Page 97
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
BOSHLANG‘ICH SINFLARDA QO‘SHIMCHA TILLARDAN
FOYDALANISH: IMKONIYATLAR, AFZALLIKLAR VA
MUAMMOLAR
Аbdupаttаyev G‘ulomjon G‘ofurjon o‘g‘li
Qo‘qon universiteti Pedagogika va Psixologiya kаfedrаsi
o‘qituvchisi
Omonova Maftuna Farhodjon qizi
Boshlаng‘ich tа’lim yo‘nаlishi tаlаbаsi, maftunao149@gmail.com
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15728190
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 11
th
June 2025
Accepted:15th June 2025
Published: 24
th
June 2025
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinflarda qo‘shimcha
tillarni o‘rganishning afzalliklari, ta’limga ta’siri hamda
bu jarayonda uchraydigan muammolar tahlil qilinadi. Til
o‘rganishning bolalar kognitiv rivojiga, muloqot
qobiliyatiga va madaniy dunyoqarashiga ta’siri
ko‘rsatilgan. Shuningdek, samarali o‘qitish metodlari –
immersion usuli, o‘yinlar, qo‘shiqlar va vizual materiallar
orqali
o‘rgatish
kabi
yondashuvlar
yoritilgan.
Muammolar
sifatida
o‘qituvchilar
va
resurslar
yetishmovchiligi,
ota-onalar
ishtirokining
pastligi
ko‘rsatilib, ularning yechimlari taklif etiladi.
KEYWORDS
boshlang‘ich
ta’lim,
qo‘shimcha til, immersion usuli,
o‘yinli
o‘qitish,
kognitiv
rivojlanish, muloqot qobiliyati,
til o‘rganish, ta’lim metodlari,
lingvistik
kompetensiya,
madaniyatlararo muloqot
KIRISH
Zamonaviy dunyoda chet tillarini bilish nafaqat bilimli inson bo‘lish, balki global jamiyatda
muvaffaqiyatga erishish uchun ham muhim sanaladi. Ayniqsa, boshlang‘ich sinflardan boshlab
qo‘shimcha tillarni o‘rganish bolalar uchun katta foyda keltiradi. Psixologik va pedagogik
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bola yoshligida yangi tilni o‘rganishga moyil bo‘ladi va uni
tabiiy ravishda tez o‘zlashtiradi. Ushbu maqolada boshlang‘ich sinflarda qo‘shimcha tillardan
foydalanishning ahamiyati, ta’lim jarayoniga ta’siri va bu borada duch kelinadigan
muammolar haqida batafsil ma’lumot beriladi.
1. Qo‘shimcha tillarni o‘rganishning ahamiyati
Boshlang‘ich sinfda bola nafaqat ona tilini, balki boshqa tillarni ham o‘rganish qobiliyatiga ega
bo‘ladi. Tilshunoslik va pedagogika sohasidagi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bolalar 3-10
yosh oralig‘ida til o‘rganishga eng moyil davrni boshdan kechiradi. Bu yoshda ularning miyasi
yangi tovushlarni eshitish, so‘zlarni eslab qolish va grammatikani tabiiy ravishda tushunish
qobiliyatiga ega bo‘ladi.
Qo‘shimcha til o‘rganish quyidagi jihatlarga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi:
1.1. Miya rivojlanishi va kognitiv qobiliyatlarning oshishi
Til o‘rganish inson miyasida kognitiv jarayonlarni faollashtiradi. Tadqiqotlarga ko‘ra, ikki yoki
undan ortiq tilni biladigan bolalar yaxshiroq diqqatni jamlay oladi, muammolarni hal qilish
qobiliyatlari rivojlangan bo‘ladi va yuqori intellektual ko‘rsatkichlarga ega bo‘ladi.
Page 98
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
Bolalar bir til bilan cheklangan bo‘lsa, ularning fikrlash doirasi nisbatan tor bo‘lishi mumkin.
Ikki yoki undan ortiq tilni biladigan bolalarda esa miya ikki til o‘rtasida almashish orqali
ko‘proq faollashadi va ularning eslab qolish qobiliyati oshadi.
1.2. Muloqot qobiliyatini rivojlantirish
Erta yoshdan boshlab qo‘shimcha tilni o‘rganish bolalarga muloqot qilishda ko‘proq ishonch
bag‘ishlaydi. Bunday bolalar:
Yangi odamlar bilan tez muloqot qila oladi.
Ijtimoiy muhitga osongina moslashadi.
Nutqida kamroq xatolarga yo‘l qo‘yadi.
Shuningdek, qo‘shimcha tilni o‘rgangan bolalar talaffuz qobiliyatini oson rivojlantiradi. Katta
yoshda til o‘rganish bilan shug‘ullangan odamlarda aksent (chet ellik ohangi) sezilarli bo‘lsa,
bolalar yoshligidan til o‘rganganda bu muammo kamroq kuzatiladi.
1.3. Madaniy tushunchani kengaytirish
Til – bu nafaqat muloqot vositasi, balki madaniyatni anglash kalitidir. Qo‘shimcha til o‘rganish
orqali bolalar boshqa xalqlarning urf-odatlari, qadriyatlari va tarixi bilan tanishish
imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu esa ularning bag‘rikengligi va dunyoqarashining kengayishiga
yordam beradi.
2. Boshlang‘ich sinflarda qo‘shimcha tillarni o‘qitish usullari
Boshlang‘ich sinflarda qo‘shimcha tilni o‘rganish jarayonida quyidagi ta’lim metodlaridan
foydalanish mumkin:
2.1. Immersion (cho‘mish) usuli
Bu usul dunyoda juda keng qo‘llaniladi. Unda bolalar yangi til muhitiga to‘liq sho‘ng‘iydi va
o‘qituvchi darsni to‘liq yoki qisman shu tilda olib boradi. Bu usul bolalarning tabiiy ravishda
til o‘rganishiga yordam beradi. Masalan, Yevropa va Kanada maktablarida inglizcha,
fransuzcha yoki ispancha o‘rgatilayotgan bolalar darslarning ayrim qismlarida faqat shu
tildan foydalanishga majbur bo‘ladilar.
2.2. O‘yinlar orqali o‘qitish
Bolalar o‘yin orqali yaxshiroq o‘rganadilar. Shu bois, til o‘qitishda quyidagi interaktiv usullar
samarali hisoblanadi:
Kartochkalar bilan o‘yinlar (rasmlar va so‘zlarni moslashtirish
Rolli o‘yinlar (do‘konda savdo qilish, yo‘nalish so‘rash
Loto o‘yinlari (rasm yoki so‘z tanib olish)
2.3. Qo‘shiqlar va hikoyalar orqali o‘rgatish
Bolalar ritm va musiqani tezroq eslab qolishadi. Shu bois qo‘shimcha tilni o‘rgatishda:
Mashhur qo‘shiqlarni eshittirish va birgalikda kuylash
Ertaklar va qisqa hikoyalarni ovoz chiqarib o‘qish
Multfilmlar va ta’limiy videolarni qo‘llash tavsiya etiladi.
3. Qo‘shimcha tillarni o‘qitishda duch kelinadigan muammolar
3.1. O‘qituvchilar yetishmovchiligi
Page 99
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
Ko‘pgina maktablarda sifatli chet tili o‘qituvchilari yetishmaydi. Buni hal qilish uchun:
Maxsus kurslar orqali o‘qituvchilarni qayta tayyorlash
Onlayn darslar va xalqaro o‘qituvchilardan foydalanish zarur.
3.2. Darslik va materiallar yetishmovchiligi
Chet tillarni o‘rganish uchun:
Interaktiv ta’lim platformalaridan foydalanish
Elektron kitoblar va mobil ilovalardan foydalangan holda ta’lim berish muhim.
3.3. Ota-onalar ishtirokining pastligi
Ba’zi oilalar qo‘shimcha til o‘rganishning muhimligini to‘liq tushunmaydi yoki bunga
e’tibor qaratmaydi. Shu bois:
Maktab va ota-onalar o‘rtasida doimiy aloqa o‘rnatish
Uyda ham qo‘shimcha til muhitini yaratish bo‘yicha tavsiyalar berish lozim.
Hozirgi globallashuv davrida til o‘rganish yosh bolalar uchun katta ahamiyat kasb etmoqda.
Ayniqsa, boshlang‘ich sinflarda qo‘shimcha tillardan foydalanish nafaqat lingvistik mahoratni
oshirish, balki bolalarning kognitiv rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu maqolada
boshlang‘ich sinflarda qo‘shimcha tillardan foydalanishning afzalliklari, imkoniyatlari va
muammolari haqida so‘z yuritamiz.
Qo‘shimcha til o‘rganishning afzalliklari
1. Aqliy rivojlanishga ta’siri
Ilmiy tadqiqotlarga ko‘ra, ikki yoki undan ortiq tilni o‘rganish bolalarning mantiqiy fikrlash,
muammolarni hal qilish va diqqatni jamlash qobiliyatlarini oshiradi. Qo‘shimcha tillarni
o‘rganish miyadagi neyron bog‘lanishlarni kuchaytirib, bolalarning aqliy moslashuvchanligini
oshiradi.
2. Nutq va muloqot qobiliyatini rivojlantirish
Erta yoshdan boshlab qo‘shimcha til o‘rganish bolalarning nutq organlarini moslashuvchan
qiladi. Ular nafaqat yangi so‘z va iboralarni o‘rganadi, balki nutq tovushlarini to‘g‘ri talaffuz
qilishga o‘rganadi. Bu esa ularning kelajakda boshqa tillarni ham oson o‘zlashtirishiga yordam
beradi.
3. Madaniy tushuncha va dunyoqarashni kengaytirish
Qo‘shimcha til o‘rganish bolalarga boshqa madaniyatlarni anglash va ularga hurmat bilan
munosabatda bo‘lish imkonini beradi. Masalan, ingliz, rus yoki arab tilini o‘rganuvchi bolalar
shu tillar sohiblarining urf-odatlari, san’ati va tarixi haqida tasavvurga ega bo‘ladilar. Bu esa
ularning dunyoqarashini kengaytirib, bag‘rikenglikni shakllantiradi.
4. Kelajakdagi imkoniyatlarni oshirish
Hozirgi kunda mehnat bozorida ko‘p tilli mutaxassislarga talab juda yuqori. Erta yoshda
qo‘shimcha tilni o‘rganish esa keyinchalik oliy ta’lim olish va xalqaro miqyosda ishlash uchun
katta imkoniyatlar yaratadi.
Qo‘shimcha tillardan foydalanish usullari
Page 100
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
Boshlang‘ich sinflarda qo‘shimcha tillarni o‘rgatishda quyidagi usullardan foydalanish
mumkin:
Immersion (cho‘mish) usuli – Bu usulda darslar butunlay yoki qisman qo‘shimcha tilda olib
boriladi, bu esa bolalarning tabiiy ravishda yangi tilni o‘zlashtirishiga yordam beradi.
O‘yinlar orqali o‘qitish – Bolalar o‘yin orqali yaxshi o‘rganadilar. Shuning uchun qo‘shimcha til
o‘rganishda kartalar, rolli o‘yinlar va interaktiv mashg‘ulotlar samarali bo‘lishi mumkin.
Qo‘shiqlar va hikoyalar – Bolalarga qo‘shimcha tilni o‘rgatishda qo‘shiqlar, ertaklar va
hikoyalardan foydalanish ularning so‘z boyligini oshirishga yordam beradi.
Vizual va audiovizual materiallardan foydalanish – Multfilmlar, rasmlar, ta’limiy videolar
qo‘shimcha tilni o‘rganishni qiziqarli va samarali qiladi.
Muammo va yechimlar
1. O‘qituvchilar yetishmovchiligi
– Malakali qo‘shimcha til o‘qituvchilari har doim ham yetarli bo‘lavermaydi. Buni hal qilish
uchun o‘qituvchilarni qayta tayyorlash kurslarini tashkil etish lozim.
2. Darslik va resurslar yetishmovchiligi
– Qo‘shimcha tillarni o‘rganish uchun sifatli o‘quv materiallari zarur. Zamonaviy
texnologiyalar yordamida onlayn resurslardan foydalanish bu muammoni hal qilishi mumkin.
3. Oilaviy muhitning ta’siri
– Ba’zi ota-onalar qo‘shimcha til o‘rganishning ahamiyatini yetarlicha tushunmaydi. Shu bois
ota-onalar bilan hamkorlik qilish va ularni bolalarga qo‘shimcha til o‘rganishda yordam
berishga rag‘batlantirish lozim.
Xulosa
Boshlang‘ich sinflarda qo‘shimcha tillardan foydalanish bolalarning aqliy rivojlanishi, muloqot
qobiliyatlari va kelajakdagi imkoniyatlari uchun juda foydalidir. Samarali ta’lim usullaridan
foydalanish va mavjud muammolarni hal qilish orqali bolalar qo‘shimcha tilni tabiiy va
qiziqarli shaklda o‘zlashtirishi mumkin. Shu sababli, qo‘shimcha tillarni erta yoshdan boshlab
o‘rganish imkoniyatlarini kengaytirish muhim vazifalardan biridir.
Boshlang‘ich sinflarda qo‘shimcha tillarni o‘rgatish bolalarga nafaqat lingvistik mahorat, balki
kengroq dunyoqarash va muhim hayotiy ko‘nikmalar ham beradi. Buni muvaffaqiyatli amalga
oshirish uchun:
Immersion usuli, o‘yinlar, qo‘shiqlar va hikoyalar kabi interaktiv metodlardan
foydalanish
O‘qituvchilar malakasini oshirish
Zamonaviy darslik va texnologiyalardan foydalanish
Ota-onalarni bu jarayonga faol jalb qilish lozim.
Agar bu masalalar ustida doimiy ishlansa, bolalar yoshligidan boshlab til o‘rganishga qiziqib,
kelajakda yuksak natijalarga erishishlari mumkin.
REFERENCES:
1.
K. Qosimova va b. Ona tili o‘qitish metodikasi. -T.: Noshir. 2009.
2.
Маtchonov S., Shojalilov A., G‘ulomova X. va b. O‘qish kitobi. 4- sinf uchun darslik. -T.:
Yangiyo‘l poligraf servis. 2020.
Page 101
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
3.
Bakiyeva H. Boshlang‘ich sinflarda so‘z ustida ishlash metodikasi. -T.: Istiqlol. 2013.
4.
Abdupattayev, G. (2025). NABIJON BOQIYNING “ROHILA” QISSASIDA XARAKTER VA
KONFLIKT
MASALASI.
QO‘QON
UNIVERSITETI
XABARNOMASI,
14,
127–128.
https://doi.org/10.54613/ku.v14i.1140
5.
Xodjaev, S., & Abdupattaev, G. (2022). Murod Muhammad Do‘st ijodida davr va
qahramon muammosi. Amerika ijtimoiy va gumanitar tadqiqotlar jurnali , 3 (12), 77-81.
