San'at va gumanitar Fanlar boshqa mavzular

Ҳар қандай миллатнинг миллий анъаналари озуқланадиган, куч оладиган афсоналари, достонлари, халқ оғзаки ижоди бўладики, уларсиз миллий анъаналар ва миллий маънавият ўзининг мазмунини ва гўзаллигини тўлалигича намоён қила олмайди. Бугунги кунда дунё маданий меросининг бой ва ажралмас қисми ҳисобланадиган Миер, Юнон, Хинд, Хитой, Рим мифологичен нафақат ўша миллатларнинг, балки бутун инсониятнинг маънавий бойлиги ҳисобланади. Узбек халқи ҳам кўп минг йиллик тарихга эга бўлган асотирлари, афсоналари ва достонлари, халқ оғзаки ижоди, буларнинг барчасини ўзида мужассамлаштирган, ўз мифологиясига эга..

Тадқиқот объекта: Туркистоннинг XX аср бошларидаги ижтимоий-сиёсий, диний-маърифий ҳаёти.
Ишнинг мақсади: XX аср бошидаги Туркистон ижтимоий-сиёсий, диний-маърифий ҳаётида “Ал-Ислоҳ” журналининг тутган ўрнини очиб беришдан иборат.
Тадқиқот методлари: қиёсий тахлил, даврий-муаммовий, мазмунли тахлил усулларидан фойдаланилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Диссертацияда “Ал-Ислоҳ” журналидаги мақолалар мавзулар бўйича тахдил қилиниб, XX аср бошида Туркистон ижтимоий-сиёсий ва диний-маърифий ҳаётида журналнинг катта ўрин тутганлиги, унинг ислом тарихи ва манбашунослигида муҳим ахамиятга эта эканлиги ва Туркистондаги ислохотчилик ғояларига таъсир кўрсатганлиги очиб берилган. Туркистондаги ислохотчиликнинг тарихий илдизлари Қрим, Волга бўйлари, Миер, Туркия ва Эрондаги ислоҳотчик ҳаракати билан уйғунликда юзага келгани тадқиқ этилган.
Амалий ахамияти: тадқиқот натижалари ва илмий хулосалари Туркистон тарихидаги ислохотчилик ҳаракатини янада чукуррок ўрганишга хизмат килади.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: мавзу бўйича 5 та илмий мақола, 4 та тезис ва “ZiyoNET” интернет-порталида 1 та мақола чоп этилди. Диссертация материаллари асосида илмий-амалий анжуманларда 3 та маъруза килинди.
Қўлланилиш (фойдаланиш) сохаси: Диссертациядаги фактик материаллардан Туркистоннинг XX аср бошлари тарихи, даврий матбуот бўйича умумлаштирувчи асарлар тайёрлашда, тарихий тадқиқотларни ривожлантиришда, “ислом тарихи ва манбашунослиги” бўйича дарсликлар ва ўкув қўлланмалари яратишда, махсус курслар ўкитишда фойдаланиш мумкин.

Ушбу мақолада ўзбек адиби ва шоири Асқад Мухтор “Тундаликлар” асарининг фалсафий-эстетик жиҳатлари таҳлил этилган. Ёзувчининг бадиий адабиѐт, бадиий ижоднинг моҳиятини ўзига хос афоризмлар орқали баѐн этгани
кўрсатиб ўтилган. Шарқ ва ғарб мутафаккирларининг бадиий ижодга доир фалсафий қарашларига Асқад Мухторнинг ѐндошуви тадқиқ этилган.

Наследие Востока и прежде всего великое научное наследие Абу Насра Фараби считается одним из решающих факторов в становлении полноценно-развитого облика личности. В настоящее время человек своими рациональными действиями создаёт величайшие материальные и духовные благосостояния и проносит их сквозь тяжелые и трудные испытания эпохи. При этом актуальновесомыми являются произведения Фараби, раскрывающие сущность ума в политико-нравственном и моральном воспитании молодого поколения. Поэтому не будет преувеличением утверждать, что выдвинутые в трудах Фараби теории и рационалистические идеи актуальны и созвучны с духовнонравственным обновлением нашего общества, новшествами в сфере образования и воспитания в республике Узбекистан.
Образ нашего великого предка-мыслителя и философа Абу Насра Фараби, его ум и интеллект, как и его взгляды на искусство созидания, концепции ума и познания личности играют основную роль в качестве исторического обоснования нового гражданского общества в Узбекистане.

Жаҳон адабиётшунослиги, хусусан, мумтоз шарқ адабиётшунослиги, унинг назарий асослари тадқиқи мумтоз матнлар ва уларнинг бадиий-поэтик таҳлилини амалга оширишда муҳим аҳамиятга эга. Шу боис мумтоз адабиётда шеъриятнинг етакчилигини, шеършунослик тарихи, вазн, қофия, шеърий нутқ, шеърнинг назарий асослари, шеърий санъатлар, шеърий шакллар каби масалалар ва уларнинг ўзига хослигини белгилаш муҳим вазифалардан бири бўлиб келмоқда.

Дунё адабиётида, шу жиҳатдан “илми адаб”,  кейинчалик “илми сегона”нинг таркибий қисмларидан бири бўлган мумтоз қофия илми назарияси, қофиянинг асосий унсурлари, таркибий қисми, қофия ҳарф ва ҳаракатлари, қофиядаги нуқсонлар, қофия турларининг назарий асослари арабий, форсий ва туркий рисолалар тадқиқи асосида ягона назарий категорияларини тақдим қилиш, жаҳон, хусусан, туркий қофия илмининг ўрганилиши долзарб масалалардан бирига айланмоқда.

Ўзбекистонда мамлакат стратегик ривожининг бош омиллари белгиланар экан, “Мана шу стратегияга мувофиқ, барча соҳа ва тармоқлар қатори маданият ва санъат, адабиёт, оммавий ахборот воситалари равнақини янги босқичга кўтаришни биз ўз олдимизга мақсад қилиб қўйганмиз... Аввало, халқимизнинг яратувчилик даҳоси билан бунёд этилган ноёб меросини ҳар томонлама чуқур ўрганиш, юртимиздан етишиб чиққан буюк аллома ва мутафаккирларнинг ҳаёти ва илмий-ижодий фаолияти ҳақида яхлит тасаввур уйғотиш, ёш авлодни гуманистик ғоялар, миллий ғурур ва ифтихор руҳида тарбиялашдек эзгу мақсадлар кўзда тутилган”[1]. Темурийлар даврида қофия илми назарий таълимот сифатида ўзининг юксак чўққисига кўтарилди. Ушбу давр вакилларидан Шайх Аҳмад Тарозий, Абдураҳмон Жомий, Алишер Навоий, Фахрий Исфаҳоний, Ҳусайн Воиз Кошифий, Атоуллоҳ Ҳусайний каби ижодкорларнинг асарлари қофиянинг назарий асослари чуқур ва муфассал ёритилгани билан алоҳида аҳамиятга эга. Мазкур асарлар ҳақида ўзбек адабиётшунослигида сўнгги йилларда баъзи мақола ва тадқиқотлар яратилган бўлса-да, уларнинг ўзаро қиёсий таҳлили фундаментал тарзда ва қофиянинг унсурлари сатҳида махсус ўрганилмаган эди. Темурийлар даврига оид қофия рисолаларини ўзаро қиёсий тадқиқ қилиш адабиётшуносликнинг долзарб масалаларидандир.

Мавзунинг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон адабиётшунослиги, хусусан, мумтоз шарқ адабиётшунослиги, унинг назарий асослари тадқиқи мумтоз матнлар ва уларнинг бадиий-поэтик таҳлилини амалга оширишда муҳим аҳамиятга эга. Шу боис мумтоз адабиётда шеъриятнинг етакчилигини, шеършунослик тарихи, вазн, қофия, шеърий нутқ, шеърнинг назарий асослари, шеърий санъатлар, шеърий шакллар каби масалалар ва уларнинг ўзига хослигини белгилаш муҳим вазифалардан бири бўлиб келмоқда.

Дунё адабиётида, шу жиҳатдан “илми адаб”,  кейинчалик “илми сегона”нинг таркибий қисмларидан бири бўлган мумтоз қофия илми назарияси, қофиянинг асосий унсурлари, таркибий қисми, қофия ҳарф ва ҳаракатлари, қофиядаги нуқсонлар, қофия турларининг назарий асослари арабий, форсий ва туркий рисолалар тадқиқи асосида ягона назарий категорияларини тақдим қилиш, жаҳон, хусусан, туркий қофия илмининг ўрганилиши долзарб масалалардан бирига айланмоқда.

Ўзбекистонда мамлакат стратегик ривожининг бош омиллари белгиланар экан, “Мана шу стратегияга мувофиқ, барча соҳа ва тармоқлар қатори маданият ва санъат, адабиёт, оммавий ахборот воситалари равнақини янги босқичга кўтаришни биз ўз олдимизга мақсад қилиб қўйганмиз... Аввало, халқимизнинг яратувчилик даҳоси билан бунёд этилган ноёб меросини ҳар томонлама чуқур ўрганиш, юртимиздан етишиб чиққан буюк аллома ва мутафаккирларнинг ҳаёти ва илмий-ижодий фаолияти ҳақида яхлит тасаввур уйғотиш, ёш авлодни гуманистик ғоялар, миллий ғурур ва ифтихор руҳида тарбиялашдек эзгу мақсадлар кўзда тутилган”[1]. Темурийлар даврида қофия илми назарий таълимот сифатида ўзининг юксак чўққисига кўтарилди. Ушбу давр вакилларидан Шайх Аҳмад Тарозий, Абдураҳмон Жомий, Алишер Навоий, Фахрий Исфаҳоний, Ҳусайн Воиз Кошифий, Атоуллоҳ Ҳусайний каби ижодкорларнинг асарлари қофиянинг назарий асослари чуқур ва муфассал ёритилгани билан алоҳида аҳамиятга эга. Мазкур асарлар ҳақида ўзбек адабиётшунослигида сўнгги йилларда баъзи мақола ва тадқиқотлар яратилган бўлса-да, уларнинг ўзаро қиёсий таҳлили фундаментал тарзда ва қофиянинг унсурлари сатҳида махсус ўрганилмаган эди. Темурийлар даврига оид қофия рисолаларини ўзаро қиёсий тадқиқ қилиш адабиётшуносликнинг долзарб масалаларидандир.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2016 йил 13 майдаги ПФ-4797-сон “Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетини ташкил этиш тўғрисида”, 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”, 2017 йил 20 апрелдаги ПҚ-2909-сон “Олий таълим тизимини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармонлари, 2017 йил 24 майдаги ПҚ-2995-сон “Қадимий ёзма манбаларни сақлаш, тадқиқ ва тарғиб қилиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”, 2019 йил 21 октябрдаги ПФ-5850-сон “Ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги нуфузи ва мавқеини тубдан ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Қарорлари ҳамда бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертaция муайян даражада хизмат қилади.

Tasavvur vizual-majoziy fikrlash bilan bog'liq bo'lib, amaliy tajribalar o'tkazmasdan turli xil moddalar, ob'ektlar va jarayonlarni aqliy, intuitiv va mavhum modellashtirishga imkon beradi. Miya faoliyatini o'rganuvchi olimlarning ta'kidlashicha, tasavvur yangi asabiy aloqalarni shakllantirishga yordam beradigan yuqori asabiy faoliyatning bir nechta turlaridan biridir. Maqolada tasavvurning muhim jihatlari yoritilgan.

Ушбу мақолада ташриъ саньатинииг ўзига хос хусусияти "илми сегона"нинг уч илми асосида тадқиқ этилади. Ташриъ санъати бадиият, қофия ва аруз вазни уйғунлиги асосида юзага чиқадиган бадиий санъатлардан бири бўлиб, мақолада бу санъат тури байтлар мисолида тадқиқ этилади. Тадқиққа Атоуллоҳ Ҳусайнийнинг «Бадойиъ Уз-Санойиъ» асори асос килиб олинган.

Ҳәр қандай жазыўшы халықтың белгили бир дәўирдеги турмысын, оның өткендеги тарийхын сүўретлейди. Соның менен бирге, жазыўшы шығармада сөз етилген ўақыяларға өзиниң қатнасын, ой-пикирлерин дебилдиреди ҳәм усы мақсетте тилдеги соларға сәйкес, соларды бере алатуғын сөзлерди таңлап қолланады. Жазыўшы шығармада тек турмыстағы предмет ҳәм қубылысларды ғана таңлап қоймай, соның менен бирге, оларды баянлаў, сүўретлеў усылларын да таңлайды. Сонлықтан, көркем шығарманы баҳалаўда оның тил өзгешеликлерин үйрениў үлкен әҳмийетке ийе.

Свадьба - важный момент в жизни человека. Это ритуал, знаковое событие и праздник. Она является началом новой семейной жизни двух людей. Обряды и обычаи, характерные для предсвадебного периода, а также самой свадьбы, не всегда были одинаковыми. Вышедшие из глубины веков, они подверглись трансформации, а некоторые из них и вовсе исчезли.

Особо актуальной проблемой в вопросе изучения и преподавания языков является задача формирования читательской компетенции. Данному факту была посвящена 36-ая Московская международная книжная ярмарка, которая состоялась 30 августа- 3 сентября 2023 года в Москве. 300 зарубежных и российских издательств предложили любителям чтения художественную литературу и произведения нон-фикшн. Триста
мероприятий на семи площадках ММКЯ (авторские встречи, презентации бестселлеры, конференции, мастер-классы, образовательные интенсивы) – вот масштаб данного мероприятия. В рамках данной Московской международной книжной ярмарки, на наш взгляд, было проведено два значимых мероприятия - Третья Читательская Ассамблея Содружества и церемония награждения национальной премии России "Книга года - 2023".

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати.Жаҳон адабиётшунослигида болалар адабиёти муаммоларини, болалар учун яратилган бадиий асарларда акс этган умуминсоний ва миллий қадриятларни, замон, макон ва болалик муносабатларини тизимли тадқиқ этиш бўйича кўплаб тадқиқотлар амалга оширилган. Зеро, ёш авлоднинг нафосати ва бадиий дидини ўстириш, ҳаққонийлик ва бадиийликнинг мукаммал бирлигини таъминлаш, юксак маърифий-эстетик ғояларни илгари суриш борасида болалар адабиётининг олдида турган вазифалар кўлами “катталар адабиёти”никидан асло кам эмас.
Истиқлол шарофати билан халқимизнинг кўп асрлик тарихий, изданий, диний, адабий меросини умумбашарий қадриятлар нуқтаи назаридан баҳолаш тенденцияси шаклланди, миллий қадриятларга муносабат тубдан ўзгарди. Бу жараённинг мантиқий якуни ўлароқ бадиий тафаккур ва талқинлар янгиланди, болалар адабиётининг мазмун-моҳияти кенгайди, кўлами ошди. Шу билан бирга болалар адабиёти бўйича яратилаётган асарлар олдига, ёш авлод учун ижод қилувчи сўз санъаткорларининг изланишлари ва бадиий маҳорати олдига қўйилаётган талаблар ошди. “..Болалар адабиёти ёшлар орасида бадиий жиҳатдан юксак, интеллектуал савияни ўстиришга, дунёқарашини кенгайтиришга хизмат қиладиган бадиий, маърифий адабиётларнинг янги авлодини яратишга бевосита хизмат қилади.. унинг аҳамияти ушбу хусусиятлар билан ўлчанади”1. Бу вазифаларни амалга ошириш миллий болалар адабиётини ривожлантириш, уни жаҳон андозалари даражасига олиб чиқиш ҳамда болалар адибларининг ижодини монографик тарзда ўрганиш, уларнинг мукаммал ижодий портретларини яратиш билан бевосита боғлиқ.
Жаҳон адабиётшунослигидаги бадиий ижод ва маҳоратнинг узвийлиги, ёзувчи маҳоратининг бадиий асарда воқеланиши асослари, болалар адабиётининг ўзига хос тил, шакл ва тасвирий воситалари ҳақидаги замонавий илмий-назарий ёндашувлар асосида ўзбек болалар адабиётининг йирик намояндаси С.Барноевнинг ижодий меросини монографик тарзда ўрганиш, адибнинг болаларга бағишланган шеърий, насрий ва публицистик асарларидаги бетакрор фазилатлар ҳамда адибнинг бадиий маҳоратини тадқиқ этиш адабиётшунослик олдида турган муҳим вазифалардандир. Зотан, адабиётшуносликда болалар адабиётининг тараққиёти ва бугунги глобализация асрида унинг миллий ва умуминсоний қадриятларни тараннум этувчи жиҳатлари хусусида муайян ижодкор ҳаёти ҳамда ижоди мисолида тадқиқот олиб бориш ўрганилаётган мавзунинг заруратини белгилайди.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2006 йил 25 августдаги «Миллий ғоя тарғиботи ва маънавий-маърифий ишлар самарадорлигини ошириш тўғрисида»ги ПҚ-451-сон, 2016 йил 13 майдаги «Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетини ташкил этиш тўғрисида»ги ПФ-4797-сон Фармони, 2017 йил 12 январдаги «Китоб маҳсулотларини чоп этиш ва тарқатиш тизимини ривожлантириш, китоб мутолааси ва китобхонлик маданиятини ошириш ҳамда тарғибот қилиш бўйича комиссия тузиш тўғрисидаги” ПҚ-1271-сон Фармойиши, 2017 йил, 13 сентябрдаги “Китоб маҳсулотларини нашр этиш ва тарқатиш тизимини ривожлантириш, китоб мутолааси ва китобхонлик маданиятини ошириш ҳамда тарғиб қилиш бўйича комплекс чора-тадбирлар дастури тўғрисида»ги ПҚ-1271-сон Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
ТадҚиҚот маҚсади болалар адабиётининг назарий ва амалий масалаларини ёритиш, унинг тадрижий такомилини асослаш орқали Сафар Барноевнинг шеърий, насрий ва публицистик асарларида намоён бўлувчи бадиий маҳорати қирраларини тадқиқ этишдан иборат.
ТадҚиҚотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
адибнинг болалар шоири, ёзувчиси ва публицисты сифатидаги ижодий йўлининг асосий қирралари ҳамда унинг поэтик, насрий ва публицистик асарлар яратишдаги бадиий маҳорати очиб берилган;
ижодкорнинг халқ оғзаки ижодиёти таъсирида яратган адабий эртак, достон, баллада, масал, ҳикоя ва қиссалари қиёсий-типологик жиҳатдан асосланган;
адибнинг публицистик мақола, ҳикоя, эссе, бадиҳа, очерк каби жанрлардаги ижодида бадиийлик, ҳужжатлилик, психологик таҳлил, эмоционаллик, тарихий ёки адабий ассоциатив хусусиятни ёритиш каби характерли белгилар аниқланган;
ижодкорнинг халқона ифода усули, сюжет ва композиция, поэтик образ яратишдаги ўзига хос услуби, аниқлик, образлилик, тилнинг соддалиги, ҳажвга бойлик каби унсурлардан образларни индивидуаллаштиришда фойдаланиш маҳорати очиб берилган;
адиб асарлари кўп асрлик маънавий-миллий қадриятларимиз ҳамда миллий истиқлол ғоялари билан ҳамоҳанг руҳда яратилганлиги асослаб берилган.
Хулоса
1. Ўзбек болалар адабиётида С.Барноев тимсолида кичкинтойлар ёзувчисига хос хусусиятлар, истеъдод, билимдонлик, педагоглик билан бирга одамохунлик мужассамлигини кўриш мумкин. Феъли болаларча соддалик, тўғрилик, беғуборлик, қувноқ ҳазилкашлик, бийрон тиллилик ва шўхчанлик билан йўғрилган С.Барноев болалар адибига хос истеъдод кучи-ю орзу-армонини бутунлигича ёш авлод тарбиясига бахш этган ижодкорлар қаторига киради. Маърифийлик, дидактика ва юмор шоир асарларининг бош меҳварига айланди.
2. Халқ ижодига хос ифода усули, сюжет қурилиши, композицион аникдик, образлилик, тилнинг соддалиги, ҳажвга бойлик каби унсурлардан ижодий фойдаланиш С.Барноев асарларининг халқчиллиги, ғоявий-бадиий жиҳатдан кўламдорлигини таъминлашга хизмат килди. Шу боис унинг фольклор материаллари негизида асар ёзишга интилиши анъанавий бўлиб, педагогик ва психологик жиҳатдан ҳам асослидир.
3. С.Барноев ижодини бошқа ёзувчилар ижодидан ажратиб турадиган муҳим хусусият - хоҳ шеъриятида бўлсин, хоҳ насрида бўлсин, хоҳ публицистикасида қарийб барча асарларида уруш асоратлари, уруш даври болалари ҳаёти, орзу-ўйларига мурожаат этилганлигидир. Шу боис адиб асарларининг кўпчилигидан уруш ва унга қарши нафрат мотиви қизил ип бўлиб ўтади. Ёзувчи барча жанрдаги асарларида ўз қалбини жароҳатлаган уруш мавзусига қайта-қайта мурожаат қилади, шунинг учун бу мавзу унинг асарларида бош мазмун ва етакчи лейтмотивга айланган.
4. С.Барноев насри жанрий хилма-хиллик асосида ривожланиб борди. Адибнинг ҳикоячиликдаги маҳорати, аввало, туркум ҳикоялар яратишда, ўтмиш ва бугунги кун воқелигини қамраб олганлиги, ўзаро синтезлаштирганлиги, ўтмишни бугунги кун кишилари, аниқроғи, болалари нуқтаи назаридан баҳолашида ёрқин кўринади.
5. С.Барноев услубига хос яна бир хусусият шундаки, у шеърий асарларида ҳам, насри-ю публицистикасида ҳам тарихга тез-тез мурожаат қилади, қиёслаш ва лирик чекинишлардан кўп фойдаланади. Бола характерининг турли қирраларини кўрсатиш борасидаги изланишларини кузатиш муаллифнинг лирик ва эпик қаҳрамон образини индивидуаллаштиришдаги бадиий маҳоратини кўрсатишга хизмат қилади. С.Барноев яратган образларда изчиллик, давомийлик яққол кўзга ташланади. Ўз ватани келажаги учун қайғурувчи кичкина Хўжа Насриддиндек образ ҳалигача ўзбек болалар қиссачилигида яратилмаганлиги ҳам адибнинг бу соҳадаги ютуқларидан биридир.
6. Ўзбек болалар адабиётида С.Барноев каби ранг-баранг жанрларда унумли ижод этган адибни топиш қийин. Лирикада - шеър, қўшиқ, шеърий топишмоқ ва ғазаллар; лиро-эпик турда - масал, шеърий ривоят, шеърий эртак ва достонлар; насрда - ҳикоя ва қиссалар, хотиралар; публицистикада -мақола, публицистик этюд, эссе, бадиҳа ва қайдлар; адабиётшуносликда -тақризлар, сўзбошилар, адабий-танқидий мақолалар. Адиб ижоди шу жиҳатдан, яъни жанрий арсенали бойлиги билан ҳам индивидуаллик касб эта олган.
7. С.Барноевнинг ўзбек болалар адабиётида юзга яқин ҳикоя, ўнлаб қисса, шеърий асарлари нашр қилиниб, ўз китобхонини топа олган, айни чокда ижод масъулиятини чуқур ҳис этиб келган жонкуяр адиб ва оташин публицист сифатида ўз ўрнига эга. Ўзбек болалар публицистикасини ривожлантирган адибнинг шу йўналишдаги асарларини кўпчилиги ҳали нашр этилмаган. Уларни тўплаш ва чоп эттириш келгусидаги муҳим вазифалардан биридир, чунки бу асарлар жанрий ранг-баранг, сермазмун, тарбиявий аҳамияти кучли ва таъсирчанлиги билан нафақат ёш китобхонлар, балки катталар учун ҳам ўқишли асарлар бўлиб қолган.

Данная работа посвящена выявлению функционально-аксиологической классификации использования рунических знаков в разные исторические эпохи. В работе использовались методы: дедуктивный метод, метод логического сопоставления, интерпретативный анализ.

Данная научная статья исследует влияние персидских калек (заимствований) на содержание и структуру произведения "Кутадгу Билиг". В статье представлены результаты исследования, основанные на сравнительном анализе персидских и тюркских языков, а также на анализе сходств и различий между персидскими и тюркскими культурами. Возможными причинами использования персидских калек в "Кутадгу Билиг" считаются политические, социальные и культурные взаимодействия между тюркскими и персидскими народами в то время. Заимствования не только обогатили текст произведения, но и отражают культурные связи и взаимодействия между различными народами и языками в историческом контексте. В нашей статье мы используем фрагменты из произведения Кутадгу Билиг, переведенное на английский язык Р.Данкоффом, и на русский язык С.Ивановым.

Приметы и суеверия всегда играли существенную роль в истории человечества, возникая в различных сферах быта и деятельности. Многие из них научно обоснованы благодаря многолетним наблюдениям за окружающим миром и не вызывают сомнений в своей достоверности. У большинства народов эти поверья сохраняются как часть культурного наследия.

Обряды семейного цикла относятся к числу наиболее важных тем, по изучению которых был проведён целый ряд научных изысканий. Обряды жизненного цикла, сопровождающие свадебные торжества, рождение детей и смерть, в разные времена становились объектами исследований.

Адабий тилнинг софлиги ва таъсирчанлигини таъминловчи воситалардан бири фразеологизмдир. Ўзбек тилида фразеологизм бу сўзларнинг турғун бирикмаси ёки барқарор иборасидир. Бадиий адабиёт сўзлашув нутқи фразеологизмлари учун ҳам асосий манба ҳисобланади. Бадиий нутқ образли нутқ, образли тил ҳисобланади, чунки бадиий адабиётда ҳаёт образлар, манзаралар ёрдамида акс эттирилади. Бизнинг онг-туйғумизга таъсир этиб, бизни ҳаяжонга соладиган бу образ ва манзаралар сўзлар ёрдамида, сўзлардан ташкил топган гаплар ёрдамида тасвирланади. Нутқнинг таъсирчанлигини оширишда ҳам иборалардан фойдаланиш муҳим аҳамиятга эга.

В статье раскрывается своеобразие территориальных общин .махалля в Республике Узбекистан. Показана традиционная роль махалля в воспитании подрастающего поколения, отмечается, что воспитательный потенциал этих институций воспитания в современном узбекском обществе еще не до конца исчерпан.

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Замонавий жаҳон этномусиқашунослигида халқларнинг ўзлигини англатувчи асрий мусиқий анъаналари, уларнинг тарихий шаклланиш омиллари, эстетик моҳияти ва тадрижий ривожланиш конуниятлари устувор йўналишлардан бири бўлиб турибди. Бунда айникса яратувчанлик тимсоли бўлган аёл (она)лар мусиқа ижодига хос парда-оханг ва ритм хусусиятларини тавсифлаш, уларни юзага кслтирган бирламчи манбааларни аниқлаш, хамда кўп асрлик гендсрлик ананаларининг миллий мусиқа ривожида тутган ўрнини ёритиб бсриш тобора муҳим аҳамият касб этмокда.
Жаҳон этномусикашунослигида Шарқ мусулмон олами аёлларининг ижтимоий-маданий ҳаётда тутган ўрни, уларнинг ижодига оид жанрлар таснифи, стакчи мавзулар доираси, бадиий ифодаланиш воситалари ва ижрочилик анъаналари доим диққат-эътиборда бўлиб кслган. Узбек мусиқашунослигида ҳам бу масалалар қисман ёритилган. Айни вақтда ўзбек аёлларининг касбий яллачилик ижоди, бу санъатнинг генсзиси ва мохияти; хос оҳанг, парда (лад) ва ритмик хусусиятлари; яллачилик санъатининг замонавий ўзбск маданиятида тутган муҳим ўринини асослаб бсриш ишлари мусиқашунослик илми олдида турган муҳим илмий вазифалардан биридир.
Мамлакатимизда миллий мусикий кадриятларни баркамол ифодаловчи халк мусика мсроси ва касбий монодия намуналарини атрофлича тадқиқ этиш учун зарур шарт-шароитлар юзага келди. Шу жумладан, халқ қўшиқлари, бахшичилик достонлари, мумтоз макомлар каторида чинакам қадр-қимматини топа бошлаган асллар мусика ижодини этномусиқашунос-ликнинг замонавий илғор методлари асосида ҳақконий ёритиш борасида кенг имкониятлар яратилди. Узбекистан Рсспубликасини ривожлантириш харакатлар стратсгиясининг муҳим устувор йўналишларидан бири сифатида “илмий-тадқиқот ва инновация фаолиятини рағбатлантириш, илмий ва инновация ютукларини амалиётга жорий этишнинг самарали мсханизмларини яратиш”1 ишлари белгиланган.
Узбекистан Рсспубликаси Прсзидентининг 2015 йил 20 ноябрдаги ПҚ-2435-сон “Болалар мусика ва санъат мактаблари фаолиятини янада такомиллаштириш бўйича 2016-2020 йилларга мўлжалланган Давлат дастури тўғрисида”, 2017 йил 8 августдаги ПҚ-3178-сон “Узбекистан давлат конссрваторияси фаолиятини янада ривожлантириш ва такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”, хамда 2017 йил 17 ноябрдаги ПҚ-3391-сон “Узбек миллий маком санъатини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Қарорларида белгиланган мухим вазифаларни амалга оширишга мазкур диссертация иши муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади Наманган аёллар яллачилик санъатининг ижодкорлик, ижрочилик ва устоз-шогирд анъаналарини тизимли тадқик қилиш ҳамда уларнинг ҳозирги давр ўзбек мусика маданиятидаги аҳамиятини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги. Яллачилик санъатининг тарихий келиб чиқиш манбалари қадимги даврга оид диний-эътиқодлар, халқ маросимлари, оммавий байрам ва урф-одатлари билан боғликлиги аниқланган;
асллар мусиқа ижодининг нсгизини ташкил этган оҳанг луғати трихордлардан иборатлиги ҳамда уларнинг мунгли семантик мазмуни очиб бсрилган;
куй, сўз ва рақс унсурлари муштарак яллачилик санъатида трихордларнинг турлича ритмик-усуллар билан боғланиши ўлароқ хилма-хил бадиий образлар намоён бўлиши исботланган;
Наманган яллачилик санъатида ўзбек аёлининг руҳий ксчинмалари, миллий менталитета ва борликни нозик ҳис килиш жараёнлари ўзига хос парда-оҳанг ва ритм-усуллари воситасида ифодаланиши ёритиб бсрилган;
яллачилик санъатига хос хусусиятларни ўрганиш натижасида олинган хулосалар ўзбек мусиқашунослиги учун муҳим илмий-назарий маълумотларни ташкил этади.
Хулоса
“Наманган яллачилик санъати анъаналари” мавзуидаги докторлик дисссртацияси бўйича олиб борилган тадқиқот натижасида куйидаги хулосаларга келинди:
Яллачилик санъатининг кслиб чиқиш ўқ илдизлари жуда кадимий даврларга бориб такалади. Бунда олис тарих каърида юзага кслган турли эътикод ва дунсқарашлар билан боғлиқ маросим ва халқ байрамларидаги аёлларнинг турфа ижодлари яллачиликнинг илк манбаалари сифатида эътирофланди.
Ватанимиз ҳудудларида ислом динининг кенг ёйилиши ўлароқ ўзбек аёлларининг оғзаки мусиқа ижоди ривожида янги давр бошланди. Бу хол айниқса яллачиликнинг муҳим таянч манбаларидан бири бўлган “ичкари” маданиятига хос жанрлар ва уларни ижро этиш анъаналарида ўз аксини топди. Айни вактда аёллар ижодининг касбий санъат даражасига қадар юксалишида сарой маданияти муҳим аҳамият касб этди. Дастлаб халқ мусиқасининг маросим (ёр-ёр, кслин салом ва б.) ва номаросим жанрларига (кўшиқ, ялла, лапар ва б.) таянган Наманган аёлларининг огзаки ижоди Ахси сарой маданияти билан бсвосита боғлиқ холда яллачилик санъати даражасида карор топди.
Яллачилар рспсртуарининг асосини ташкил этган жанрлар, халқ манбаларидан фарқли ўлароқ, санъаткор аёллар ижодида янги сифатларга эга бўлиши кузатилди. Бунда ялла жанри тадкик килинган санъатда етакчи мақомни “ишгол” этади.
Яллачиликда халқ ижодидан ўзлаштирилган бошқа айтим жанрлари (кўшиқ, ашула ва б.) хам рақс унсурлари билан сифатланганки, натижада аёллар фольклорига оид айрим қўшик намуналарининг ўзгача вариантлари юзага кслган.
Наманган яллачилари аёллар оханг лугатидан унумли фойдаланган холда айтим жанрларида ўзларининг муаллифлик асарларини хам яратадилар. Бу ижодий жараёнда терция камровидаги муким оханг тузилмалари ҳамда уфар, қашкарча каби рақсбоп усуллар яратилаётган ялла ва бошқа айтим-ракс намуналарининг асосий куй-ритм инвариантлари сифатида намоён бўлади.
Бугунги кунда Наманган яллачилик санъати Узбекистан маданиятида муносиб ўрин тутмокда. Шу билан бирга аёллар санъатида айрим ўзгаришлар хам содир бўлмокдаки, бу ҳол айниқса ижодкорлик ва ижрочилик жабхаларида кузатилади.
Бадиий кийматлар алмашинуви жадаллашган хозирги давр маданий воксълигида яллачилик санъатининг таъсирланиш майдонидан бастакорлик ижоди, айрим саҳанавий кўринишларида эса композиторлик жанрлари, қолавсрса, эстрада қўшиқчилиги хам муҳим ўрин олмокда. Шу билан бирга яллачилик анъаналарининг саҳнавий талқинлари хотин-қизларнинг кундан-кун ортиб бораётган фольклор-этнографик ансамбллари фаолиятида ҳам кузатилади. Таниқли яллачи (сатанг)лар қаторида Наманган шаҳридаги “Ёр-ёр” фольклор жамоаси шундай ижодий-ижрочилик талкинлари ҳам боис турли миқёсдаги фестиваль ва танловларда фахрли ўринларни олишга сазовор бўлмокда. Халқ мусиқа ижодиётида кузатилаётган шу каби ижодий жараёнлар алоҳида илмий тадкиқотлар мавзуидир.
Қайд этмоқ ксракки, яллачилик санъатининг янги талқинлари билан бир қаторда замонавий маданиятимизда бу санъатнинг кўп асрлик анъаналарини ҳам бсзавол сақланишига алоҳида эътибор бсриш жоиз. Мазкур ишларни амалга оширилиши пировардида эса ўзбск аёлларининг қадимдан кслаётган ссрқирра ижоди ва шунинг маҳсули бўлган яллачилик санъати анъаналарини асраб авайлаган ҳолда, истиқболини ҳам илмий асосда бслгилаб, уларни келгуси авлодга бскаму кўст етказиб бсриш ишига ўз ҳиссамизни қўшган бўламиз.

В данной статье представлена группа слов, которые обозначают наименования государственных должностных лиц. Рассмотрены воевода, голова, посол, гонец. Авторы показали в целом же дипломатические терминологические системы и в России, и в Англии в XVI–XVII веках, которые находились в процессе поиска и выработки однозначных соответствий.

Мэмлекетимиз бойлап жайласкан тарийхый хэм мукаддес зиярат орынлары пайда болыуы хэм себеплери бойынша халык арасында бир каиша ацыз эпсаналар таркалган. Бул орынлар бойынша тарийхшы, этнограф, эдебиятшы, фольклорист х.т.б тараудагы алымларымыз тэрепинен бир каиша изертлеу жумыслары алый барылган. Бул орынларга зиярат етиушилер тэрепинен хэр турли урп-эдет хэм дэстурлер эмелге асырылып атама атлары да соган карата койылган.

Монографияда XIX аср охири – XX аср бошлари Хоразм адабий муҳитида фаолият юритган Муҳаммад Ҳасан Мутриб Ҳожи Табиб ўғли (1853-1923) ҳаёти ва адабий мероси қўлёзма ва тошбосма манбалар асосида тадқиқ қилинган. Шоир шеърияти қўлёзмаларининг илмий-монографик тавсифи амалга оширилган. Мутриб шеърлари қиёсий-матний таҳлил этилиб, лирик асарлари матншуносликнинг матн тарихи, таҳрири ва талқини сингари назарий масалалари кесимида ўрганилган. Бирламчи манбалар асосида ижодкор лирик шеърларининг ишончли матнлари тикланган.
Монография матншунослик ва адабий манбашунослик, ўзбек мумтоз ва миллий уйғониш даври адабиёти билан қизиқувчи олимлар, тадқиқотчилар ва филолог мутахассислар учун мўлжалланган.

Диссертaция мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Жаҳон халқлари матншунослигида миллий адабий меросни бирламчи манбалар асосида ўрганишга бўлган эътибор ҳар қачонгидан ҳам кучайиб бормоқда. Қўлёзма манбалар тадқиқи, қайси даврда яшаган бўлишидан қатъи назар, шоир ёки адиб асарларининг аслиятга мувофиқ (ҳеч бўлмаганда унга яқин) матнларини тиклаш имконини беради. Ишончли матнни тикламай туриб, шоир ижодини адабиётшуносликнинг назарий муаммолари кесимида таҳлил этиб бўлмайди. Дунё матншунослигида қўлёзма манбаларни қиёсий таҳлил этиш, ижодкор илмий биографиясини яратиш, бадиий асар матни тарихини ўрганиш каби илмий муаммолар устида тадқиқотлар олиб борилмоқда. Улар сирасидан дунё кутубхоналари бўйлаб тарқалган Шарқ қўлёзмалари, жумладан, туркий адабиётнинг буюк намояндалари Алишер Навоий ва Бобур асарлари манбаларини ўрганиш доирасида катта тажриба, билим ҳамда материал тўпланди. Олиб борилган кенг тадқиқотлар матншуносликнинг назарий асослари яратилишига замин бўлиб хизмат қилмоқда. Ўзбек матншунослиги мавжуд илмий тажрибалар негизида тараққий этиб, мумтоз адабий манбаларни ўрганиш борасида муайян натижаларга эришди ва эришмоқда. Миллий адабиёт тарихида ёрқин из қолдирган ижодкорлар адабий меросини аслият асосида тадқиқ қилиш, қўлёзма ва тошбосма манбаларни илмдаги сўнгги ютуқларга таяниб ўрганиш манбашунослик ва матншуносликнинг устувор вазифаларидандир. Негаки, “...ўзбек мумтоз ва замонавий адабиётини халқаро миқёсда ўрганиш ва тарғиб қилиш, кўпқиррали бу мавзуни бугунги кунда дунё адабий маконида юз бераётган энг муҳим жараёнлар билан узвий боғлиқ ҳолда таҳлил этиб, зарур илмий-амалий хулосалар чиқариш катта аҳамиятга эга” 1 . Шунга кўра, Хоразм адабий муҳити намояндаси Мутриб Хонахароб (1853-1923) лирик девони манбаларининг илмий-монографик тадқиқини амалга ошириш, шоир асарлари матн тарихини ўрганиб, илмий-танқидий матнини тайёрлаш тамойилларини ишлаб чиқиш долзарб экани аён бўлади. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2016 йил 13 майдаги ПҚ–4797-сон “Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетини ташкил этиш тўғрисида”ги фармони, 2017 йил 24 майдаги ПҚ–2995-сонли “Қадимий ёзма манбаларни сақлаш, тадқиқи ва тарғиб қилиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 17 февралдаги ПҚ–2789-сонли “Фанлар академияси фаолияти, илмий тадқиқот ишларини ташкил этиш, бошқариш ва молиялаштиришни янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори ва мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.

Мацолада XIX аср охири - XX аср бошлари Хоразм адабий му^итида яшаб ижод цилган шоир Мухаммад Х,асан Мутриб девонининг цулёзмаларига дойр маълумотлар тсцлил этилган. “Девони Мутриб Хонахароб” манбалари илмий тавсифи ва тадцщи асосида эътиборгамоликумумлаишалар чщарилган.

Мустакиллик йилларида коракалпок халки этиологияси тизимида коракалпок халкининг яшаш тарзи, маданияти, кийим-кечак, уй-жой курилиши билан боглик жихатлар, узгачаликлари, маросим ва урф одатларини урганиш борасида узига хос йуналишлар шаклланди.