Page 90
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
BOSHLANG‘ICH SINFLAR NUTQINI RIVOJLANTIRISHDA
BADIIY ADABIYOTNING O‘RNI
Аbdupаttаyev G‘ulomjon G‘ofurjon o‘g‘li
Qo‘qon universiteti Pedagogika va Psixologiya kаfedrаsi
o‘qituvchisi
Esonаliyevа Mаdinаbonu Shuhrаtjon qizi
Boshlаng‘ich tа’lim yo‘nаlishi tаlаbаsi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15728052
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 11
th
June 2025
Accepted:15th June 2025
Published: 24
th
June 2025
Mazkur maqola boshlang‘ich sinfda nutqini
rivojlantirishda badiiy adabiyotning o‘rni va ahamiyatini
o‘rganishga bag‘ishlangan. Maqolada badiiy adabiyot,
xususan, ertaklar, she’rlar va hikoyalar orqali
o‘quvchilarning nutq madaniyati, so‘z boyligi, fikrlash va
mantiqiy qobiliyatlari qanday rivojlanishi haqida so‘z
yuritiladi. Badiiy adabiyot, o‘quvchilarga tilni chuqurroq
tushunishga yordam berib, nutqni aniq va ravon
ifodalashga
o‘rgatadi.
Ertaklar
va
hikoyalar
o‘quvchilarga yangi so‘zlar va iboralar o‘rganish
imkoniyatini yaratadi, she’rlar esa ularni ritm, ohang va
ifodakorlikka o‘rgatadi. Maqolada, shuningdek, badiiy
adabiyotning ijodiy yondashuvini va tasavvurini
rivojlantirishdagi ahamiyatini ta’kidlaydi. Umuman
olganda, maqolada badiiy adabiyotning boshlang‘ich
sinfda nutqni o‘stirishdagi strategik o‘rni haqida batafsil
tushuncha berib o‘tiladi.
KEYWORDS
boshlang‘ich sinf, badiiy
adabiyot, nutqni rivojlantirish,
she’rlar, ertaklar, hikoyalar, til
boyligi, nutq madaniyati, ijodiy
yondashuv, so‘z boyligi, fikrlash,
mantiqiy tafakkur, ifodakorlik,
tasavvur, nutqni o‘stirish.
KIRISH
Boshlang‘ich sinfda nutqni rivojlantirish, o‘quvchilarning fikrini aniq va ravon ifodalashga
o‘rgatish, ularda tilni yaxshi o‘zlashtirish, mantiqiy fikrlash va ijodiy yondashuvni
shakllantirish muhim pedagogik vazifalardan biridir. Bu jarayonda badiiy adabiyotning o‘rni
nihoyatda katta. Badiiy adabiyot, ayniqsa ertaklar, she’rlar va hikoyalar, o‘quvchilarga nutqni
o‘stirishda yordam berib, ularning til boyligini oshirish, tasavvurini kengaytirish va nutq
madaniyatini shakllantirishda muhim vosita hisoblanadi. Boshlang‘ich sinfda nutqni o‘stirish
jarayoni nafaqat o‘quvchining so‘zlashuv qobiliyatini, balki uning mantiqiy tafakkurini ham
rivojlantiradi. Nutqning o‘zlashtirilishi til va fikrlash jarayonlarining o‘zaro aloqasini
kuchaytiradi. Badiiy adabiyot o‘quvchiga yangi so‘zlar, iboralar va jumlalarni o‘rganish
imkoniyatini yaratadi. Shuningdek, badiiy asarlar o‘quvchilarga tilni chuqurroq tushunishga
va undan to‘g‘ri foydalanishga o‘rgatadi.
Badiiy adabiyot o‘quvchiga tilni faqat kommunikatsiya vositasi sifatida emas, balki nutq
madaniyati va estetikani tushunishga ham o‘rgatadi. She’rlar, ertaklar va hikoyalar, har bir
so‘z va ifodaning estetik jihatini o‘rgatib, o‘quvchini nafaqat nutqni aniq va to‘g‘ri ishlatishga,
Page 91
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
balki uning ma’nosini chuqurroq his etishga ham undaydi. Bu jarayonda o‘quvchilar o‘z
nutqlarida ehtiyotkorlik, aniqlik va estetik go‘zallikni saqlashga intilishadi.
Professor S.Matchonov boshlang‘ich sinf o‘quvchilari nutqini o‘stirishda aniq
belgilangan bir qator talablarga rioya qilinishi lozimligini uqtiradi:
1. O‘quvchilar nutqi mazmundor bo‘lsin.
2. Nutqda mantiqiylik bo‘lsin.
3. Nutq aniq bo‘lsin.
4. Nutq til vositalariga boy bo‘lsin.
5. Nutq tushunarli bo‘lsin.
6. Nutq ifodali bo‘lsin.
7. Nutq to‘g‘ri bo‘lsin.
8. Nutq madaniyatli bo‘lsin.
Boshlang‘ich sinfda nutqni rivojlantirishga qaratilgan bir nechta omillarni ko‘rib chiqamiz:
Ertaklar:
Ertaklar boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun tilni o‘rganishning eng samarali
vositalaridan biridir. Ertaklar nafaqat qiziqarli va o‘quvchining diqqatini jalb etuvchi, balki
unda yangi so‘zlar, iboralar va grammatik tuzilmalar mavjud bo‘ladi. Ertaklar orqali
o‘quvchilar nafaqat so‘z boyligini oshiradi, balki fantastik va ijtimoiy fikrlashni ham
rivojlantiradi. Masalan, ertaklardagi qahramonlar va ularning xatti-harakatlari, o‘quvchilarga
turli holatlar, his-tuyg‘ular va ularning ifodasini tushunishga yordam beradi;
She’rlar:
She’rlar o‘quvchilarni so‘zlarni tez va aniq tanlashga, ritm va ohangni his etishga
o‘rgatadi. She’rda qat’iy tuzilish, rima va metrikani o‘rgatish orqali o‘quvchilar nafaqat nutqni
to‘g‘ri va ravon qilib ifodalashni, balki o‘z nutqida musiqa va ritmni ham saqlashni
o‘rganadilar. She’rlarni o‘qish va aytish jarayonida o‘quvchilar nutqini ravonlashtirib, nutq
madaniyati, mahorati va ifodakorligi yuksaladi;
Hikoyalar:
Hikoyalar o‘quvchilarning nutqini rivojlantirishda alohida o‘rin tutadi. Hikoyalarni
o‘qish, ularni tahlil qilish va muhokama qilish orqali o‘quvchilar tilni rivojlantirish bilan birga,
mantiqiy fikrlash va xulosalar chiqarish ko‘nikmalarini ham egallaydilar. Hikoyalar,
shuningdek, o‘quvchilarga turli hayotiy vaziyatlarda qanday munosabatda bo‘lishni, his-
tuyg‘ularni ifodalashni va boshqalar bilan muloqot qilishni o‘rgatadi.
Badiiy adabiyot boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ijodiy yondashuvni shakllantiradi. Ertak va
hikoyalar orqali o‘quvchilar tasavvurini kengaytirib, o‘z fikrlarini yangi va original tarzda
ifodalashni o‘rganadilar. Badiiy adabiyot o‘quvchining ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirib,
ularni mustaqil fikrlash va yozish jarayonlariga jalb qiladi. Nutqni o‘stirishning bir qismi
sifatida, o‘quvchilar o‘z fikrlarini ifodalashda badiiy asarlardan ilhomlanadilar.
1
Xushbaqova Z., Parpiyev O., “BOSHLANG‘ICH SINFLARDA NUTQIY SAVODXONLIKNI RIVOJLANTIRISH”. “Ta’lim sifati
yangi O‘zbekiston taraqqiyotini yanada yuksaltirishning muhim omili”.
Page 92
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 6, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
Xulosa o‘rnida aytish joizki, boshlang‘ich sinfda nutqni rivojlantirishda badiiy
adabiyotning o‘rni beqiyosdir. Ertaklar, hikoyalar va she’rlar orqali o‘quvchilar nafaqat tilni
o‘rganib, so‘z boyligini oshiradilar, balki nutq madaniyati, fikrlash va ijodiy yondashuvni ham
rivojlantiradilar. Badiiy asarlar o‘quvchilarga tilning go‘zalligi va estetik jihatlarini his etishga
yordam berib, ular uchun nutqni aniq, ravon va ifodali qilishni o‘rgatadi. Shu bilan birga,
badiiy adabiyot o‘quvchilarda tasavvur, his-tuyg‘ularni ifodalash va muloqotda bo‘lishni
o‘rgatadi. Nutqni rivojlantirishda badiiy adabiyotning roli, ayniqsa, boshlang‘ich sinf
o‘quvchilari uchun muhimdir, chunki ularning til o‘rganish jarayonini qiziqarli va samarali
qiladi. Shunday qilib, badiiy adabiyot boshlang‘ich ta’lim jarayonida o‘quvchilarning nutq
madaniyatini shakllantirishda, ularning dunyoqarashini kengaytirishda va ijodiy fikrlashini
rivojlantirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
FOYDАLАNILGАN АDАBIYOTLАR:
1.
Lvov, M. R., Ramzaeva , T. G. Boshlang‘ich sinflarda ona tilini o‘qitish metodikasi.
Pedagogika institutlari talabalari uchun maxsus darslik. “Boshlang‘ich ta'lim pedagogikasi va
metodikasi”. - Nukus: Ta’lim, 2020.
2.
Abdullaeva N.A., Toʻraev B.N., Nurmatova N., “Kashfiyotlar olami” asosiy
umumtaʼlim dasturini ishlab chiqishda bolalar tomonidan rejalashtirilgan natijalarga erishish
monitoringi tizimi. -T.: Ilm-fan, 2019.
3.
S.Matchonov, H.Bakiyeva, X. G‘ulomova, Sh.Yo‘ldosheva, G.Xolboyeva. Boshlang‘ich
sinflarda ona tili o‘qitish metodikasi. Toshkent. – 2021-yil.
4.
Azimova I. Ona tili ta’limida lisoniy malakani rivojlantirishning psixolingvistik asosi.
Global ta’lim va milliy metodika taraqqiyoti. Respublika III ilmiy-anjuman materiallari. –
Toshkent, 2019.
5.
Abdupattayev, G. (2025). NABIJON BOQIYNING “ROHILA” QISSASIDA XARAKTER VA
KONFLIKT
MASALASI.
QO‘QON
UNIVERSITETI
XABARNOMASI,
14,
127–128.
https://doi.org/10.54613/ku.v14i.1140
6.
Xodjaev, S., & Abdupattaev, G. (2022). Murod Muhammad Do‘st ijodida davr va
qahramon muammosi. Amerika ijtimoiy va gumanitar tadqiqotlar jurnali , 3 (12), 77-81.
