРАЁНИ
НАТИЖАЛАРНИ
МАТЕМАТИК
МОДЕЛЛАШТИРИШ
//ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2023. – Т.
19. – №. 9. – С. 86-91.
25. Жўраева Л. Р., Гиясова Г. М., Холбоев Р. Ж. ПЕРЕРАБОТКА
ПИРОЛИЗНОГО ДИСТИЛЯТА //Models and methods in modern science. –
2023. – Т. 2. – №. 12. – С. 61-64.
26. Jo’rayeva L. R., Xolmurodov A. A. AROMATIK UGLEVODORODLAR-BENZOL,
TOLUOL, KSILOLNI EKSTRAKSIYA USULIDA AJRATISH //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2023. – Т. 19. – №. 9. – С. 75-80.
27. ДЖУРАЕВА Л. Р., КАСИМОВА Н. А. БИОПРОБЫ В АНАЛИЗЕ ХИМИЧЕСКИХ
ОПАСНОСТЕЙ В ПИЩЕВЫХ ПРОДУКТАХ.
28. Jurayeva L.R. STUDY OF SOLVENTS CAPACITY FOR EXTRACTION //
Universum: технические науки : электрон. научн. журн. 2025. 4(133). URL:
https://7universum.com/ru/tech/archive/item/19884
(дата
обращения:
16.05.2025).