San'at va gumanitar fanlar

Абдусаттор бин Қосим Лоҳурийнинг Жаҳонгир подшоҳга бағишлаб ёзилган “Мажолиси Жаҳонгирий” асари ҳақида қисқа маълумот берилган. Мақола орқали Жаҳонгир томонидан ташкил этилган кўнгилочар йиғинлар тафсилоти ва бу тафсилотлар мазмунида акс этган Жағонгиршоҳнинг дунёқараши, шоҳ сифатидаги фаолияти, унинг қизиқишлари ва унинг Моварауннахр ҳақидаги қарашлари билан боғлиқ қизиқарли фикрлар билан танишиши мумкин.

Мақолада ХХ асрда кичик насрий жанр — “рекхачитр” (эскиз) жанрининг ривожи, хусусиятлари ва тутган ўрни илк бор кузатилмоқда ҳамда ҳиндий ва панжоб адабиёти вакиллари мисолида ўрганилган.  “Рекхачитр”  (эскиз)  жанри  деярли  ўрганилмаган  мавзу,  бу  ҳақда  айрим  адабиётшунос олимларнинг  фикрлари  мавжуд,  бироқ  у  илмий  тадқиқот  объекти  сифатида  ҳали  кенг  миқёсда ўрганилмаган. Ушбу мақолада ҳинд адабиётшунос олимлари, “рекхачитр” (эскиз) жанрида ижод қилган адибларнинг асарлари мисолида масалага бироз ойдинлик киритишга ҳаракат қилинган. “Рекхачитр” (эскиз) жанри ХХ аср кичик насрий жанри сифатида бир қанча адиблар ижодидан ўрин олган. Ушбу масалани ўрганишда рус ҳиндшуносларидан, хусусан, Челышев Е.П. , Сенкевич А.П., Утехин  Н.П.,  шунингдек,  ҳинд  адабиётшуносларидан  Махендра  Кумар  Дхингра.,  Лакшмисагар Варшайя, Нагендра ва В. Трипатхилар тадқиқотларида баён этилган фикрларга таянилди.   Бадиий  ҳужжатли  турнинг  туғилиши  ҳақида  гапирганда,  унинг  ҳиндий  тилидаги  оммавий ахборот воситаларининг тараққиёти билан бевосита боғлиқ эканлигини таъкидлаш жоиз. Айнан уларда  турли  жанрларда  ёзилган  бу  типдаги  илк  асарлар  пайдо  бўлди  ва  улардан  энг  саралари кейинчалик унинг «олтин заҳираси»ни ташкил этди. Эскиз жанри мустақил жанр сифатида шакллангунга қадар жуда узоқ йўлнн босиб ўтди. Бугунги кунда у ҳикоя ҳам, очерк ҳам эмас, балки ўз қонуниятлари асосида ва, албатта, ўзгариб бораётган замон, жамоатчилик ҳаётига монанд ривожланаётган қисқа ҳикоя, эссе ва бошқа жанрларга яқин алоҳида жанрдир. Ушбу мақолада айни шу масала юзасидан мулоҳазалар билдирилган.

Мазкур мақолада ҳиндий тилидаги фразеологизмларни эквивалент ва муқобил иборалар воситасида таржима қилиш масаласи тадқиқ этилган.  Асл  нусха  ва  таржима  тилларидаги  фразеологизмларнинг  ўзига хос хусусиятлари қиёсий ўрганилиб, улар орасидаги мазмуний-услубий мувофиқлик ҳолатлари аниқланган.

Мазкур  мақолада  ҳиндий  тилидаги  сон  компонентли  фразеологик бирликлар  атрофлича  ўрганилган.  Мақолада  бирликларга  оид  сонлар  иштирок  этган фразеологик бирликларгина таҳлилга тортилган.  Уларнинг ўзига хос жиҳатлари тадқиқ этилган. Таҳлилга тортилган мисоллар фразеологик бутунлик, фразеологик қўшилма ва фразеологик  чатишма  каби  гуруҳларга  тақсимланган  ва  турли  хил  моделлар  ишлаб чиқилган.  Мақолада бирликларга  оид  сонлар иштирокида  ҳосил  бўлган фразеологик бирликлар таркибида асосан “бир” саноқ сони фаол иштирок этиши, бошқа сонлар эса фразеологик бирликлар таркибида нисбатан кам қўлланилиши  аниқланган. “Бир”, “икки”, “тўрт” ва “етти”  саноқ  сонлари  иштирок  этган  фразеологизмлар  қолган  сонлардан  фарқли равишда учала гуруҳда ҳам ўз ифодасини топганлиги кўрсатиб берилган.  Сон  компонентли  фразеологик  бирликлар  ҳиндий  тилидан  ўзбек  тилига  таржима қилинганида  сонларга  хос  лексемалар  ўз  маъносини  йўқотиши  ва  аксарият  ҳолларда уларнинг  ўрнини  маъно  кучайтирувчи  бошқа  сўзлар  эгаллаши  каби  хусусиятлар  ҳам ўрганилган ва уларнинг ўзига хос жиҳатлари мисоллар талқинида очиб берилган. Ҳиндий  тилидаги  сон  компонентли  фразеологик  бирликлар  таҳлил  қилиниши натижасида  улар  орасида  сўз  бирикма  шаклига  хос  иборалар  нисбатан  кам  учраши, шунингдек, фразеологик бирликлар таркибида соматик отлар нисбатан кўп қўлланилиши ҳам  аниқланган.  Таҳлилга  тортилган  бошқа  фразеологик  бирликлар  гуруҳидаги мисоллардан  фарқли  ўлароқ  фразеологик  чатишма  гуруҳига  оид  мисоллар  таркибида фақатгина сонларга хос лексемалар иштирок этганлиги ҳам маълум бўлган.

Мазкур мақолада ҳинд-орий тилларига хос бўлган ҳиндий тилидаги нумеративларга оид лексемалар этимологик жиҳатдан таҳлил қилинган. Таҳлилга тортилган барча мисоллар ҳинд тилшунослигида  тан  олинган  тадбҳава,  татсама  ва  видеши  каби  типларга  бўлиб  ўрганилган  ва уларнинг  ўзига  хос  маъно  хусусиятлари  кўрсатиб  берилган.  Баъзи  нумеративларнинг  бошқа нумератив  сўзларга  тенг  бўлган  жиҳатлари  ҳам  аниқланган.  Аксарият  нумеративларга  оид лексемалар  ўз  маъносидан  ташқари  бошқа  маъно  хусусиятларига  ҳам  эга  эканлиги,  яъни  уларда омонимия ҳодисаси ҳам мавжуд эканлиги тадқиқ этилган.  Таҳлилга тортилган барча мисоллар 3 та гуруҳга, яъни оғирлик, узунлик, ер майдони сатҳи ўлчов бирликларига оид деб топилиб, уларнинг ўзига хос ифодаланиш жиҳатлари ҳам ўрганилган. Нумеративларга  хос  бўлган  лексемалар  этимологик  жиҳатдан  ўрганилиши  натижасида  фақатгина битта гуруҳ, яъни узунлик ўлчов бирлигига оид нумератив сўзлар ҳам тадбҳава, ҳам татсама, ҳам видеши типида ҳам мавжуд эканлиги аниқланган. Татсама ҳамда видеши типига оид мисоллардан фарқли ўлароқ фақатгина тадбҳава типида уччала гуруҳга оид мисоллар мавжудлиги кузатилган ва уларнинг ўзига хосликлари мисоллар талқинида очиб берилган. Баъзи  нумеративларга  оид  мисолларнинг  бир  неча  шакллари  мавжуд  эканлиги  ва  уларнинг қўлланилишида турлича фарқлар борлиги ҳам аниқланган. Айниқса, татсама ва тадбҳава типига оид бўлган кўпгина нумератив сўзлар қадимда кенг қўлланилганлиги ва уларнинг ҳозирги кунда ҳам кенг қўлланилишига  алоҳида  урғу  берилган.  Шунингдек,  баъзи  нумеративларга  хос  лексемаларнинг қўлланилишидаги фарқли жиҳатлар кўрсатиб берилган.

Тилдаги  фразеологик  бирликлар  ҳар  бир  ҳалқнинг  ўзига  хос психологияси,  турмуш  тарзи,  менталитети,  урф-одатлари  кабилар  билан  боғлиқдир. Фразеология  бўлими  –  хорижий  тилнинг  фразеологиясини  ўрганиш  –  бу  нафақат  сўз бойлигини ўрганиш самарадорлигини оширади, балки у тилнинг луғатшунослик соҳаси хусусиятлари билан яқиндан танишишга имконият беради. Чет тилининг фразеологик қатламига  мансуб  ФБларнинг  турли  лисоний  жиҳатларини      ҳиндий  тили  мисолида кўриб  чиқиш  ҳиндий  тилидаги  фразеологизмларни  чуқур  ўрганиш,  фразеологизмларни бадиий матнларда ўқиб таҳлил қила олишда ҳам катта аҳамият касб этади. Ушбу  мақолани  ёзишдан  кўзланган  асосий  мақсад  ҳиндий  тилида  соматик отлардан ясалган фразеологизмларни  семантик таҳлил этишдан иборат.  Мақсадни амалга оширишда қуйидаги вазифалар белгилаб олинди:  -  даставвал  асосий  манба  В.М.  Бескровныйнинг  «Хинди-русский  словарь» луғатининг  биринчи  томида  берилган  барча  соматик  отларни  белгилаб  чиқиш  ва қўшимча луғатлардан соматик фразеологизмларни йиғиш;  -  жамланган мисолларни семантик жиҳатдан ўрганиб чиқиш; -  дунё  тилшунослигида  соматик  фразеологизмлар  қай  даражада  тадқиқ қилинганлиги; -  уларнинг ўзига хос ифодаланиш жиҳатларини мисоллар талқинида очиб бериш;  Соматик  сўзлардан  янги  лексемалар  ҳам  ясалади  ва  ҳиндий  тили  лексик системасини  бойитади.  Бундаги  натижалар  эса  ҳиндий  тили  лексикологиясида, этнолингвистика,  ҳиндий  тили  дарсликларда,  ўқув  қўлланмаларда,  ҳиндий  тили фразеологик  луғат  тузишда  бериладиган  тартибга  солинган  янги  маълумотлар сифатида қўлланилиши мумкин.  Асосий масала ҳиндий тилидаги соматик фразеологизмларни турли хил гуруҳларга семантик жиҳатдан ажратиш.  Фразеологик бирликларнинг аксариятини соматик фразеологизмлар ташкил этади ва шу ўринда кўпгина олимлар ушбу таснифни турлича ўрганиб кўпгина хулосаларга келишган. Йиғилган мисоллар семантик жиҳатдан таҳлилга тортилди ва кўзланган мақсадга борилди.

Ҳар бир тилнинг ўзига хос хусусиятлари ундаги муҳим қатлам ҳисобланган турғун иборалар – фразеологизмларда намоён бўлади. Иборалар шахслар ўртасидаги турли муносабатларни қисқа ва лўнда шу билан бирга тушунарли ва маъноли қилиб ифодалайди.  Мақолада  фразеология  соҳасига  тегишли  соматик  сўзлардан  таркиб  топган  бирикмалар  қиёсий таҳлилга  тортилган.  Улар  фразеологияга  оид  назарий  материаллар,  илмий  адабиётлар  ва  таржима тўпламлари  асосида  бериб  ўтилди.  Шунингдек,  мақолада  бадиий  асарлардаги  қаҳрамонлар  нутқидан олинган фразеологизмларнинг қиёсий таржимаси ҳам таҳлил қилинди. Фразеологик бирликларни ҳиндий тилидан ўзбек тилига таржима қилишда, даставвал, уларнинг эквивалент ёки муқобилини танлай билишда ва ҳиндий тилидаги иборанинг эквиваленти ёки муқобил вариантларини қўллай билиш керак. Ушбу мақолани ёзишдан кўзланган асосий мақсад ¬¬ ҳиндий тилида соматик отлардан ясалган фразеологизмларни  қиёсий таҳлил этишдан иборат.  Мақолада қиёсий таҳлил қилишда 3 семантик гуруҳга ажратиб маънолари кўриб чиқилди. Яъни: а) тўла мослик; б) қисман мослик; в) умуман ўхшамайдиган;  Фразеологик  бирликлар  асосан  В.М.  Бескровныйнинг  II  томли  «Хинди-русский        словарь» луғатининг  биринчи  томи  юзасидан  таркибида  энг  фаол  ва  нофаол  соматик  сўзлари  иштирок этганларидан жамланди.  Мақолада асосан ўзбек олимларидан Ш. Раҳматуллаевнинг “Ўзбек тилининг изоҳли фразеологик луғати”  китобидан  ўзбекча  муқобил  вариантларини  бериш  учун  фойдаланилди.  Фразеологик бирликлар 3 хил усулда таржима қилинди: сўзма-сўз таржима; адабий таржима; маъноси;   Хулоса ўрнида ҳиндий тилидаги фразеологик бирликлар қиёсий таҳлилга тортилганда ўзбекча вариантлари билан берилганлиги якуний қилиб берилди.

Ушбу мақола билим ва ҳақиқат муаммолари эволюциясининг ўзига хос томонларини аниқлаш билан ҳинд фалсафий фикрини кўриб чиқиш ва таҳлил қилишга  бағишланган.  Фалсафадан  олдинги  даврда  назарий  ва  когнитив  муаммоларга алоҳида қизиқиш пайдо бўлиб, замонавий даврда сусайиб қолмаган ҳолда, билиш  назарияси  ва  амалиёти  барча  ҳинд  фалсафий  таълимоти  учун  муҳим таркибий  қисм  эканлиги  кўрсатилган.  XIX-асрнинг  иккинчи  ярмидан  бошлаб, эпистемологик муаммолар ҳаётда, фан ва маданиятда юз берадиган характерли ўзгаришлар  туфайли  янги  маъноларга  эга  бўлмоқдалар.  Қайд  этилишича,  ҳинд фалсафий  таълимотида  билиш  жараёни  ҳеч  қачон  дунёни  забт  этишга,  одамни унга  қулай  тарзда  жойлаштиришга  эмас,  балки  ҳар  доим  ҳақиқий  ҳақиқатни англашга,  ҳаётда  ҳақиқий  мақсадни  эгаллашга  қаратилган.  Муаллиф  тақдим этилган тадқиқот ҳақиқатни билиш ва излаш усулларининг ривожланиши тўғрисида ҳинд фалсафасида шаклланган махсус қарашлар ҳақида мулоҳаза юритишнинг муҳим истиқболини очишига умид қилмоқд

Ушбу мақола Бобурийлар даврида мавжуд бўлган етти турдаги адабиёт ва шу адабиётлар ичида етакчи ўринни эгаллаган ва энг катта адабий меросни ташкил этган бҳакти адабиёти ва бхакт шоирлар ижодига бағишланган.

Мақола  ҳаракатнинг  ҳолатини,  ҳаракат  сифатини,  ҳаракат  ёки  хусусиятнинг намоён  бўлиш  даражасини  белгилайдиган  ҳаракат  туридаги  ҳолатларнинг  турларини  семантик таҳлил қилишга бағишланган.  Ҳаракат ҳолатларининг семантик хусусиятларига кўра, у ҳар доим гапда эргаш гап эканлигини таъкидлаш лозим. Масалан, вақт, жой, даража ёки ҳаракат услубининг ҳолатлари. Пашту  тилида  вазият  семантикасига  кўра  қуйидаги  ифода  усулларига  бўлинади:  ҳаракат сифатини белгиловчи ҳолатлар, ҳаракат ёки белгининг намоён бўлиш даражаси, ҳаракат ҳолатини кўрсатадиган ҳолатлар, ҳолатлар ҳаракатни бажариш сифатини, шунингдек ҳаракатни бажариш усулини кўрсатадиган ҳаракат ҳолатларини кўрсатадиган ҳаракат.

Мақола  ҳаракат  тарзидаги  ҳолатларнинг  турларини  ўрганишга бағишланган бўлиб, қўшимчалар билан ифодаланган: содда, мураккаб, охирги олдинги турларда  қўшимчали  ва  префиксли,  ҳаракатнинг  ушбу  ҳолатлари  қандай  шаклланганлиги қайд этилган. Қўшимчаларнинг  функционал  хусусиятлари  нуқтаи  назаридан  шуни  таъкидлаш керакки, эргаш гап ҳар доим гап таркибидаги ҳолат вазифасини бажаради. Масалан, вақт, жой, даража ёки ҳаракат услубининг ҳолатлари. Пашту  тили  қўшимчаларига  хос  бўлган  адвербиализация  хусусида  шуни  таъкидлаш мумкинки, ушбу параграф эргаш гапларнинг бошқа нутқ қисмларига ўтиш жараёни билан боғлиқ. Пашту  тилида бир ҳолат оддий, мураккаб, қўшимчали ва префиксли гуруҳларга бўлинади.

Мавзунинг долзарблиги. Диний илмларнинг юзага кслиши ва унинг тараккистига ижтимоий омиллар кўрсатган таъсир катта илмий қизиқиш уйғотаётган муаммодир. Шу борада юртбошимизнинг «Жамият ҳаётининг бир қисми бўлган дин ижтимоий ҳаётнинг бошқа соҳалари билан муқаррар равишда муносабатда бўлган. Уларга таъсир кўрсатган ва ўзи ҳам бошка соҳаларнинг таъсирига дуч келган»1 деган фикри мавзуимиз учун қимматлидир.
Уламолар азалдан ислом таълимоти ривожига салмоқли ҳисса қўшганлар. Айниқса, ўрта аср шаҳарларида, маҳаллий ўз-ўзини бошқарув органларининг йўқлиги шароитида ижтимоий ҳастнинг барча жабҳалари ҳукумат томонидан назоратга олинган ва бошқарилган даврда, шаҳарлардаги аҳолининг норасмий стакчилари бўлган дин псшволарининг нуфузи тобора ошиб борган. Уларнинг кўпчилигини фақихлар ва уламолар ташкил қилган. Дин псшволарининг ижтимоий фаоллигига эса, кўп жиҳатдан исломда, христианликдагидан фаркли ўлароқ, диний ва шаръий ҳукмлар чиқарилишини бошкариб турувчи ҳукумат органлари ёхуд диний муассасаларнинг йўқлиги сабаб бўлган. Бу вазифаларни, одатда, мукаммал диний илмга эга бўлган шаҳарлик уламолар бажарганлиги учун факиҳларнинг халк орасидаги нуфузи давлат арбоблариникига Караганда кам бўлмаган.
Уламолар алоҳида табақага оид бўлмай, уларнинг кўпчилиги диний илмий фаолият билан бир қаторда бирор касб билан ҳам шуғулланганлар. Қолавсрса, мусулмон олимларининг нуфузи, кўпинча, уларнинг қайси касб билан шуғулланишлари билан ҳам боғлиқ бўлган. Шариат, маълум маънода кўпроқ шаҳарликлар мафкураси бўлиб, уларнинг жамиятдаги мавқсини мустаҳкамловчи маънавий ва уюштирувчи куч сифатида намосн бўлар эди. Шаҳарликларнинг курашдан асосий мақсади - савдо-сотиқ ва ҳунармандчилик соҳасида, албатта, шариатда белгиланган моддий ва маънавий мажбуриятлар доирасида фаолият эркинлигига эришиш эди.
Ҳанафийа мазҳаби вакиллари Мовароуннаҳрда туб мусулмон шаҳар аҳолисининг манфаатларини ҳимоя қилувчи оқим сифатидаги ўз мақомларига фаолиятларининг дастлабки палласи - II/VIII асрдан бошлабоқ эга бўла олдилар. Бухоро ва Самарқанддаги кўп миллатли мусулмон жамоалари орасида срли аҳолининг мавқеи мустаҳкамланиб борган сари, табиийки аста-сскин ҳанафийларнинг ўлкадаги нуфузи ҳам кучая бошлаган. Ҳанафийлар бир неча авлодининг ижтимоий-сиссий фаолияти шаҳарликлар-нинг ўрта қатлами ҳуқуқларини ҳимоя қилишга каратилиб, уларнинг исломдаги бошка диний мазҳаб ва фирқалар билан рақобатлашуви самараси ўлароқ, Абу Ҳанифа (ваф. 150/767 й.) асос солган мазҳаб Мовароуннаҳрдаги стакчи диний-ҳуқуқий мактабга айланди.
Ҳанафий уламоларнинг ижтимоий ҳаётга кўрсатган мунтазам таъсири, уларнинг турли табақага мансуб аҳоли билан мустаҳкам алоқаси минтакада исломнинг маҳаллий кўриниши шаклланишида мазкур оқимнинг асосий омил бўлишига олиб келди. Шу билан баробар шаръий мсъёрларнинг исломга қадар ҳам бу ҳудудда мавжуд бўлган урф-одатлар ва маънавий қадриятлар билан мувофиқлашуви осон бўлмади. Бу жараён турли оқимлар ўртасидаги кескин ғоявий курашлар асносида кечди. Ҳанафийларнинг кснг қамровли фаолияти исломни туб халқ учун «ўз дини»га айланишида муҳим аҳамият касб этди. Ҳанафийларнинг шаҳар аҳолиси манфаатларини ҳимоя қилувчи мазҳаб сифатидаги ўрни, уларнинг жамият таракқиётида юксак мақсадларни кўзлаб ва, айни пайтда, муайян жамоанинг зарурий ҳаётий эҳтиёжларини амалга ошириш йўлида бошка мазҳаб вакиллари билан олиб борган баҳс-мунозаралари ўша давр факиҳлари асарларида ўз ифодасини топган.
Мовароуннаҳрда ислом динининг маҳаллий кўриниши шаклланиш жараёни, хусусан, «маҳаллий ислом»нинг ижтимоий-сиёсий хусусиятлари, унинг мазкур минтақа ҳаётига маънавий таъсири мутахассислар томонидан ҳали атрофлича тадқиқ этилмаган. Танланган мавзу долзарблигининг яна бир жиҳати шундаки, биз тахлил киластган хронологии даврда ҳанафийа мактаби буткул шаклланиб бўлди. Бу унинг ўлка диний ҳаётида стакчиликни қўлга киритишига, мазҳаблараро баҳсларда ютиб чиқишига замин бўлди. Ушбу тарихий тажрибани ўрганиш ва ундан, айниқса, сўнгги ўн йил мобайнида мамлакатимизда ва кўшни рсспубликаларда фаоллашган исломий-сиёсий гурухлар ва партияларнинг бузғунчиликка қарши курашишда фойдаланиш мумкинлиги тадқикотимиз кимматини янада оширади.
Дисссртацияда илгари маълум бўлмаган манбаларнинг илмий муомалага илк бор киритилиши, чоп этилган адабиётларнинг танқидий тахлили Урта Осиёда ислом тарихининг кўпгина масалаларини янгича ёритишга имкон бсради.
Тадқикотдан кўзланган асосий мақсад - ҳанафий уламоларнинг II/VII асрдан то VIII/XIII асрга қадар -қарийб олти асрлик давр мобайнида Марказий Мовароуннаҳрдаги икки йирик шаҳар - Бухоро ва Самарканд ижтимоий-сиссий ҳаётида тутган ўрни ва эгаллаган мавқсини тахлил қилиш, ўлкада ислом дини маҳаллий кўринишининг шаклланиш босқичларини илмий асослашдан иборат.
Диссертациядаги илмий ва назарий янгилик. Илк бор Мовароуннахр, хусусан Бухоро ва Самарканд ханафий уламоларининг ижтимоий-диний фаолияти махсус тадкиқот сифатида ўрганилди. Ишда уламолар мухити ва уларнинг шаҳарлардаги турли табакага мансуб ахоли хамда хокимият вакиллари билан ўзаро муносабатлари батафсил тахлил қилинган.
Ҳанафийларга оид махсус тарихий-биографик адабиёт - табацот ал-ҳанафийа жанри шаклланиши ва ривожланиши жараёни биринчи бор тўлиқ ўрганиб чиқилди. Ушбу жанр да яратилган бизгача етиб келган 27 асар жаҳоннинг турли кутубхоналаридан (Тошкснтдаги Узбекистан Рсспубликаси ФА Шаркшунослик института қўлёзма фонди, Бсрлиндаги «Давлат кутубхонаси», Париждаги «Франция миллий кутубхонаси», Истанбулдаги «Сулаймонийа» кутубхонаси) излаб топилди ва илк бор тадқиқотга жалб этилди. Шунингдек, тарихий-биографик адабиётнинг яна икки - Абу Ҳанифа маноқиблари хамда шаҳар тарихлари жанрларида Мовароуннахрда яратилган манбалар илмий муомалага киритилди. 
Илк бор тадқиқотимизда аз-Заранжарийнинг «Манокиб Аби Ҳанифа», Абу Мансур ал-Мотуридийнинг тўрт самаркандлик замондошининг каломга оид асарлари, Мовароуннаҳр фақиҳларининг фиқҳга тсгишли 50 га якин асарлари, уларнинг кабрларидаги 37 битиклар, қадимги қўлёзма ҳошияларида қолдирилган бой тарихий маълумотлар илмий муомалага жалб этилди.
Дисссртацияда биринчи маротаба Ўрта Осиёда ислом динининг муайян маҳаллий тарзда шаклланиш босқичлари илмий негизда асослаб бсрилган ва бу борада ҳанафий уламоларнинг ранг-баранг фаолиятлари ёритилган, уларнинг ўлкадаги ижтимоий-сиёсий хамда диний жараёнларга мунтазам равишда кўрсатган таъсири кўлами ва сабаблари аниқланган.
Мазкур тадқиқотда ҳанафийларнинг бошқа исломий мактаб, мазҳаб ва фирқалар - ахл ал-ҳадис, шофи‘ийлар, зоҳидлар, аиГарийлар вакиллари билан жамият ижтимоий-сиёсий ҳаётида етакчи мавқени эгаллаш учуй олиб борган ўзаро курашлари, илоҳиёт борасидаги ўткир баҳс-мунозаралари илк бор батафсил ўрганилди. Турли исломий мактабларнинг ксскин рақобатга асосланган кизғин илмий тортишувлари, уламоларнинг баракали ижоди Мовароуннаҳрда ҳанафийа мазҳаби таълимотининг янада юкори босқичга кўтарилишига олиб кслди. Натижада V-VI/XI-XII асрларда Бухоро ва Самарканд илмий мактаблари умумислом оламида етакчи ўринга кўтарилди. Ушбу жараён тадқиқотда атрофлича ёритилган.
Ҳанафийларнинг фаол ижтимоий-сиёсий фаолиятига маҳаллий мусулмонлар ҳуқуқларини ҳимоя қилишга каратилган муржи’ийлар ҳаракати катта ижобий таъсир кўрсатганлиги дисссртацияда биринчи бор кўрсатилган.
Урта асрларда аҳоли турли қатламларининг сиёсий, иқтисодий, ижтимоий талаблари уламолар иштироки билан ҳал этилар эди. Бунга мисол қилиб ишда илк бор тахдил этилган Бухородаги Абу Ҳафс ал-Бухорий, Шамс ал-а’имма, Садрлар, уларнинг мухолифлари, ал-Мусаддар, Самарканддаги ал-Жузжонийа, ал-‘Ийодийа, ал-‘Алавий, Бурҳон ад-дин ал-Марғиноний каби ҳанафий уламолар сулолалари ва гуруҳларининг фаолиятини кўрсатиш мумкин.
Шунингдек, туб ерли аҳоли ижтимоий хаётининг ссрқирра томонлари, урф-одатлари, маданий кадриятларининг ханафийа фиқхи қоидаларига сингиш ва ислом дини билан мувофиклашув жараёни биринчи марта ўрганилди. Охир оқибатда ислом Урта Осиёда халқнинг «ўз динига» айланди.
Тадкиқотда Сомонийлар ва Қорахонийлар сулолаларининг дин борасидаги сиссати таҳлил килиниб, мўғуллар ҳукмронлиги ўрнатилгандан сўнг Мовароуннаҳр шаҳарларида ҳанафий уламолар ижтимоий нуфузи ва ролининг пасайиши сабаблари аниқланди.

Тадқиқот объектлари: Ҳамзанинг ЎзР ФА Алишер Навоий номидаги Давлат Адабиёт музейида сақланаётган архиви, шоир асарларининг ЎзРФА Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик института фондида ҳамда Ғафур Ғулом номидаги Қўқон Адабиёт музейида сақланаётган қўлёзмалари.
Ишнинг мақсади: “Девони Нихоний” қўлёзмаси ва “Миллий ашулалар учун миллий шеърлар” тўплами киёсий-матний тадқикини амалга ошириш ҳамда Ҳамза шеъриятини ўрганишнинг назарий-методологик муаммоларини ҳал қилиш.
Тадқиқот метод и: Тарихий-қиёсий метод.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:
- Ҳамза шеъриятининг манбалари ва матний тадкиқи муаммоси илк бор алохида тадкиқот объекти сифатида ўрганилди;
- Шоир ижодий меросига оид тадқикотлар таҳлили асосида Ҳамза шеъриятини ўрганишнинг назарий-методологик тамойиллари аниқланди;
- “Девони Ниҳоний”даги шеърларнинг матний тадқики асосида шоир лирик асарларининг аслиятга мувофик матни тикланди;
- “Миллий ашулалар учун миллий шеърлар” мажмуасига кирган ижтимоий-сиёсий мавзудаги шеърлар аслият ва нашр нусхаларининг киёсий тахдили натижасида улардаги матний тафовутлар аниқланиб, назарий умумлашмалар чиқарилди.
Амалий ахамияти: Тадқиқот натижаларидан олий ва ўрта махсус таълим муассасалари, хусусан, филология факультетларида “Миллий уйғониш даври ўзбек адабиёти”, “Ўзбек адабиёти” фанларидан даре машғулотлари ўтишда, “Матншунослик”, “Адабий манбашунослик ва матншунослик тарихи”, “Ўзбек ёзма матнининг тараққиёт боскичлари” сингари фанлар бўйича бакалавриат ва магистратура боскичлари учун ўкув қўлланмалари, услубий кўрсатмалар тайёрлашда фойдаланиш мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: Тадқиқот натижалари бўйича илмий маърузалар килинган ва 10 та илмий макола чоп этилган.
Қўлланиш(фойдаланиш) соҳаси: Адабиётшунослик, адабий манбашунослик ва матншунослик.

Ушбу  мақола  ХХ  аср  турк  драматургиясиинг  ёрқин  намояндаларидан  бири  бўлган Ҳалдун Танернинг саҳна асарларини ўрганишга бағишланган. Туркия, Германия, Австрия давлатларида адабиётшунослик, журналистика, санъат ва театр тарихи соҳаларида изланиш ва тадқиқот ишларини олиб борган ёзувчи ўзидан жуда бой адабий мерос қолдириш билан бирга, турк драматургиясида улкан бурилиш ясаган. У машҳур немис драматурги Бертольд Брехт таъсири остида турк адраматургиясига “эпик театр” тушунчасини олиб кирган ва шу жанрда ёзган саҳна асарлари билан шуҳрат қозонган драматургдир. Ўз асарларида  турк миллий анъанавий театри ва ғарб театрини уйғунлаштира олган моҳир  ёзувчи  Ҳалдун  Танер  турк  драматургиясини  дунёга  танитган  адиб  ҳисобланади.  Хусусан, замонавий турк драмаси деганда, дунё томошабинининг кўзи олдига келадиган “Кешанлик Али достони” драмаси йигирмага яқин давлатларда саҳна юзини кўриб, Туркиянинг ўзида 1425 марта саҳнада қўйилган асар ҳисобланади. Ўзининг драматик асарлари билан бир қанча халқаро мукофотлар совриндори бўлган Ҳалдун  Танернинг  саҳна  асарлари  ўзбек  адабиётшунослари  томонидан  деярли  ўрганилмаган  ва  ўзбек тилига таржима қилинмаган. Ёзувчининг бир қанча ҳикояларигина адабиётшунос олим П.У.Кенжаева томонидан таржима қилинган. Юқоридагиларни инобатга олган ҳолда, муаллиф Ҳалдун Танер драмаларини ўрганишни ўз олдига мақсад қилиб олди.

Ҳалдун Танер ХХ аср турк адабиётининг таниқли намояндаларидан бири бўлиб, у замонавий турк драматургиясининг ривожига улкан ҳисса қўшган ва дунёга танитган ёрқин сиймолардан бири ҳисобланади. Ёзувчининг асарлари ўзбек, рус, инглиз, немис, чех, серб, қозоқ, озарбайжон ва грузин тилларига таржима қилинган. Мақолада драматург асарлари таржимасининг умумий таҳлили ўрин олган. “Изниклик лайлак”, “Катердаги тўрт киши” номли ҳикояларининг рус ва ўзбек
тилидаги таржимаси оригинал матн билан тадқиқ этилиб, бадиий таржимадаги руҳий яқинлик ва услубий муштаракликка алоҳида эътибор қаратилган. Шунингдек, асарларидаги фразеологизмларнинг рус ва ўзбек тилига қилинган таржимаси мисоллар асосида таҳлил қилинган. Ҳалдун Танернинг ижоддаги ютуғи ғайритабиий вазиятларни, воқеаларни ва
инсонларни тасвирлашда эмас, балки кичик инсонлар ҳаётини акс эттиришдадир. У ҳикоя қилмоқчи бўлган мавзуни инсонга аҳамият қаратмагандек ҳолатда ҳикоя жараёнида шундай ўзгариш ясайдики, худди китобхон ёзувчи шахсиятини унутиб воқеалар ичига шўнғиб кетади. Ёзувчи бермоқчи бўлган истагини, фикрини, қарорини, танқидини ҳикоя қаҳрамонларига юклайди. Шу тарзда ҳикоя қаҳрамонлари ёзувчининг сўзловчиси вазифасини бажаради. Асарга баъзан жониворлар, баъзан рамз, баъзан эса ашёлар ғоя беради ва улар ёзувчи шахсиятини акс эттиради. Унинг асарларини таржима қилган таржимонлар ҳам ёзувчи услубидаги ана шундай жиҳатларни эътиборга олган ҳолда таржимага қўл уришган. Таржимонлар аслиятдаги бадиийликни қайта кашф этиб асар руҳи ва миллийлигини ўзида сақлашга ҳаракат
қилганлиги ҳам тадқиқ этилган. Умуман олганда, “Изниклик лайлак” асари ўзбек
тилига П.Кенжаева, рус тилига Н.Пирвердян томонидан улкан маҳорат билан таржима қилинган бўлиб, таржималарда Танерга хос бадиий жозиба, таъсирчанлик каби хусусиятлар тўла сақланган ҳолда ўзбек ва рус китобхонига етказиб берилган. “Катердаги тўрт киши” ҳикояси ҳам Н.Голубева томонидан рус тилига усталик билан таржима қилинган.

Ушбу мақолада Ҳаким Термизий илмий меросининг Миср Араб Республикасида ўрганилиши баён қилинган бўлиб, мисрлик олимлар томонидан яратилган барча илмий ишлар жалб қилинган ҳамда кўплаб янги илмий хулосалар келтирилган.

Мақолада Умархонга тегишли уч муҳр тавсифланади. Бу муҳрлар қўйилган  қўлёзмалар  Шарқ  қўлёзмалари  маркази  фондида  мавжуд.  Уч  муҳр  марказида  бир  хил исм ёзилган – Амир ул-муслимин Саййид Муҳаммад Умар ибн Норбўтахон. Муҳрлардан бири санага эга эмас. Қолган икки муҳрда сана келтирилган. Булар – 1226/1811–12 йил ҳамда 1231/1815–16 йил. Мазкур саналар Умархон фаолияти билан боғлиқ тарихий маълумотларни аниқлаштиришга ёрдам бериши мумкин.

Ushbu maqolada qardosh Turkiya va Markaziy Osiyo xalqlari o‘rtasidagi diplomatik munosabatlar, Qo‘qon xonligi va Usmoniylar imperiyasi o‘rtasidagi elchilik aloqalari yoritilgan.

Ушбу мақолада Қўқон хонлигининг қўшни Бухоро амирлиги ва Хива хонликлари билан ўзаро олиб борган савдо алоқалари хусусида сўз боради. Ҳар бир хонлик  ҳудудида  савдогарларга  яратиб  берилган  шарт-шароитлар  ва  харидоргир маҳсулот турлари тўлиқ таҳлил қилинган. Россия, Хитой ва Эрон каби мамлакат бозорларидан келадиган товарлар ҳамда унга хонликлардаги ички эҳтиёж мисоллар асосида аниқ фактлар билан берилган.

Мазкур мақолада Қўқон хонлиги даврида халқ томоша санъати, шунингдек, ўз санъати ва маҳорати билан XIX асрнинг биринчи ярмида биргина Фарғона водийсида эмас, балки Ўзбекистоннинг бошқа жойларида ҳам элга танилган машҳур масхарабоз ва қизиқчи Зокир Эшоннинг фаолияти ижтимоий-фалсафий жихатдан таҳлил қилинади.

Ушду мақолада Қўқон хонлигида мунтазам армия тузиш, чегараларни ҳимоя қилиш учун қурилган истеҳком ва қалъалар