Page 50
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
ZO'RAVONLIKGA GUVOH BO'LGAN SHAXSLARNING
PSIXOLOGIYASI
Narmetova Yulduzxan Karimovna
Toshkent Davlat tibbiyot universiteti dotsenti
Do’stmurotov Lochinbek
Toshkent Davlat tibbiyot universiteti
talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15632267
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-June 2025 yil
Ma’qullandi: 07- June 2025 yil
Nashr qilindi: 10- June 2025 yil
Ushbu
maqolada
zo‘ravonlikka
guvoh
bo‘lgan
shaxslarning psixologik holati, ularning boshdan
kechiradigan ruhiy kechinmalari va stress holatlari ilmiy
manbalar asosida yoritilgan. Maqolada posttravmatik
stress buzilishi (PTSB), guvohlik aybi, xavotir sindromi
kabi holatlar tahlil qilinib, zamonaviy psixologik yordam
va reabilitatsiya usullari ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotlar va
amaliy misollar orqali guvohlikning inson ruhiyatiga
uzoq muddatli ta’siri ochib beriladi. Maqola yosh avlodni
bu kabi vaziyatlarga nisbatan hushyorlik va tushunish
bilan yondashishga undaydi.
KEYWORDS
zo‘ravonlik, psixologik travma,
guvohlik, posttravmatik stress
buzilishi, ruhiy salomatlik,
reabilitatsiya, PTSB, yordam
usullari, yoshlar psixologiyasi,
zo‘ravonlik aylanishi.
Inson psixikasining eng nozik va ko‘p qirrali jihatlaridan biri bu — ekstremal holatlarga,
xususan, zo‘ravonlik sahnalariga guvoh bo‘lgan holatlardagi psixologik ta’sirlardir. Ko‘plab
psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, zo‘ravonlikka bevosita duch kelgan yoki guvoh
bo‘lgan insonlarda kuchli ruhiy silkinishlar yuzaga keladi. Bu holat xalqaro psixologiya fanida
"posttravmatik stress buzilishi"
(PTSB) nomi bilan mashhur. Zo‘ravonlik sahnasi har
qanday odamning ruhiy dunyosiga chuqur iz qoldiradi. Ayniqsa, bu holat bolalikda yoki
o‘smirlik davrida ro‘y bergan bo‘lsa, insonning butun hayoti davomida uning ongi va xatti-
harakatlariga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Ma’lumotlarga ko‘ra, zo‘ravonlik guvohlarining 60% dan ortig‘i turli darajadagi
psixologik buzilishlar, jumladan, xavotir, depressiya, uyqusizlik va ijtimoiy izolyatsiya kabi
holatlardan aziyat chekadi.
Bu borada 1980-yillar boshida AQShda olib borilgan keng qamrovli tadqiqotlar alohida
e’tiborga molik. Psixolog Judit Herman o‘zining mashhur asarlarida ayollar va bolalarga
nisbatan ishlatilgan zo‘ravonlik holatlari guvohlarining ruhiy iztiroblarini chuqur tahlil qilgan.
U ta’kidlaganidek, zo‘ravonlik sahnasiga guvoh bo‘lgan kishi, agar bu holatga izoh berilmasa
yoki emotsional yordam ko‘rsatilmasa, vaqt o‘tishi bilan o‘zida aybdorlik hissini rivojlantiradi.
Psixologik jihatdan sog‘lom jamiyat qurish uchun, zo‘ravonlikka guvoh bo‘lgan
shaxslarni ijtimoiy va ruhiy jihatdan qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini yaratish nihoyatda
muhim. Shu nuqtai nazardan qaraganda, Yevropa va Skandinaviya davlatlarida "guvoh-
terapiya" deb nomlanuvchi maxsus dasturlar joriy etilgan bo‘lib, bu orqali insonlarga bo‘lgan
shafqatsiz munosabatning bilvosita qurbonlariga ham tibbiy-psixologik yordam ko‘rsatiladi.
Zo‘ravonlik guvohlarida uchraydigan psixologik buzilishlar
Page 51
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
Zo‘ravonlik sahnasiga bevosita guvoh bo‘lish inson psixikasida jiddiy iz qoldiradi. Har
qanday zo‘ravonlik — jismoniy, ruhiy, jinsiy yoki ijtimoiy shaklda bo‘lishidan qat’i nazar, uni
kuzatgan insonda o‘zini ojiz, xavfsizsiz va hatto aybdor his qilish holatlari paydo bo‘ladi.
Bunday shaxslar ko‘pincha o‘z boshidan emas, balki ko‘rgan voqeasi sababli
posttravmatik
stress buzilishi (PTSB)
bilan og‘rigan bo‘lib chiqadi.
PTSB — bu travmadan keyin yuzaga keluvchi kechinmalar majmui bo‘lib,
takroriy
qo‘rquv hissi, uyqusizlik, vahimali tushlar, haddan ortiq bezovtalik
, hayotiy holatlardan
o‘zini chetga tortish, aybdorlik yoki ishonchsizlik kabi belgilar bilan kechadi. Ba’zan bu holat
o‘zini tashqi tomondan sezilmaydigan, ammo ichdan yemiruvchi ruhiy tushkunlik tarzida
namoyon etadi. Ayniqsa, bolalik davrida zo‘ravonlikka guvoh bo‘lganlar o‘z his-tuyg‘ularini
to‘g‘ri anglay olmaganlari sababli bu jarayon yanada murakkablashadi.
Masalan, 2020-yilda Germaniyada o‘tkazilgan tadqiqotda oilaviy zo‘ravonlik guvohi
bo‘lgan 300 nafar bola ishtirok etgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, bu bolalarning 68 foizida
doimiy ruhiy tushkunlik, 42 foizida esa ijtimoiy moslashuv buzilishi (ya’ni boshqalar bilan
aloqa qilishda muammolar) qayd etilgan.
Bunday travmalar ba’zida insonning keyingi qarorlariga ham salbiy ta’sir qiladi.
Zo‘ravonlik guvohlari orasida kelajakda o‘zlari ham zo‘ravonga aylanish xavfi mavjud — bu
“zo‘ravonlik aylanishi” deb yuritiladi. Bu holat jamiyat uchun alohida xavf tug‘diradi, chunki
zo‘ravonlikni ichki normal holat deb qabul qilgan insonlar bu harakatni davom ettiradi.
Shuningdek, guvohlar ko‘pincha “
guvohlik aybi
” deb ataluvchi holatni boshdan
kechiradilar. Bu holatda ular voqeani to‘xtatmagani, yordam bermagani yoki jim turgani
uchun o‘zlarini aybdor deb hisoblaydilar. Psixologiyada bu ichki aybdorlik hissi ko‘plab psixik
buzilishlarning asosiy manbai sifatida qayd etiladi.
Zo‘ravonlik guvohlariga psixologik yordam va reabilitatsiya yo‘llari
Zo‘ravonlik guvohi bo‘lgan shaxslarni davolash va qo‘llab-quvvatlash — bu nafaqat
tibbiy, balki ijtimoiy va ma’naviy masala hamdir. Bunday insonlar bilan ishlashda psixologlar,
psixiatrlar, ijtimoiy xodimlar, hatto pedagoglar hamkorlikda harakat qilishi kerak bo‘ladi.
Eng samarali psixoterapevtik yondashuvlar qatoriga
kognitiv-behavioral terapiya
(CBT) kiradi. Bu uslub yordamida inson o‘z fikrlari va xatti-harakatlaridagi noto‘g‘ri
andozalarni anglaydi hamda ularni ijobiy tomonga o‘zgartirishga harakat qiladi. Shu bilan
birga,
EMDR
(Eye Movement Desensitization and Reprocessing) — ko‘z harakatlarini
uyg‘unlashtiruvchi terapiya turi ham posttravmatik stressni kamaytirishda ijobiy samara
beradi.
Ayrim hollarda guruh terapiyasi, san’at terapiyasi (masalan, rasm chizish, musiqa orqali
ichki holatni ifodalash) ham insonning o‘zini yengillashtirishiga sabab bo‘ladi. Ayniqsa, bolalar
va o‘smirlar uchun interaktiv, ijodiy yondashuvlar ko‘proq natija beradi.
Shuningdek, bu shaxslar uchun ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash — yaqin insonlar bilan
sog‘lom muloqot, do‘stlik, ishonchli muhit yaratish juda muhim. Ayrim hollarda guvohni
oddiygina eshitish, uning dardini anglash ham terapiya vazifasini bajaradi.
Yurtimizda ham so‘nggi yillarda travma psixologiyasi bo‘yicha qator muassasalar va
markazlar faoliyat olib bormoqda. Aholi orasida psixologik madaniyatni oshirish, maktab va
oliygohlarda ruhshunos mutaxassislar faoliyatini kuchaytirish, shuningdek, “ishonch
telefonlari” va bepul psixologik maslahat xizmatlari sonini ko‘paytirish — bularning barchasi
zo‘ravonlik guvohlari bilan ishlash tizimini yanada mukammallashtirishga xizmat qiladi
Page 52
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
Xulosa
Zo‘ravonlik — bu nafaqat bevosita jabrlanuvchining, balki uni ko‘rgan, eshitgan yoki his
qilgan har bir insonning ruhiyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi xavfli ijtimoiy hodisadir. Ayniqsa,
zo‘ravonlikka guvoh bo‘lgan shaxslarning psixologik holati ko‘pincha e’tibordan chetda qoladi.
Bu esa ularning ichki dunyosida chuqur iz qoldirib, keyingi hayoti, munosabatlari, qaror qabul
qilish jarayoni va sog‘lig‘iga jiddiy salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Mavzuni o‘rganish jarayonida aniqladikki, bunday insonlarga o‘z vaqtida psixologik
yordam ko‘rsatilsa, ular normal hayotga qaytishi va o‘z salohiyatini to‘la ro‘yobga chiqarishi
mumkin. Biroq, bu faqat mutaxassislar emas, balki butun jamiyatning hushyorligi va
ogohligiga ham bog‘liq.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Alimardonovna, A. G., & Karimovna, N. Y. (2025). RAHBARLAR VA MENEJERLAR
TOMONIDAN BOSHQARUV FAOLIYATIDA QO'LLANILADIGAN BOSHQARUV USLUBLARINI
BAHOLOVCHI SAYTNING AFZALLIKLARI. Central Asian Journal of Academic Research, 3(4),
26-33.
2. Нарметова, Ю. (2016). Tibbiyot muassasalarida faoliyat yurituvchi psixologik kadrlar
tayyorlash muammolari. Ilmiy axborotnoma.
3. Karimovna, N. Y. (2024). O'SMIRLARNING IJODIY TAFAKKURINI RIVOJLANTIRISHDA
OILANING ROLI. INNOVATION IN THE MODERN EDUCATION SYSTEM, 5(42), 227-231.
4. Karimovna, N. Y. (2024). OILADA O'SMIR BOLALAR IJODIY TAFAKKURI
SHAKLLANISHINING GENDER XUSUSIYATLARI. SUSTAINABILITY OF EDUCATION, SOCIO-
ECONOMIC SCIENCE THEORY, 2(20), 8-11.
5. Narmetova, Y. K., Abdumutalibova, M. M., Mirzayeva, A. M., Maxsudov, V. G., & Turgunova, G.
T. (2023). OILALARDA NEVROTIK XOLATLARNI PROFILAKTIKASI. Центральноазиатский
журнал образования и инноваций, 2(12 Part 3), 42-46.
6. Karimovna, N. Y. (2023). COGNITIVE DISORDERS. American Journal of Interdisciplinary
Research and Development, 12, 126-131.
7. Нарметова, Ю. (2020). Оила хотиржамлиги болалардаги психоматиканинг олдини
олиш омили сифатида.
8. Melibayeva, R. N., Narmetova, Y. K., Bekmirov, T. R., Bekmirov, T. R., & Abdumutalibova, M.
M. (2023). Oilalarda Nevrotik Buzilishlar Sabablari Va Ularni Bartaraf Etish Usullari.
SCIENTIFIC JOURNAL OF APPLIED AND MEDICAL SCIENCES, 2(12), 695-699.
9. Narmetova, Y. K., Abdumutalibova, M. M., Mirzayeva, A. M., Maxsudov, V. G., & Turgunova, G.
T. (2023). OILALARDA NEVROTIK XOLATLARNI PROFILAKTIKASI. Центральноазиатский
журнал образования и инноваций, 2(12 Part 3), 42-46.
10. Narmetova, Y. K. (2023). SHAXSLARARO ZIDDIYAT PSIXOSOMATIK KASALLIKLARNING
PAYDO BO'LISH OMILI SIFATIDA. Academic research in educational sciences, 4(TMA
Conference), 677-682.
