283
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING MAMLAKAT IQTISODIYOTI
RIVOJIGA TA’SIRI
Axmedov Bexruz Ibroxim o‘g‘li
“Raqamli iqtisodiyot tadqiqotlari markazi” DM, bo‘limi boshlig‘i
b.akhmedov@derc.uz
Abdullayev Ulug‘bek Maxmudovich
“Raqamli iqtisodiyot tadqiqotlari markazi” DM, mutaxassisi
u.abdullayev@derc.uz
Annotatsiya:
Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyot tushunchasining mazmun-
mohiyati, uning nazariy asoslari va uning mamlakatlar iqtisodiyotida tutgan o‘rni
haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
raqamli iqtisodiyot, raqamli texnologiyalar, mamlakat
iqtisodiyoti.
ВЛИЯНИЕ ЦИФРОВЫХ ТЕХНОЛОГИЙ НА РАЗВИТИЕ ЭКОНОМИКИ
СТРАНЫ
Ахмедов Бехруз
Иброхим угли
ГУ “Исследовательский центр цифровой экономики”, начальник отдела
b.akhmedov@derc.uz
Абдуллаев Улугбек Махмудович
ГУ «Исследовательский центр цифровой экономики», специалист
Аннотация:
В данной статье представлена информация о сущности
понятия цифровой экономики, ее теоретических основах и роли в экономике
стран.
Ключевые слова:
цифровая экономика, цифровые технологии,
национальная экономика.
IMPACT OF DIGITAL TECHNOLOGIES ON THE DEVELOPMENT OF
THE COUNTRY’S ECONOMY
284
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Akhmedov Bekhruz Ibrokhim ugli
Head of the department "Research Center for Digital Economy" SE
b.akhmedov@derc.uz
Abdullayev Ulugbek Makhmudovich
“Digital Economy Research Center” SE, specialist
u.abdullayev@derc.uz
Abstract:
This article provides information about the essence of the concept of
digital economy, its theoretical foundations and its role in the economy of countries.
Keywords:
digital economy, digital technologies, national economy.
KIRISH
Keyingi paytlarda rivojlangan davlatlarning milliy iqtisodiyotini rivojlantirishda
zamonaviy AKT texnologiyalari va innovatsiyalarining roli ortib bormoqda.
Zamonaviy texnologiyalar iqtisodiyot tarmoqlarida ishlab chiqarish va mehnat
jarayonlari samaradorligini oshirish imkonini beradi. “Raqamli iqtisodiyot” atamasi
so‘nggi yillarda fan maydoniga kirdi. Raqamli iqtisodiyot – bu axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarini iqtisodiy sohada qo‘llashga asoslangan iqtisodiyot
hisoblanadi. Shuningdek raqamli iqtisodiyot deganda raqamli texnologiyalar,
jumladan, Internet, mobil qurilmalar va turli dasturiy ilovalarga asoslangan iqtisodiy
faoliyat tushuniladi. U unumdorlik, samaradorlik va ulanishni yaxshilash uchun
raqamli innovatsiyalardan foydalangan holda keng sohalarni qamrab oladi.
Raqamli texnologiyalar – bu XXI asrda dunyo iqtisodiyoti va jamiyatining
barcha jabhalarini tubdan o‘zgartirgan eng muhim innovatsiyalardan biridir. Internet,
sun’iy intellekt, katta ma’lumotlar (big data), bulutli hisoblash va boshqa raqamli
texnologiyalar mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanishini tezlashtiradi, yangi
imkoniyatlar yaratadi va bir vaqtning o‘zida yangi muammolarni ham keltirib
chiqaradi. Ushbu maqolada raqamli texnologiyalarning mamlakat iqtisodiyotiga
qanday ta’sir ko‘rsatishi tahlil qilinadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi butun dunyo mamlakatlari
iqtisodiyotiga katta ta’sir ko‘rsatdi. “Raqamli iqtisodiyot” atamasi birinchi marta 1990-
yillarda paydo boʻlgan va 1996
-yilda amerikalik olim D. Tapskott tomonidan yozilgan
“The Digital Economy: Promise and Peril in The Age of Networked Intelligence”
kitobi tufayl
i eʼtiborni oʻziga jalb qila bo
shlagan. Keyinchalik, 2016-yilda G20ning
Xanchjou sammitida e’lon qilingan “G20 raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish va
hamkorlik tashabbusi”da rasman ta’kidlanganidek, “raqamli iqtisodiyot raqamli bilim
285
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
va axborotdan asosiy ishlab chiqarish omillari sifatida foydalaniladigan iqtisodiy
faoliyat turiga ishora qiladi va axborotning muhim tashuvchisi va kommunikatsiya
texnologiyalari samaradorlikni oshirish va iqtisodiy tuzilmani optimallashtirishning
muhim harakatlantiruvchi kuchi sifatida” hisoblanadi. Ushbu ta’rifdan ko‘rinib
turibdiki, raqamli iqtisodiyot ikkita asosiy xususiyatga ega:
birinchidan, raqamli bilim va axborot ishlab chiqarishning asosiy omillari;
ikkinchidan, zamonaviy axborot tarmoqlari va axborot-kommunikatsiya
texnologiyalar ishlab chiqarish va iqtisodiy tuzilmani o‘zgartirdi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, raqamli iqtisodiyot sifatli iqtisodiy rivojlanishga
ko‘maklashishda ijobiy rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, raqamli sanoatlashtirish va
sanoatni raqamlashtirish yangi talablar va iste’mol usullarini keltirib chiqardi. Raqamli
iqtisodiyotning yuqori sifatli iqtisodiy rivojlanishga ta’sirida iste’molni kengaytirish
rolini tahlil qilish zarur.
Hozirgi vaqtda Internet-axborot texnologiyalari jadal sur’atlar bilan
ommalashmoqda va iqtisodiy globallashuv sharoitida qo‘llanilmoqda.
Raqamlashtirish, tarmoq va razvedka bilan ajralib turadigan raqamli iqtisodiyot jadal
rivojlanmoqda va keng qamrovli iqtisodiy va ijtimoiy innovatsiyalar va
o‘zgarishlarning asosiy harakatlantiruvchi kuchiga aylandi. Raqamli iqtisodiyot kirib
keldi va ijtimoiy hayot va sanoat faoliyati shakllarini o‘zgartirdi. Ko‘pgina omillar,
jumladan, global iqlim o‘zgarishi iqtisodiy rivojlanish va iqtisodiyot sifatiga ta’sir
qiladi. Yuqori sifatli iqtisodiy rivojlanishga erishish dunyo mamlakatlari iqtisodiy
faoliyatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi.
Raqamli texnologiyalar, jumladan internet, sun’iy intellekt va ma’lumotlar
tahlili kabi innovatsiyalar, zamonaviy iqtisodiyotda muhim rol o‘ynamoqda. Bir
qancha tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, raqamli texnologiyalar mamlakatlar
iqtisodiy o‘sishiga, samaradorlikka va raqobatbardoshlikka ijobiy ta’sir ko'rsatadi.
1. Samaradorlik va Produktivlik:
Kamar et al. (2021) o‘z tadqiqotlarida raqamli
texnologiyalarning ishlab chiqarish jarayonlariga kiritilishi natijasida produktivlikning
oshishini ta’kidlaydi. Masalan, avtomatlashtirish va raqamli platformalar yordamida
ish jarayonlari tezlashadi.
2. Ish o‘rinlari yaratilishi:
Biroq, boshqa tadqiqotlar, masalan, Brynjolfsson va
McAfee (2014) ish o‘rinlarining yo‘qolishi muammosiga e’tibor qaratgan. Raqamli
texnologiyalar ayrim an’anaviy kasblarni yo‘q qilishi mumkin, lekin yangi sohalar va
ish o‘rinlarini ham yaratadi.
3.
Raqobatbardoshlik:
Oqilov (2020) raqamli texnologiyalarning kichik va o‘rta
bizneslarga ta’sirini o‘rganib, raqobatbardoshlikni oshirishda muhim omil ekanligini
ta’kidlaydi. Raqamli marketing va onlayn savdo imkoniyatlari tadbirkorlikni
rivojlantiradi.
286
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
METODOLOGIYA
Ushbu tadqiqotning maqsadi raqamli iqtisodiyotning O‘zbekiston va dunyoning
zamonaviy iqtisodiy tizimidagi ahamiyatini tahlil qilish, uni yanada rivojlantirish va
shakllantirish yo‘nalishlarini aniqlashdir. Tadqiqotning nazariy va uslubiy asosini
boshqaruv qarorlarini qabul qilish jarayonida zamonaviy axborot texnologiyalarini
qo‘llashni o‘rganuvchi mahalliy va xorijiy tadqiqotchilarning ilmiy ishlari tashkil etdi.
Tadqiqot davomida tadqiqot xulosalarini shakllantirishda umumiy ilmiy tahlil va
taqqoslash usullaridan foydalanilgan.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Raqamli globallashuv endi tovarlar savdosidan ko‘ra iqtisodiy o‘sishga sezilarli
ta’sir ko‘rsatmoqda. Ma’lumotlar va raqamli intellektning o‘sib borayotgan qiymati
ularning yuqori bozor kapitallashuvida namoyon bo‘ladi va ularning ortib borayotgan
roli barcha iqtisodiyot uchun keng ko‘lamli ta’sir ko‘rsatadi.
Raqamli iqtisodiyot global iqtisodiy jarayonlarning ajralmas qismiga aylanib,
kompaniyalarning o‘sishi va rivojlanishining dvigateliga aylanmoqda. Sanoat 4.0
rivojlanishining jadallashishi bilan dunyo axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarining yangi avlodi boshchiligidagi raqamli iqtisodiyot davriga kirdi.
Raqamli iqtisodiyot bozor ishtirokchilari o‘rtasidagi aloqalarni amalga oshirishdagi
to‘siqlarni yo‘q qildi, epidemiyadan keyingi davrda ichki va xalqaro iqtisodiyotning
rivojlanishini ta’minladi. Raqamli iqtisodiyot jadal rivojlanayotgan davrda uning
ahamiyati iqtisodiy va ijtimoiy sohalar bilan chuqur integratsiyalashuvda, raqamli
transformatsiyani rag‘batlantirishda va doimiy ravishda yangi texnologiyalar, yangi
modellar va yangi sanoat jarayonlarini joriy etishda namoyon bo‘ladi. Bu jamiyat,
sanoat va korxonalarni o‘zgartirish va modernizatsiya qilishga olib keladi, innovatsion
modellar asosida barqaror iqtisodiy rivojlanishga hissa qo‘shadi. Bundan tashqari,
iqtisodiy va sanoatni qayta qurish natijasida ushbu innovatsiyalar texnologik
inqilobning yangi bosqichini keltirib chiqarmoqda.
Axborotni to‘plash, saqlash, tahlil qilish va almashish jarayonida Internet, bulutli
hisoblash, katta ma’lumotlar va blokcheyn kabi raqamli texnologiyalar keng
qo‘llaniladi va ijtimoiy o‘zaro ta’sir usullari asta-sekin o‘zgarib bormoqda. Shuni
ta’kidlash kerakki, raqamli texnologiyalar turli xil iqtisodiy faoliyatda qo‘llaniladigan
umumiy maqsadli texnologiyalardir. Raqamli iqtisodiyotning asosini doimiy
innovatsiyalar va axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasidagi ulkan yutuqlar
tashkil etadi. Iqtisodiy tizimni rivojlantirish uchun raqamli iqtisodiyotning ahamiyati
unumdorlikni oshirish va ishlab chiqarish munosabatlarini rivojlantirish nuqtai
nazaridan belgilanadi, chunki raqamli iqtisodiyotning faol rivojlanishi samaradorlikni
oshirishga va sanoatni o‘zgartirishga yordam beradi. Ishlab chiqarish samaradorligini
oshirish nuqtai nazaridan raqamli iqtisodiyot ikki jihatda namoyon bo‘ladi:
287
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
sanoatlashtirish va sanoatni raqamlashtirish. Raqamli sanoatlashtirish deganda raqamli
iqtisodiyotni rivojlantirish uchun asos bo‘lgan axborot sanoati (Internet, katta
ma’lumotlar, sun’iy intellekt va boshqalar) tushuniladi.
Raqamli texnologiyalar va u orqali iqtisodiy rivojlanish afzalliklari va
kamchiliklari
1. Ishlab chiqarish va sanoat
Raqamli texnologiyalar sanoatni avtomatlashtirish, mahsulot ishlab chiqarish
jarayonlarini optimallashtirish va sifatini oshirishga yordam beradi. Masalan, sanoat
4.0 tushunchasi ishlab chiqarish jarayonlarini raqamli texnologiyalar yordamida
boshqarish imkonini beradi. Robototexnika, IoT (Internet of Things), va aqlli fabrikalar
kabi texnologiyalar ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi, energiya iste’molini
kamaytiradi va xarajatlarni qisqartiradi.
2. Xizmatlar sektori
Xizmatlar sektori ham raqamli texnologiyalar yordamida o‘zgarib bormoqda. E-
commerce, fintech, va digital marketing kabi sohalar iqtisodiyotning muhim qismlariga
aylangan. Internet orqali savdo-sotiq, moliyaviy xizmatlar va reklama xizmatlari global
miqyosda keng tarqalgan. Bularning barchasi iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlaydi va
yangi ish o‘rinlarini yaratadi.
3. Ta’lim va innovatsiyalar
Raqamli texnologiyalar ta’lim tizimini ham o‘zgartirmoqda. Online kurslar,
masofaviy ta’lim va e-learning platformalari ta’limga kirishni osonlashtiradi. Bu o‘z
navbatida malakali kadrlarni tayyorlashga yordam beradi va iqtisodiy o‘sishni
ta’minlaydi. Shuningdek, raqamli texnologiyalar innovatsiyalarni rivojlantirishga
turtki beradi, yangi biznes modellari va mahsulotlarni yaratishga imkon beradi.
4. Ijtimoiy tarmoqlar va axborot tarqatish
Ijtimoiy tarmoqlar va axborot texnologiyalari orqali axborot tarqatish tezligi va
samaradorligi oshadi. Bu, o‘z navbatida, bizneslar va davlat organlari uchun yangi
strategiyalar ishlab chiqishga imkon beradi. Axborot oqimining tezligi iqtisodiy
qarorlar qabul qilish jarayonini tezlashtiradi va shaffoflikni oshiradi.
Raqamli texnologiyalar va iqtisodiy muammolar
1. Kiberxavfsizlik
Raqamli texnologiyalarni keng qo‘llash kiberxavfsizlik muammolarini keltirib
chiqaradi. Ma’lumotlarni o‘g‘irlash, hujumlar va boshqa xavf-xatarlar iqtisodiy
zararlarni keltirib chiqarishi mumkin. Shu sababli, mamlakatlar kiberxavfsizlikni
kuchaytirish va ma’lumotlarni himoya qilish bo‘yicha strategiyalar ishlab chiqishlari
kerak.
2. Raqamli bo‘shliq
Raqamli bo‘shliq — bu raqamli texnologiyalar va internetga kirish
imkoniyatidagi farqlar. Kam rivojlangan yoki rivojlanayotgan mamlakatlarda raqamli
288
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
bo‘shliq mavjud bo‘lishi mumkin, bu iqtisodiy o‘sishni cheklaydi va tengsizlikni
kuchaytiradi. Bu muammoni hal qilish uchun infratuzilmani yaxshilash va internetga
kirishni kengaytirish zarur.
3. Yangi texnologiyalarning ishchi kuchiga ta’siri
Raqamli texnologiyalar ishchi kuchi va mehnat bozoriga ta’sir qiladi.
Avtomatlashtirish va sun’iy intellekt ko‘plab an’anaviy ish o‘rinlarini o‘zgartiradi yoki
yo‘q qiladi. Bu yangi malakalarni talab qiladi va ishchilarni qayta o‘qitishni talab
qiladi.
XULOSA
Raqamli texnologiyalar mamlakat iqtisodiyotining rivojida muhim omil
hisoblanadi. Ular nafaqat samaradorlikni oshirishga, balki yangi imkoniyatlar
yaratishga ham yordam beradi.
Raqamli texnologiyalar mamlakat iqtisodiyotiga katta
ta’sir ko‘rsatadi, ularning ijobiy va salbiy tomonlarini hisobga olish zarur. Ular ishlab
chiqarishni optimallashtiradi, xizmatlarni yaxshilaydi va innovatsiyalarni
rivojlantiradi, biroq ular kiberxavfsizlik, raqamli bo‘shliq va ishchi kuchining
o‘zgarishi kabi yangi muammolarni ham keltirib chiqaradi. Shu bois, mamlakatlar
raqamli texnologiyalarni to‘g‘ri boshqarish va ularning salbiy ta’sirlarini
kamaytirishga qaratilgan strategiyalar ishlab chiqishlari kerak. Har bir mamlakatning
o‘ziga xos sharoitlari va ehtiyojlari bo‘lgani sababli, ularning raqamli texnologiyalarni
qanday qo‘llashi va boshqarishi alohida e’tiborga olinishi zarur.
Kelajakda raqamli
iqtisodiyotning muvaffaqiyatli rivojlanishi jamiyatning har bir qatlamini qo'llab-
quvvatlaydigan strategik yondashuvni talab etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Tapscott, D. (1996).
Digital Economy: Promise and Peril in the Age of the
Networked Intelligence
. McGraw-Hill.
2. G20 Digital Economy Development and Cooperation Initiative (2016).
3. Kamar, A., & Al-Mahmood, S. (2021). "Impact of Digital Transformation on
Productivity in Developing Countries".
Journal of Economic Perspectives
, 35(3), 123-
138.
4. Brynjolfsson, E., & McAfee, A. (2014).
The Second Machine Age: Work,
Progress, and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies
. W.W. Norton &
Company.
5. Oqilov, A. (2020). "The Role of Digital Technologies in Enhancing
Competitiveness of Small and Medium Enterprises".
International Journal of Business
and Management
, 15(7), 45-58.
6. Schwab, K. (2016).
The Fourth Industrial Revolution
. Crown Business.
7. World Bank (2021).
World Development Report 2021: Data for Better Lives
.
World Bank Group.
289
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
8. OECD (2019).
Digital Economy Outlook 2019
. OECD Publishing.
9. World Economic Forum (2020).
Shaping the Future of the Digital Economy:
A New Value Proposition for the Public Sector
. World Economic Forum.
10. Katz, R. L., & Koutroumpis, P. (2013). "The Impact of Broadband on the
Economy: Research and Policy Implications".
Journal of Economic Perspectives
,
27(1), 1-22.
