Page 157
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
BOSHLANG‘ICH SINFLARDA ERTAK TERAPIYA USULIDAN
FOYDALANISHDA BOLALARDA YUZAGA KELISHI MUMKIN
BO‘LGAN MUAMMOLAR
Аbdupаttаyev G‘ulomjon G‘ofurjon o‘g‘li
Qo‘qon universiteti Pedagogika va
psixologiya kаfedrаsi o‘qituvchisi
Inomjonova Ma’sumaxon Donyorjon qizi
Boshlаng‘ich tа’lim yo‘nаlishi tаlаbаsi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15765706
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 24
th
June 2025
Accepted:25 th June 2025
Published: 27
TH
June 2025
Mazkur tadqiqotda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining
intellektual rivojlanishida ertak terapiyasi usulining
ta’siri o‘rganilgan. Ertak terapiyasi – bu bolalarning
ruhiy, hissiy, axloqiy va intellektual rivojlanishiga yordam
beradigan samarali pedagogik vositadir. Tadqiqotda
ushbu metodning bolalarning mantiqiy fikrlashini,
muammolarni hal qilish qobiliyatini va ijodiy fikrlashni
rivojlantirishdagi o‘rniga e’tibor qaratilgan. Ertaklar
yordamida bolalar hayotiy vaziyatlarni tushunishga, turli
xarakterlar bilan tanishishga va o‘z ichki olamlarini
anglashga
imkon
topadilar.
Ertak
terapiyasi
o‘quvchilarga turli ijtimoiy va psixologik muammolarni
tushunish va yechish imkoniyatini beradi.
KEYWORDS
Ertak
terapiyasi,
intellektual
rivojlanish,
muammo, muammoni to‘g‘ri
qo‘yish,
boshlang‘ich
sinf
o‘quvchilari, pedagogik vosita,
mantiqiy
fikrlash,
ijodiy
fikrlash.
Hozirgi zamon ta’lim tizimida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining intellektual rivojlanishini
samarali yo‘lga qo‘yish juda muhim ahamiyatga ega. Bolalik davrida ularning tafakkuri, his-
tuyg‘ulari va axloqiy qarashlari shakllanadi, va bu jarayonda ertak terapiyasi muhim
pedagogik vosita sifatida ajralib turadi. Ertak terapiyasi nafaqat bolalarning tasavvurini
boyitadi, balki ularning mantiqiy fikrlash, muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini va turli
vaziyatlarda to‘g‘ri qarorlar qabul qilish mahoratini rivojlantirishga yordam beradi. Ertaklar
orqali bolalar hayotiy qiyinchiliklarga moslashishni, shaxsiy his-tuyg‘ularini ifoda etishni va
ijtimoiy muhitda o‘z o‘rnini topishni o‘rganadilar. Shu bilan birga, ertaklar yordamida
o‘quvchilar turli xarakterlar va vaziyatlar bilan tanishib, o‘zlarining ichki olamini tushunishga
imkon yaratadilar. Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi – boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining
intellektual rivojlanishida ertak terapiyasining ta’sirini o‘rganish va uni amaliyotga tatbiq
etishning samarali usul va texnologiyalarini ishlab chiqish va yuzaga keladigan muammolarni
bartaraf qilishdan iborat.
Boshlang‘ich sinflarda ertak terapiya usulidan foydalanishda bolalarda yuzaga kelishi
mumkin bo‘lgan muammolarni bir qator ko‘rib chiqsak.
Muammo:
Ertak terapiyasi – bolalar tarbiyasi va rivojlanishida, psixologik va tarbiyaviy muammolarni
hal qilishda samarali yordam beradigan usullardan biridir. Ushbu usul bolalarning tasavvuri,
hissiyati va ma’naviy qiyofasini shakllantirishga yordam beradi. Ammo boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining ushbu usuldan foydalanishda ayrim muammolar yuzaga kelishi mumkin.
O‘quvchilarda yuzaga keladigan asosiy muammolar:
Page 158
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
1. Diqqatni jamlashdagi qiyinchiliklari.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uzoq vaqt biror
hikoya yoki ertakka diqqatini jamlashda qiynalishi mumkin. Bu ayniqsa, murakkab
voqealarning zanjiri yoki tushunishi qiyin bo‘lgan ertaklarda yuzaga chiqadi. Natijada, bolalar
ertakning asosiy mazmunini anglamay qolishlari mumkin.
2. Tasavvurni cheklovchi omillar
. Ertak terapiyasida bolalar tasavvurini rivojlantirish
muhimdir. Ammo texnologiyalarning ortiqcha ta’siri yoki bolalarda kitob o‘qishga
qiziqishning pastligi ularning ertaklardagi tasvirlarni yetarli darajada idrok etishiga to‘sqinlik
qilishi mumkin.
3. Hissiy javobning yetarli darajada bo‘lmasligi.
Ba’zi bolalar o‘z his-tuyg‘ularini ochiq
ifoda etishda qiynaladilar. Bu ularda ertak terapiyasi orqali kutilgan natijalarga erishishga va
tushinishga to‘sqinlik qilishi mumkin. Misol uchun, qahramonning ijobiy yoki salbiy
xarakterlariga empatiya qilish bolalarga qiyin bo‘lishi mumkin.
4. Bolalarning individualliklari.
Har bir bola o‘ziga xos xarakter va qiziqishlarga ega. Shu
sababli, ba’zi ertaklar barcha bolalar uchun birdek qiziqarli yoki foydali bo‘lmasligi tabiiy
holdir. Natijada, ayrim bolalar terapiya jarayoniga faol qo‘shilmaydi yoki o‘zlarini chetda his
qiladi.
5. Oilaviy va ijtimoiy omillar ta’siri
. Ba’zi bolalar oilaviy muhit yoki ijtimoiy muammolar
tufayli ertaklarning mazmunini qabul qilishda qiyinchilikka duch kelishi mumkin. Masalan,
ertakdagi ijobiy, salbiy munosabatlarni o‘z oilaviy hayotidagi vaziyat bilan taqqoslash ularni
ruhiy noqulaylikka olib kelishi mumkin.
Muammolarni hal qilishda bir nechta yo‘llarni ko‘rib chiqamiz.
1. Ertaklarni to‘g‘ri tanlash.
Bolalarning yosh xususiyatlari va ehtiyojlariga mos keladigan,
sodda va qiziqarli ertaklarni tanlashimiz kerak. Ertak mazmuni ularning tasavvurlariga yaqin
bo‘lishi lozim.
2. Ertakni interaktiv tarzda yetkazish.
Oddiy hikoya qilish o‘rniga, ertakni rollar orqali
ifodalash, bolalarni ishtirokchi qilish ularning diqqatini ushlashga yordam beradigan eng
samarali yo‘ldir.
3. Hissiy faollikni rag‘batlantirish.
Ertakni muhokama qilish, qahramonlar haqidagi
fikrlarni so‘rash va ularning his-tuyg‘ularini ochish uchun maxsus savollar berish orqali
bolalar jarayonga jalb qilinishi lozim.
4. O‘quvchilarning individualligini inobatga olish.
Bolalarning qiziqishlari va ehtiyojlarini
aniqlash uchun oldindan suhbatlar o‘tkazish va terapiya usullarini moslashtirish zarur.
5. Ota-onalar bilan hamkorlik qilish.
Ota-onalarga ertak terapiyasining ahamiyati haqida
tushuntirish va ular bilan birgalikda hamkorlikda ishlash bolalarning terapiya jarayonidagi
ishtirokini kuchaytiradi.
Quyida ertak terapiya jarayonida qo‘llash mumkin bo‘lgan samarali mashqlar
keltirilgan.
1.Ertakni davom ettiramiz
Maqsad: Bolalarning tasavvurini rivojlantirish va ijodiy fikrlash qobiliyatini oshirish.
O‘quvchilarga qisqa bir ertak hikoyasi aytiladi, lekin oxiri ochiq qoldiriladi. O‘quvchilar o‘z
tasavvurlariga asoslanib ertakni qanday tugatishni taklif qilishadi. Misol: “Bir kuni kichkina
qushcha o‘z uyasidan uchib ketdi va yo‘lda katta daraxtga duch keldi”.
2.Ertakning teatrlashtirilgan talqini
Maqsad: Bolalarning hissiy faolligini oshirish va o‘zlarini turli vaziyatlarda sinab ko‘rish
imkoniyatini yaratish.
Ertakdagi qahramonlar rollari bo‘lib o‘ynaladi. Bolalar o‘zlari istagan biror qahramonni tanlab,
uning rolini ifodalaydi. Bu usul bolalarga his-tuyg‘ularini ochiq ifodalash va o‘zlarini ertak
qahramonlari o‘rniga qo‘yib ko‘rishga yordam beradi.
3.Ertakdan hikmat topish
Maqsad: Bolalarning mantiqiy fikrlash va axloqiy tushunchalarini shakllantirish.
Page 159
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
Ertakni o‘qib yoki eshitib bo‘lgandan keyin bolalarga: “Bu ertak nimani o‘rgatadi?
Qahramonlarning xatti-harakatlari haqida nima deb o‘ylaysiz?”, – degan savollar beriladi.
Misol: “Tulki va uzum” ertagini o‘qigandan so‘ng nima uchun tulki uzumni olishga harakat
qilmagani haqida fikr yuritish.
4.Rasm chizish yoki tasvirlash
Ertakni eshitib bo‘lgach, bolalardan qahramonlar yoki voqealarni rasm chizish yoki
tasvirlashni so‘rash mumkin. Shuningdek, ular o‘z rasmlarini ko‘rsatib, tushuntirib berishlari
kerak.
Maqsad: Bolalarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish va ertakni yaxshiroq tushunishga
yordam berish.
5.Ertakga qo‘shiq yoki she’r yozish
Bolalarga ertak mazmuniga mos keladigan qisqa qo‘shiq yoki she’r yozishni taklif qilish.
Masalan, “Oltin baliq va baliqchi”
haqidagi ertakka mos she’r yozish.
Maqsad: Bolalarning ijodiy fikrlash va badiiy qobiliyatlarini rivojlantirish.
6.Ertakdagi xatolarni toppish.
Maqsad: Diqqatni jamlash va voqea tafsilotlarini tahlil qilish qobiliyatini rivojlantirish.
O‘qituvchi ertakni o‘qib berayotib, ataylab xatolar qiladi. Bolalar esa bu xatolarni topib,
to‘g‘rilashlari kerak. Misol: “Uch do‘st yashagan ekan: bo‘ri, echki va it. Bir kuni bo‘ri echkidan
sut so‘rabdi…” (Bu yerda xato bor, chunki bo‘ri echkidan sut so‘ramaydi).
Ertak terapiyasi uchun mashqlarni to‘g‘ri tanlash bolalarning psixologik va tarbiyaviy
rivojlanishida muhim ahamiyatga ega. Bu mashqlar bolalarning tasavvurini, ijodkorligini va
axloqiy qarashlarini shakllantiradi. Shu bilan birga, ular bolalarni qiziqarli tarzda o‘qitish va
tarbiyalash imkoniyatini yaratadi.
Xulosa:
Ertak terapiyasi boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun juda foydali usul bo‘lsa-da,
samarali natijaga erishish uchun mazkur usulga to‘g‘ri yondashish kerak. Bolalarning
psixologik va pedagogik xususiyatlarini hisobga olgan holda, terapiya jarayonini yaxshi
rejalashtirish orqali yuzaga keladigan muammolarni bartaraf etish lozim. Shu bilan birga, har
bir bolaning individual ehtiyojlariga e’tibor qaratish ertak terapiyaning muvaffaqiyatini
ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bashorat Jamilova O‘ZBEK BOLALAR ADABIYOTI o‘quv qo‘llanma. Toshkent –2019
2.
Jumаboyev M. Bolаlаr аdаbiyoti. – Toshkent, 2017.
3.
Аhmedovа Z. Ertаk terаpiyа. – Toshkent: Spectrum Mediа Group, 2019.
4.
Asqarova J. O‘zbek xalq ertakchiligi va ertak nashrlarining qiyosiy tadqiqi:
Filol.fan.bo‘yicha falsafa d-ri diss.avtoref. – Toshkent. 2020.
5.
Abdupattayev, G. (2025). NABIJON BOQIYNING “ROHILA” QISSASIDA XARAKTER VA
KONFLIKT
MASALASI.
QO‘QON
UNIVERSITETI
XABARNOMASI,
14,
127–128.
https://doi.org/10.54613/ku.v14i.1140
6.
Xodjaev, S., & Abdupattaev, G. (2022). Murod Muhammad Do‘st ijodida davr va qahramon
muammosi. Amerika ijtimoiy va gumanitar tadqiqotlar jurnali , 3 (12), 77-81.
Internet manbalari:
1.
2.
1
Bashorat Jamilova O‘ZBEK BOLALAR ADABIYOTI o‘quv qo‘llanma. Toshkent –2019
