228
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
SUN’IY INTELLEKTNING IQTISODIY SAMARADORLIKNI
OSHIRISHDAGI ROLI VA IMKONIYATLARI
Abdullayev Ulug‘bek Maxmudovich
“Raqamli iqtisodiyot tadqiqotlari markazi” DM, mutaxassisi
u.abdullayev@derc.uz
Axmedov Bexruz Ibroxim o‘g‘li
“Raqamli iqtisodiyot tadqiqotlari markazi” DM, bo‘limi boshlig‘i
b.akhmedov@derc.uz
Annotatsiya:
Ushbu maqola sun’iy intellekt texnologiyalarining O‘zbekiston
iqtisodiyotiga ta’siri va ahamiyatini o‘rganishga qaratilgan. Maqolada sun’iy
intellektning iqtisodiy o‘sishda, ya’ni ishlab chiqarish va sanoat sektorida, xizmatlar
va xizmat ko‘rsatishda, ma’lumotlarni tahlil qilish, inson kapitalida, innovatsiyalar va
iqtisodiy savdoda, samaradorligini oshirish, resurslarni tejash va yangi ish o‘rinlarini
yaratishdagi roli tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
raqamli iqtisodiyot, raqamli texnologiyalar, iqtisodiyot, sun’iy
intellekt, samaradorlik, imkoniyatlar, iqtisodiy o‘sish.
РОЛЬ И ВОЗМОЖНОСТИ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА В
ПОВЫШЕНИИ ЭКОНОМИЧЕСКОЙ ЭФФЕКТИВНОСТИ
Абдуллаев Улугбек Махмудович
ГУ «Исследовательский центр цифровой экономики», специалист
Ахмедов Бехруза Ибрахим угли
ГУ “Исследовательский центр цифровой экономики”, начальник отдела
b.akhmedov@derc.uz
Аннотация:
Данная статья посвящена изучению влияния и значения
технологий искусственного интеллекта на экономику Узбекистана. В статье
анализируется роль искусственного интеллекта в экономическом росте, а именно
в производственном и промышленном секторах, сфере услуг и обслуживания,
229
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
анализе данных, человеческом капитале, инновациях и экономической торговле,
повышении эффективности, экономии ресурсов и создании новых рабочих мест.
Ключевые слова:
цифровая экономика, цифровые технологии,
экономика, искусственный интеллект, эффективность, возможности,
экономический рост.
THE ROLE AND OPPORTUNITIES OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN
INCREASING ECONOMIC EFFICIENCY
Abdullayev Ulugbek Makhmudovich
“Digital Economy Research Center” SE, specialist
u.abdullayev@derc.uz
Akhmedov Bekhruz Ibrokhim ugli
Head of the department "Research Center for Digital Economy" SE
b.akhmedov@derc.uz
Abstract:
This article aims to study the impact and significance of artificial
intelligence technologies on the economy of Uzbekistan. The article analyzes the role
of artificial intelligence in economic growth, that is, in the production and industrial
sectors, services and services, data analysis, human capital, innovation and economic
trade, increasing efficiency, saving resources and creating new jobs.
Keywords:
digital economy, digital technologies, economy, artificial
intelligence, efficiency, opportunities, economic growth.
KIRISH
Bir paytlar ilmiy fantastika sohalari uchun mo‘ljallangan sun’iy intellekt (SI)
endi juda real, rivojlanayotgan texnologiya bo‘lib, keng ko‘lamli ilovalar va
afzalliklarga ega. Bir necha soniya ichida katta hajmdagi ma’lumotlarni yaratishdan
so‘rovlarga javob berish, ma’lumotlarni tahlil qilish, vazifalarni avtomatlashtirish va
shaxsiy yordam ko‘rsatishgacha u juda ko‘p narsaga qodir. Ajablanarlisi shundaki,
bunday ko‘p qirrali SI texnologiyasi tezda ko‘plab biznes va tarmoqlarning bir qismiga
aylanib, dunyomizni shakllantiruvchi jarayonlarda tobora katta rol o‘ynamoqda
Sun’iy intellekt — bu kompyuter tizimlarining insonning aqlli xatti-harakatlarini
takrorlashga qodir bo‘lgan texnologiya va ilmiy yo‘nalishdir. SI tizimlari odamlarning
intellektual faoliyatlarini o‘rganishga, tushunishga va ularga javob berishga qodir
bo‘lishi kerak. Bunda kompyuterlar ma’lumotlarni qayta ishlash, qarorlar qabul qilish,
1
https://wiiw.ac.at/the-impact-of-artificial-intelligence-on-employment-a-new-economic-paradigm-n-620.html
230
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
mantiqiy tahlil, tasvirni tanib olish, tilni tushunish va boshqa ko‘plab intellektual
vazifalarni bajarishi mumkin.
Sun’iy intellektning bugungi kun uchun eng keng tarqalgan qo‘llaniladigan
shakli — zaif (narrow) sun’iy intellekt bo‘lib, u turli sohalarda yuqori samaradorlik
ko‘rsatmoqda. SI texnologiyalarining rivojlanishi, ayniqsa, iqtisodiyotda, sanoatda,
sog‘liqni saqlashda va xizmatlar sohasida keng ko‘lamli imkoniyatlarni yaratmoqda.
SI global iqtisodiyotga katta ta’sir ko‘rsatishi kutilmoqda va 2030 yilda global
yalpi ichki mahsulotga taxminan 15,7 trillion AQSh dollari hissa qo‘shishi kutilmoqda.
Bu o‘sish qisman unumdorlikning o‘sishi (jami 6,6 trillion AQSh dollari) va qisman
iste’molning o‘sishi (9,1 trillion AQSh dollari) hisobiga ta’minlanadi. Iste’molning
o‘sishi shaxsiylashtirilgan xizmatlarning ko‘proq mavjudligi, shuningdek, sun’iy
intellekt imkoniyatlari yaxshilangan yangi mahsulot va xizmatlarni joriy etish bilan
bog‘liq bo‘ladi
Darhaqiqat, sun’iy intellekt texnologiyasi jamiyat bilan aloqamizning barcha
darajalarida har xil shakllarda paydo bo‘ladi, kundalik suhbatdosh kichik aqlli
robotlardan tortib yirik sanoat va hukumat darajasidagi ofislarga qadar va butun dunyo
bo‘ylab hayot tarzini jimgina o‘zgartiradi. Aytish mumkinki, sun’iy intellekt bilan
bog‘liq faoliyat keyingi iqtisodiy rivojlanishning harakatlantiruvchi kuchi bo‘lib,
ishlab chiqarish tarkibi va yondashuvida, iste’mol miqdori va sifatida tub
o‘zgarishlarga olib keladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 14-oktabrdagi PQ-358-sonli
qaroriga asosan, ijtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlarida sun’iy intellekt
texnologiyalarini joriy qilish uchun qulay shart-sharoitlar yaratish, mamlakatimizning
sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanuvchi dunyoning yetakchi davlatlari
qatoriga kirishiga erishish, shuningdek, “Raqamli O‘zbekiston
—
2030” strategiyasida belgilangan maqsad va vazifalar ijrosini ta’minlash maqsadida
sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar rivojlantirish strategiyasida bir
nechta vazifalar belgilab berilgan
METODOLOGIYA
Ushbu maqolada tadqiqot xulosalarini shakllantirishda adabiyotlar tahlili,
solishtirma tahlil, statistik ma’lumotlar tahlili va solishtirish tahlili kabi bir qator
metodologik usullardan foydalanilgan.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Sun’iy intellekt texnologiyalari jahon bo‘yicha iqtisodiy o‘sish va
raqobatbardoshlikni oshirishda muhim rol o‘ynamoqda. Bir qator adabiyotlarda, shu
2
https://blog.huawei.com/en/post/2024/1/18/ai-economy-
employment#:~:text=AI%20is%20expected%20to%20have,consumption%20(US%249.1%20trillion).
3
https://www.lex.uz/uz/docs/-7158604
231
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
jumladan Brynjolfsson va McAfee ning ishlari [1], sun’iy intellektning ishlab chiqarish
va sanoat sektori samaradorligini oshirishdagi rolini ta’kidlaydi. O‘zbekiston uchun
ham bu masala juda muhim, chunki mamlakatda agrar sektor va sanoat hali ham
iqtisodiyotni qo‘llab-quvvatlovchi asosiy tarmoqlar hisoblanadi. O‘zbekistonda sun’iy
intellekt texnologiyalari qishloq xo‘jaligida resurslarni samarali boshqarish va
ekinlarni optimallashtirishda, ayniqsa sug‘orish tizimlarida qo‘llanilishi mumkin. Bu
texnologiyalar O‘zbekistonda sug‘orish, yer resurslari va mahsuldorlikni oshirish
uchun katta imkoniyat yaratadi.
Chesbroughning [2] fikricha, sun’iy intellekt yangi biznes-modellarni yaratish
imkonini beradi va innovatsiyalarni kuchaytiradi. O‘zbekiston uchun SI
texnologiyalarining iqtisodiyotning raqamli sektorida qo‘llanilishi ayniqsa e’tiborlidir.
Masalan, O‘zbekistonda raqamli to‘lov tizimlarining rivojlanishi, o‘z navbatida, sun’iy
intellektni joriy etish va optimallashtirishga imkon beradi. Davlatimiz tomonidan
raqamli innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlash SI texnologiyalarining iqtisodiyotdagi
o‘rni va ahamiyatini yanada oshiradi. Ayniqsa, moliya va bank sektori uchun sun’iy
intellekt innovatsion imkoniyatlarni yaratadi, masalan, kreditlar va moliyaviy risklarni
boshqarishda muhim ahamiyatga ega. Adabiyotlarda AI texnologiyalarining ishchi
kuchi bozoriga ta’siri keng muhokama qilinadi.
Arntz, Gregory va Zierahnning [3] tadqiqotiga ko‘ra, avtomatlashtirish va AI
ko‘plab sektorlarni robotlashtirishni va ishchilarni almashtirishni boshlaydi, lekin bir
vaqtning o‘zida yangi ish o‘rinlarini yaratadi. O‘zbekistonning rivojlanayotgan mehnat
bozorida AI texnologiyalarining tarqalishi, ayniqsa yuqori malakali mutaxassislar
uchun yangi ish o‘rinlarini yaratishi mumkin. Ammo bu jarayon, Bessen (2019) ning
fikriga ko‘ra, ba’zi kam rivojlangan sohalarda ishlayotgan odamlarni ishsizlikka olib
kelishi mumkin.
Manyika et al. ning [4] fikricha, sun’iy intellektning iqtisodiy o‘sishga ta’siri
katta. AI texnologiyalarining iqtisodiyotning turli tarmoqlarida qo‘llanilishi, ishlab
chiqarish samaradorligini oshirish va resurslarni optimallashtirish orqali iqtisodiy
o‘sishni tezlashtiradi. O‘zbekiston uchun bu, ayniqsa, sanoat va qishloq xo‘jaligida
ko‘zga tashlanadi. World Bank ning [5] hisobotiga ko‘ra, O‘zbekiston o‘zining
iqtisodiy diversifikatsiyasini kuchaytirish va sanoatni raqamlashtirish orqali iqtisodiy
o‘sishni kuchaytirishi mumkin. Sun’iy intellekt texnologiyalarini qishloq xo‘jaligiga
joriy etish, mahsuldorlikni oshirishi, suv va er resurslarini boshqarishda yanada
samarali usullarni ishlab chiqishga yordam beradi.
Susskind va Susskind [6] tomonidan ta’kidlanganidek, sun’iy intellektning
rivojlanishi bilan bog‘liq ba’zi jiddiy etik va huquqiy muammolar mavjud.
O‘zbekistonda sun’iy intellektni muvaffaqiyatli tatbiq etish uchun raqamli
infratuzilma, axborot xavfsizligi va malakali kadrlarni tayyorlash muhim ahamiyatga
ega. Bunda, davlat tomonidan ilgari surilayotgan strategiyalar, xususan, 2024-yildagi
232
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
PQ-358-sonli qarorda belgilangan 2030-yilgacha sun’iy intellektni rivojlantirish
strategiyasi, bu to‘siqlarni yengishda muhim rol o‘ynaydi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining iqtisodiyotda o‘rni va ahamiyati
bugungi kunda sezilarli darajada ortib bormoqda. Sun’iy intellektning iqtisodiyotdagi
o‘rni va ahamiyatiga so‘nggi yillarda katta e’tibor qaratilmoqda, olimlar va soha
mutaxassislari uning transformatsion salohiyatini tan olishdi. Sun’iy intellekt sanoat
ishlab chiqarishidan tortib moliya, sog‘liqni saqlash va boshqa sohalargacha bo‘lgan
iqtisodiy faoliyatning keng doirasiga tobora ko‘proq integratsiya qilinmoqda. Sun’iy
intellekt iqtisodiy jarayonlarni avtomatlashtirish, samaradorlikni oshirish va yangi
biznes imkoniyatlarini yaratish orqali iqtisodiy o‘sishga katta hissa qo‘shadi.
Quyidagi yo‘nalishlarda sun’iy intellekt iqtisodiyotda o‘zining ahamiyatini
namoyon etadi:
1. Ishlab chiqarish va sanoat sektori.
SI texnologiyalari ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish,
optimallashtirish va tezlashtirishga yordam beradi. Sanoat 4.0 konsepsiyasi, ya’ni aqlli
ishlab chiqarish tizimlari, IoT (Internet of Things) va SI yordamida amalga oshiriladi.
Misol uchun:
- IoT va aqlli fabrikalarda SI ishlab chiqarish jarayonlarini monitoring qilish va
nazorat qilishni ta’minlaydi, bu esa texnologik nosozliklarni oldini olishga, xatolarni
kamaytirishga va ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga yordam beradi;
- raqamli twins (raqamli egizaklar) texnologiyasi yordamida fizikaviy obyektlar
yoki tizimlarning raqamli nusxalari yaratilib, ishlab chiqarish jarayonlari real vaqtda
tahlil qilinadi va optimallashtiriladi.
2. Xizmatlar va mijozlarga xizmat ko‘rsatish.
SI mijozlarga xizmat ko‘rsatishda ham katta rol o‘ynaydi. Raqamli xizmatlar va
qo‘llab-quvvatlash tizimlari, jumladan, chat-botlar, avtomatik javob tizimlari va ovozli
assistentlar orqali mijozlarga tez va samarali xizmat ko‘rsatiladi. Bu esa kompaniyalar
uchun mijozlar bilan aloqalarni yaxshilash, xizmat sifatini oshirish va xarajatlarni
kamaytirishga yordam beradi.
Personalizatsiya: SI mijozlar xohish-irodalarini tahlil qilib, ular uchun maxsus
tavsiyalarni yaratadi, bu esa sotuvlarni oshiradi va mijozlar sodiqligini kuchaytiradi.
3. Ma’lumotlarni tahlil qilish va prognoz qilish.
SI va mashina o‘rganish (ML) texnologiyalari katta hajmdagi ma’lumotlarni tez
va samarali tahlil qilish imkonini beradi. Iqtisodiyotni prognoz qilish, bozor
tendensiyalarini aniqlash, xatoliklarni minimal darajaga keltirish va o‘zgaruvchan
sharoitlarga moslashish uchun SI foydalidir. Masalan:
233
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
- moliya sohasida: SI algoritmlari bozorlarni tahlil qilish, investitsiya
strategiyalarini ishlab chiqish va risklarni boshqarish uchun keng qo‘llaniladi;
- agrar soha: aholi talabiga qarab qishloq xo‘jaligida hosildorlikni prognoz qilish
va agrar siyosatni shakllantirishda SI yordam beradi.
4. Inson kapitali va ish o‘rinlari.
SI nafaqat samaradorlikni oshirishga yordam beradi, balki yangi ish o‘rinlarini
yaratadi. Masalan:
- yangi ish o‘rinlari: sun’iy intellekt, algoritmlar va ma’lumotlarni tahlil qilish
bilan bog‘liq yangi mutaxassisliklarni yaratadi. Bu esa mehnat bozori uchun yangi
imkoniyatlar va kasb-hunarlarni taqdim etadi;
- mehnat taqsimoti va ishchilarning malakasi: SI yordamida ko‘plab
takrorlanuvchi va jismoniy ishlarni avtomatlashtirish mumkin, bu esa insonlarning
ijodiy va boshqaruv qobiliyatlarini rivojlantirishga imkon beradi.
5. Innovatsiyalar va yangi iqtisodiy tarmoqlar.
Sun’iy intellekt yangi iqtisodiy tarmoqlarni rivojlantirishga katta ta’sir
ko‘rsatadi. Misol uchun:
- aqlli transport tizimlari: avtonom transport vositalari va aqlli yo‘llar, shaharlar
uchun yangi iqtisodiy imkoniyatlarni yaratadi.
- sog‘liqni saqlash: SI diagnostika, davolash, va sog‘liqni saqlash jarayonlarini
optimallashtirish orqali tibbiyot sohasida inqilobiy o‘zgarishlar kiritmoqda.
6. Xalqaro savdo va iqtisodiy globalizatsiya.
Sun’iy intellektning rivojlanishi, xususan global tarmoqlarda raqamli
texnologiyalarni joriy etish orqali, xalqaro savdoni yanada soddalashtiradi va
tezlashtiradi. SI yordamida:
-
global
yetkazish
zanjirlarini optimallashtirish: SI jarayonlarni
avtomatlashtirish va optimallashtirish orqali jahon bozoridagi raqobatni kuchaytiradi,
hamda xarajatlarni kamaytiradi.
- savdoni va moliya operatsiyalarini tahlil qilish: SI global bozorlarni tahlil
qilish, risklarni baholash va yangi imkoniyatlarni aniqlashda foydalidir.
7. Iqtisodiy samaradorlik va resurslardan foydalanish.
SI texnologiyalari yordamida resurslar samarali boshqariladi, bu esa
iqtisodiyotda energiya, vaqt va moddiy resurslarning tejanishiga olib keladi. Misol
uchun:
- energiyani boshqarish: aqlli tarmoqlar va energiya tejash texnologiyalari
yordamida energiyaning sarfi optimallashtiriladi;
- logistika va ta’minot zanjiri: SI orqali ta’minot zanjirlarini avtomatlashtirish,
yetkazib berish muddatlarini qisqartirish va xarajatlarni kamaytirish mumkin.
234
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
XULOSA
Sun’iy intellekt texnologiyalarining iqtisodiyotdagi o‘rni va ahamiyati butun
dunyo bo‘ylab tez sur'atlar bilan o‘sib bormoqda, va bu jarayon O‘zbekistonda ham
sezilarli darajada rivojlanmoqda. Sun’iy intellekt iqtisodiyotning barcha sohalarida
samaradorlikni oshirish, yangi imkoniyatlar yaratish va biznes jarayonlarini
optimallashtirishga yordam beradi. U iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi,
innovatsiyalarni olib keladi va yangi ish o‘rinlarini yaratadi. Bunday texnologiyalarni
keng joriy etish iqtisodiyotda yangi imkoniyatlar va o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi.
O‘zbekistonda sun’iy intellekt texnologiyalarini muvaffaqiyatli tatbiq etish
iqtisodiy o‘sishni yanada kuchaytirish va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish uchun
katta imkoniyatlar yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Brynjolfsson, E., & McAfee, A.
The Second Machine Age: Work, Progress,
and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies
.
W.W. Norton & Company. – 2014.
2.
Chesbrough, H. Open Innovation Results: Going Beyond the Hype and
Getting Down to Business
.
Oxford University Press – 2020.
3.
Arntz, M., Gregory, T., & Zierahn, U. The Risk of Automation for Jobs in
OECD Countries: A Comparative Analysis. OECD Social, Employment and Migration
Working Papers, No. 189, OECD Publishing. – 2016.
4.
Manyika, J., Chui, M., Miremadi, M., & Bughin, J. Artificial Intelligence:
The Next Digital Frontier?
.
McKinsey Global Institute. – 2017.
5.
World Bank
.
Uzbekistan: Digital Economy and Artificial Intelligence for
Economic Growth
.
World Bank. – 2020.
6.
Susskind, D., & Susskind, R. The Future of the Professions: How Technology
Will Transform the Work of Human Experts
.
Oxford University Press. – 2015.
7.
https://wiiw.ac.at/the-impact-of-artificial-intelligence-on-employment-a-
new-economic-paradigm-n-620.html
8.
https://blog.huawei.com/en/post/2024/1/18/ai-economy-
employment#:~:text=AI%20is%20expected%20to%20have,consumption%20(US%2
49.1%20trillion).
9.
https://www.lex.uz/uz/docs/-7158604
