Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, avgust
www.e-itt.uz
12
INSON KAPITALI VA IQTISODIYOTNING INNOVATSION RIVOJLANISHINI
TADQIQ ETISHDAGI YONDASHUVLAR
Abduvoxidov Akmal Abdulazizovich
Guliston davlat universiteti,
Kamilova Sanobar Mirdjamalovna
TDIU huzuridagi ilmiy-tadqiqot markazi
Annotasiya.
Bugungi iqtisodiyotni harakatlantiruvchi muhim dastaklardan biri
–
bu inson kapitali
hisoblanadi. Inson kapitali sifatini yaxshilash va uni boyitish iqtisodiyotning har qaysi bo‘g'inida muhim
o‘rin tutadi.Iqtisodiyotning innovasion rivojlanishini ta'minlashning muhim manbalaridan biri bo‘lgan
inson kapitalini tadqiq etish masalalariga mahalliy va xorijiy olimlar katta e'tibor
qaratishmoqda.Shundan kelib chiqqan holda, mazkur maqolada inson kapitalini tadqiq etishdagi nazariy
yondashuvlar va tendentsiyalar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
milliy iqtisodiyot, innovasion taraqqiyot, inson kapitali, bilim, innovasion
texnologiyalar, inson kapitali sifati, inson kapitali tashkil etuvchilari, iqtisodiy farovonlik, innovasion
taraqqiyot modellari.
ЧЕЛОВЕЧЕСКИЙ КАПИТАЛ И ПОДХОДЫ К ИССЛЕДОВАНИЮ ИННОВАЦИОННОГО
РАЗВИТИЯ ЭКОНОМИКИ
Абдувохидов Акмаль Абдулазизович
Гулистанский государственный университет,
Камилова Санобар Мирджамаловна
Научно
-
исследовательского центра при ТГЭУ
Аннотация.
Одним из важных рычагов, движущих современной экономикой, является
человеческий капитал. Повышение качества человеческого капитала и его обогащение занимает
важное место на любом звене экономики.Большое внимание отечественные и зарубежные
ученые уделяют вопросам исследования человеческого капитала, являющегося одним из
важнейших источников обеспечения инновационного развития экономики.Исходя из этого, в
данной статье будут проанализированы теоретические подходы и тенденции в исследованиях
человеческого капитала.
Ключевые слова:
национальная экономика, инновационный прогресс, человеческий
капитал, знания, инновационные технологии, качество человеческого капитала, организаторы
человеческого капитала, экономическое процветание, модели инновационного развития.
HUMAN CAPITAL AND APPROACHES TO THE STUDY OF INNOVATIVE ECONOMIC DEVELOPMENT
Abduvokhidov Akmal Abdulazizovich
Gulistan State University,
Kamilova Sanobar Mirdjamalovna
Employee of the Research Center at TSEU
Annotation.
One of the important levers driving the modern economy is human capital. Improving
the quality of human capital and enriching it occupies an important place at any level of the
economy.Russian and foreign scientists pay great attention to the issues of human capital research, which
is one of the most important sources of ensuring innovative development of the economy.Based on this, this
article will analyze theoretical approaches and trends in human capital research.
Keywords:
national economy, innovative progress, human capital, knowledge, innovative
technologies, quality of human capital, organizers of human capital, economic prosperity, models of
innovative development.
IV SON - AVGUST, 2023
12-21
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, avgust
www.e-itt.uz
13
Kirish.
Taraqqiy etgan mamlakatlarda inson kapitaliga investitsiyalar mikro va makro darajada
raqobatbardoshlikni oshirish va iqtisodiy o‘sishni ta’minlashning muhim omili sifatida ko‘riladi. Inson
kapitali sifatini yaxshilash, butun hayot faoliyati davomida uzluk
siz ta’lim asosida insonlarning kasbiy
ko‘nikma va tajribalarini takomillashtirib borishga qaratilgan strategiyani izchillik asosida amalga
oshirishga qaratilgan faoliyati iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini ta’minlashning muhim sharti
bo‘lib hisoblana
di.
Jahon iqtisodiyotida yuz berayotgan jarayonlar mamlakat ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishiga ta’sir
etuvchi omillar orasida nisbat o‘zgarayotganini yaqqol ko‘rsatmoqda. Jahon banki dunyoning “141 ta
davlat misolida global milliy boylik tarkibini tadqiq etish davomida inson kapitalining uning umumiy
qiymatidagi ulushi 64 %ni tashkil etishi va so‘nggi 20 yil davomida uning hajmi 55 % ga o‘sgani ma’lum
bo‘lgan. Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (IHTT)ga a’zo bo‘lgan yuqori daromadli
mamlakatlarda inson
kapitalining milliy boylikdagi ulushi 70 %ni tashkil etgan bo‘lsa, quyi daromadli
mamlakatlarda uning hissasi 41 %ga to‘g‘ri keldi”
(Lange, Glenn-Marie and other, 2018). Aynan inson
kapitalidagi farqlar mamlakat iqtisodiyotining jahon bozoridagi raqobatbardoshligi, aholi turmush
farovonligi va umuman, inson taraqqiyotidagi farqlarni belgilab bermoqda, xususan, “mamlakatlar
o‘rtasida aholi jon boshiga to‘g‘ri keladig
an daromadlardagi farqlarning 10-30 % aynan inson kapitali
bilan izohlanishi” (World Ba
nk Group, 2018
) ma’lum bo‘lmoqda. Ta’kidlash lozimki, b
ugungi kunda
iqtisodiy o‘sish omillari o‘zgarmoqda. An’anaviy omillar (mehnat,
yer, kapital, tadbirkorlik qobiliyati)
kabi omillar o‘rniga fan va ta’lim, ya’ni umumlashtirib aytilganda millatning intellekti bo‘lgan omillar
birinchi o‘ringa chiqmoqda.
O‘zbekistonda
milliy boylik tarkibida inson kapitali
ko‘rsatkich
ining ulushi 62 % ni tashkil qiligani
holda, j
ahon banki mutaxassislarining fikriga ko‘ra dunyo
mamlakatlari bo‘yicha
milliy boylik tarkibida
jismoniy kapitalning ulushi o‘rtacha 16 % ni, tabiiy kapital
- 20 % ni, inson kapitali - 64 % ni tashkil
etadi (Germaniya, Yaponiya, Shvetsiya singari taraqqiy etgan mamlakatlarda milliy boylik tarkibida
inson kapitali ulushi 80% ga yetadi).
Bugungi kunda inson kapitalining mamlakat ijtimoiy-
iqtisodiy taraqqiyotini ta’minlash borasidagi
jarayonlarga ta’sirini o‘rganish
ga qiziqish kun sayin ortib borayotganligini kuzatishimiz mumkin. Bu
borada tadqiqotchilar tomonidan
ko‘p sonli ilmiy izlanishlar olib borilgan bo‘lsada, “
i
nson kapitali”
kategoriyasini aniqlashtirishda muayyan noaniqliklar saqlanib qolmoqda, shu bilan birga, uning tashkil
etuvchilariga hanuz
to‘liq oydinlik kiritilmagan
, milliy iqtisodiyotning innovatsion rivojlanishiga inson
kapitalining
ta’siri miqdor
jihatdan baholanmagan. Yangicha iqtisodiy munosabatlarning tarkibi topishi
sharoitida milliy iqtisodiyotda inson kapitalidan foydalanish va uni
ng sifatini ta’minlash uslubiyoti
borasida amalga oshirilayotgan ilmiy-
tadqiqot ishlarining salmog‘i yetarlicha emas.
Adabiyotlar sharhi.
Inson kapitali nazariyasiga mustaqil nazariya sifatida XX asrning 50-60 yillarida Chikago maktabi
namoyondalari tamonidan asos solingani holda, inson kapitali shakllanishi va rivojlanishining nazariy
asoslari Shults (1961), Bekker (1962), Bouen (1977), Blaug (1976), Mincer (1958), Polachek, Mincer
(1974) ishlarida shakllantirildi va yanada rivojlantirildi. Bundan tashqari, inson kapitalining iqtisodiy
o‘sish sifatiga ta’siri bo‘yicha tadqiqot olib borgan g‘arb iqtisodchi olimlari sirasiga Shumpeter
(2007),
Keyns (1993), Xarrod (1959), Agiyon (2004), Xansen (1951) va boshqalarni kiritishimiz mumkin. Bu
tadqiqotlarda, inson kapitalining iqtisodiy o‘sish sifatiga ta’sirini zamonaviy fan nuqtai
-nazaridan
yondashgan va innovatsion faoliyat ko‘lamidan o‘sib boruvchi samaradorlikni hisobga olib, o‘zida
endogen iqtisodiy
o‘sish nazariyalarini mujassamlashtirgan Agiyonning
(2004) tadqiqotlari muhim
o‘rin tutadi.
Inson kapitali va uning pirovard natijasi bo‘lgan innovatsion investitsiyalarning va ularning
iqtisodiy o‘sish sifatiga ta’siri muammolarini tadqiq etishga katta hissa qo‘shgan olimlar qatorida Nuriev
(2000), Notkin (1996)
, kabilarni sanab o‘tishimiz mumkin.
O‘z navbatida mamlakatimiz iqtisodchi olimlari tomonidan ham mazkur muammoning turli
jihatlarini tadqiq qilishga alohida ahamiyat qaratib kelinmoqda. Jumladan akademiklar Ubaydullaeva
(2017), Abduraxmonov (2017
) inson kapitalining turli jihatlarini tatqiq etganlar. So‘nggi yillarda
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti huzuridagi “O‘zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishning ilmiy
asoslari va
muammolari” ilmiy
-tadqiqot markazi xodimi Sh.G.Akramova tomonidan yaxlit bir tizim
sifatida talqin qilinuvchi milliy iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga inson kapitalining ta’siri
masalalari atroflicha o‘rganilgan
(
Акрамова, 2019
).
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, avgust
www.e-itt.uz
14
Mazkur tadqiqotlar O‘zbekistonda inson kapitali rivojlanishini baholash masalalariga ulkan hissa
qo‘shgan bo‘lsada, yangicha iqtisodiy munosabatlar sharoitida mamlakatimizda inson kapitalini
rivojlantirish bo‘yicha ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ish
lab chiqishning zarurati mazkur ilmiy-
tadqiqot ishi mavzusini tanlashga asos bo‘lib xizmat qiladi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Inson kapitalining shakllanishi va undan samarali foydalanish borasidagi yondashuvlarni tahlil
qilish, ularni tizimlashtirish maqsadida mazkur ilmiy ish doirasida taqqoslash, umumlashtirish,
guruhlash usullaridan foydalanildi. Inson kapitali borasidagi mualliflik yondashuvlarini asoslash
maqsadida sohaga doir ilmiy adabiyotlar va me'yoriy-huquqiy hujjatlardan foydalanishga alohida
e'tibor qaratildi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Innovatsion rivojlanishga to‘sqinlik qilayotgan muammolar qatoriga
hududiy sharoitda
o‘zgarishlarning ko‘lami, tezligi va chuqurligidagi farq ham kiradi.
1-jadval
Mavjud innovatsion rivojlanish modellarining taqqoslanma tavsifi va tahlili
1
Maqsad
Vazifalar
Model yadrosi
Innovatsion tsikl
I.
“Evroatlantik model” (Buyuk Britaniya, Germaniya, Frantsiya, Italiya)
To‘liq innovatsion tizim
tsiklini yaratish
-xususiy ishlanmalarni
tijoratlashtirish;
- zaruriy ishlanmalarni import qilish;
-yuqori texnologiyali mahsulot va
texnologiyalarni eksport qilish
Universitetlar va
ilmiy-tadqiqot
markazlari
To‘liq innovatsion
tsikl
II.
“Sharqiy Osiyo modeli” (Yaponiya, Janubiy Koreya, Gonkong, Tayvan)
Jahon innovatsion
tizimiga integratsiya
qilingan innovatsion
tizimni barpo qilish
-zaruriy ishlanmalarni import qilish;
yuqori texnologiyali mahsulot va
texnologiyalarni eksport qilish
Ilmiy-tadqiqot
laboratoriyalari va
korporatsiyalar
qoshidagi amaliy
tadqiqot markazlari
Fundamental
fanning mavjud
emasligi
III.
“Muqobil model” (Tailand, Chili, Turkiya, Iordaniya, Portugaliya)
Taraqqiy etgan
mamlakatlarning
innovatsion tizimlari
bilan itegratsiya qilish
yuqori texnologiyali mahsulot va
texnologiyalarni import qilish
Universitet va
texnoparklarning
innovatsion
infratuzilmasi
Fundamental va
amaliy fanning
mavjud emasligi
IV.
“Uchlamchi spiral” modeli
(AQSh, mazkur modelning ayrim unsurlari Yevropa
mamlakatlarining milliy innovatsion tizimida o‘z
aksini topgan)
Boshqa mamlakatlarning
innovatsion tizimlarini
yutib yuborig asosida
moliyaviy resurslarni
jamlash
-xususiy ishlanmalarni
tijoratlashtirish;
- yuqori texnologiyali mahsulot
eksportini yo‘lga qo‘yish
Fan-davlat va
biznesning o‘zaro
hamkorligi
To‘liq innovatsion
tsikl
Turli ziddiyatlarning vujudga kelishi asnosida nomutanosibliklarning o‘sishi
hududlarning
innovatsion taraqqiyotida farqlanishlarni keltirib chiqaradi (
Барлыбаева, 2011
), bu esa
o‘z navbatida
innovatsion rivojlanish darajasini belgilab beruvchi omillarni har jihatdan
o‘rganishni taqozo
etadi.
Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022
-yil 28-
yanvardagi PF-
60 sonli “2022
-
2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi
to‘g‘risida”gi Farmonida 52
-
maqsad sifatida: “Global innovatsion indeksda qayd etilgan past
indikatorlar bo‘yicha O‘zbekiston pozitsiyasini yaxshilash.
Innovatsion loyihalarni amalga oshirish uchun barcha yo‘nalishlarda keng imkoniyatlarni
yaratish, tadqiqotlarni va innovatsion tashabbuslarni qo‘llab
-quvvatlashning zamonaviy
mexanizmlarini joriy qilish”
-
belgilab berilishining o‘ziyoq, innovatsion iqtisodiyotni qaror toptirish
masalasi milliy iqtisodiyot uchun naqadar muhimligidan dalolat beradi.
1
Axmedov D.K., Numanov K.F. Teoritecheskie aspekt
o‘ innovatsionnoy modeli
ekonomiki. I
qtisodiyot va ta’lim/2020№4
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, avgust
www.e-itt.uz
15
Hozirda jahonda biznes, fan va davlatning o‘zaro aloqalariga asoslangan innovatsion
taraqqiyotning to‘rtta modeli mavjud bo‘lib, mamlakatlar muayyan shart
-sharoit va omillarni hisobga
olgan holda, u yoki bu modelni tanlashni ma’qul ko‘radilar. Mavjud innov
atsion taraqqiyot
modellarining afzalliklarini taqqoslash va ularni o‘rganish asosida universitet, sanoat va davlatning
o‘zaro
munosabatlariga asoslanuvchi, “uchlamchi spiral” modeli katta qiziqish uyg‘otadi. Mazkur
modelda innovatsion iqtisodiyot asoslari
ni shakllantirishda universitetlarga katta e’tibor qaratiladi.
1995 yilda Buyuk Britaniyada Nyukastl universiteti professori Genri Itskovits Amsterdam universiteti
professori Loyet Leydesdorflar tomonidan “uchlamchi spiral” modeli taklif qilinadi (Etzkowit
z, Zhou,
2017).
Innovatsion rivojlanishning boshqa modellaridan farqli o‘laroq, “uchlamchi spiral” modelida
uchta tashkil etuvchi: universitet, biznes va davlatning o‘zaro ta’sirlashuvi muhim ahamiyat kasb etadi.
Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti, Jahon banki kabi yirik xalqaro iqtisodiy va moliyaviy
tashkilotlar uzoq yillardan buyon “nomoddiy” inson kapitali va ijtimoiy kapitalni yaxlit hodisa sifatida
o‘rganish bilan shug‘ullanib keladi. Quyidagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, “inson kapitali”ni ta’riflash
borasida yaxlit bir yondashuv mavjud emas.
2-jadval
Innovatsion rivojlanishning mavjud modellari tahlili va taqqoslanma tavsifi
2
Davlatning o‘rni
Innovatsion
faollikni
rag‘batlantirish
usullari
ITTKIlarini
moliyalashtirish jihatlari
O‘ziga xos farqli
xususiyatlari
I.
“Evroatlantik model” (Buyuk Britaniya, Germaniya, Frantsiya, Italiya)
-davlat-xususiy
sherikchilik
mexanizmi
orqali
innovatsion
korxonalarni qo‘llab
-quvvatlash;
-innovatsion sohada davlat-xususiy
sherikchilik
munosabatlarini
rag‘batlantirish;
-innovatsion
loyihalarni
moliyalashtirish,
tijoratlashtirishda
ko‘maklashish
-qonunchilik
bazasini
takomillashtirish;
-moliyaviy;
-soliq
-davlat grantlari;
-xususiy sektor tomonidan
moliyalashtirish;
-
davlat
tomonidan
qo‘shimcha xarajatlarning
amalga oshirilishi
Innovatsion
taraqqiyotni
ta’minlash
strategiyasini amalga
oshirishda davlatning
islohotchilik vazifasi
va innovatsion
faoliyatni
moliyalashtirishda
xususiy biznesning
katta o‘rin tutishi
II.
“Sharqiy Osiyo modeli” (Yaponiya, Janubiy Koreya, Gonkong, Tayvan)
-korporatsiyalarning
innovatsion
faoliyati uchun tegishli shart-sharoitlar
yaratish;
-yuqori
texnologiyali
mahsulot
eksportiga mo‘ljal olish
Innovatsion
faollikni
shakllantirish
borasida tashkiliy
shart-sharoitlarni
yaratish
Davlat va xususiy sektor
xarajatlari. Xususiy sektor
xarajatlarining ustunligi
(qariyb 80%)
Innovatsiyalarning
asosiy buyurtmachisi
va iste’molchisi
-yirik
biznes
III.
“Muqobil model” (Tailand, Chili, Turkiya, Iordaniya, Portugaliya)
-innovatsion infratuzilmani yaratish va
rivojlantirish;
-innovatsion iqtisodiyot uchun kadrlar
tayyorlash;
-yangi texnika va texnologiyalarni
o‘zlashtirish;
-
innovatsion taraqqiyotni ta’minlash
borasida ustuvor sohalarni tanlab olish
Innovatsion
faollikni ta’minlash
borasida tashkiliy
shart-sharoitlarni
yaratish
Davlat va xususiy sektor
xarajatlari. Innovatsion
infratuzilma uchun kadrlar
tayyorlash asosan davlat
tomonidan
moliyalashtiriladi
Innovatsion
rivojlanish
strategiyalarini
ishlab chiqish va
innovatsiyalarni
moliyalashtirishda
davlatning etakchi
mavqei
IV.
“Uchlamchi spiral” modeli
(AQSh, mazkur modelning ayrim unsurlari Yevropa mamlakatlari)
-innovatsion faoliyat ishtirokchilarining
faol hamkorligini yo‘lga qo‘yish borasida
barcha shart-sharoitlarni yaratish;
-
texnologik
rivojlanishni
qo‘llab
-
quvvatlash;
ITTKIlari natijalarini tijoratlashtirishni
rag‘batlantirish
-qonunchilik
bazasini
takomillashtirish;
-moliyaviy;
-soliq
Davlat va xususiy sektor
xarajatlari;
-venchur kapitaldan
foydalanish;
- xususiy sektor
xarajatlarining ustun
mavqei (qariyb 60%)
Innovatsion faoliyat
ishtirokchilarining
bir-
birini to‘ldirish
mexanizmi
2
Axmedov D.K., Numanov K.F. Teoritecheskie aspekt
o‘ innovatsionnoy modeli
ekonomiki. I
qtisodiyot va ta’lim/2020№4
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, avgust
www.e-itt.uz
16
Jamg‘arilgan bilimlar ko‘rinishida shaxsning nomoddiy boyligi sifatida inson kapitalini turli yo‘llar
bilan ko‘paytirish mumkin: ta’limni davom ettirish, yangi bilimlar yaratish va ixtirolarni patentlash,
boshqaruv ko‘nikmalarini takomillashtirish. Bundan
xulosa qilish mumkinki, inson kapitali shaxs egalik
qiluvchi bilim, ko‘nikma va tajribalarning umumiyligini ifoda etsa, ijtimoiy kapital esa undan
insonlarning birgalikdagi faoliyatida foydalanishni aks ettiradi. Shuni ta’kidlash lozimki, qo‘shilgan
qiymat yaratish yoki hayot sifatini yaxshilash jarayonida foydalanilmaydigan yuqori sifatli inson
resurslarini inson kapitali sifatida baholab bo‘lmaydi.
3-jadval
Inson kapitali va ijtimoiy kapital
tushunchalarining ta’rifi
3
Inson kapitali
Ijtimoiy kapital
Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti
Xo‘jalik faoliyatini amalga oshirishda talab qilinuvchi
va muayyan bir shaxs tomonidan egallangan bilim,
malaka, ko‘nikma va shu kabi sifatlarning yig‘indisi
Belgilangan maqsadlarga erishish borasida insonlarga
o‘z hatti
-harakatlarini muvofiqlashtirish imkonini
beruvchi ijtimoiy tuzilmalarda qaror topgan
me’yorlar va ijtimoiy munosabatlar
Jahon banki
Inson tomonidan egallangan va uning mehnat
samaradorligini oshirishga imkon beruvchi bilim,
malaka va ko‘nikmalarning yaxlitligi. Inson kapitalini
ta’lim, sog‘liqni saqlash, kasbiy tayyorgarlik kabi
-larga
sarmoya kiritish orqali ko‘paytirish va sifatini
yaxshilash mumkin
Jamoaviy hatti-harakatlarni amalga oshirish imkonini
beruvchi o‘zaro aloqalar, urf
-odatlar va institutlarni
o‘z ichiga oladi
Yevropa Ittifoqining ijtimoiy o‘lchovlar va bandlik bo‘yicha oliy darajadagi guruhi
Shaxsiy, ijtimoiy, iqtisodiy farovonlikka imkon
beruvchi xaxsga tegishli bo‘lgan bilim, ko‘nikma va
kompetentsiyalar
Umumiy maqsadlarga erishish uchun guruh ichida
yoki guruhlar o‘rtasida o‘zaro hamkorlikka zamin
yaratuvchi o‘zga shaxslarning qadriyatlari, urf
-
odatlari, axloqiy me’yorlarini hurmat qilgan holda
ijtimoiy
hayotda
ishtirok
etish
(Europian
Council,2003)
Qirollik texnologik instituti tadqiqotchilari KTH (Stokgolm)
Ijtimoiy kapital-
ijtimoiy tarmoqlar orqali yaratiluvchi, to‘planuvchi va uzatiluvchi munosabatlar, me’yorlar va
qoidalarning jamlanmasi (Westlund, Gawell,2012.P.104)
Quyidagi 4-
jadvalda bilimlarning turlari keltirib o‘tilgan. Bilimlar aniq ma’lumotlarga asoslangan
bilimlardan tortib, ijtimoiy hamkorlik jarayonida foydalaniluvchi bilimlargacha bo‘lgan turlarga
bo‘linadi. Inson kapitalini nafaqat muayyan bir shaxs, balki
butun bir jamiyatning farovonligi va
raqobatbardoshligini oshirish vositasi sifatida baholash lozim, chunonchi mamlakatning taraqqiyoti
birinchi navbatda intellektual salohiyatga bog‘liq ekanligi bugun kunning hayotiy haqiqatiga aylanib
ulgurdi.
4-jadval
Bilimlar kategoriyasi
4
Know-what
Amaliy bilimlar
Know
–
whu
Jamiyat, tafakur, tabiat qonunlari va tamoyillari haqidagi bilimlar
Know- how
Ko‘nikmalar, yaratuvchanlik qobiliyati (ijodiy faoliyat)
Know- who
Hamkorlikka, turli insonlar va ekspertlar bilan muloqotga kirishuvchanlikka
bo‘lgan layoqat
Inson kapitalining innovatsion rivojlanishga ta’sirini baholash hamda aks ta’sirni tahlil qilish
bo‘yicha qo‘llanilgan turli xil nazariy yondashuvlar, usullar va ma’lumotlardan foydalanilgan tadqiqotlar
xilma-xil natijalar beradi, bu esa ushbu holatni keltirib chiqaruvchi sabablarni atroflicha
o‘rganishni
taqozo qiladi.
3
https://mgimo.ru/upload/iblock/19f/19fe6395e5a15150f715f072dd07a1fa.pdf
4
OECD,2001.P.18-19.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, avgust
www.e-itt.uz
17
XX asrning dastlabki yillaridan boshlab, inson kapitalining milliy iqtisodiyot va hududlarning
innovatsion rivojlanishiga ta’sirini baholash bo‘yicha tadqiqotlar
amalga oshira boshlangan. Akademik
S.G.Strumilin 1920-
yillarda ta’limning mamlakatlar iqtisodiy o‘sishiga ta’sirini tahlil qilgan.
1960-1970 yillarda rossiyalik olimlar (A.I.Anchishkin, T.S.Xachaturov, Yu.V.Yaremenko) iqtisodiy
rivojlanish kontseptsiyasini ishlab chiqadilar va bunda ular
intensiv o‘sish va
uning miqdoriy jihatlariga
alohida urg‘u beradilar.
1980-yillarning boshlariga kelib,
iqtisodiy o‘sish nazariyasi shakllandi,
mazkur
nazariyada ishlab chiqarish kuchlaridan samarali foydalanish va rivojlantirish borasidagi qarashlar,
shuningdek, ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotni jadalllashtirishga xizmat qiluvchi tarmoq va sohalarni
rivojlantirishga katta e’tibor
qaratiladi.
G‘arblik iqtisodchi olimlar va mutaxassislar tomonidan ham
inson kapitalining innovatsion
taraqqiyotga ijobiy va salbiy ta’siri borasida keng ko‘lamli tadqiqotlar amalga oshirilgan. Inson kapitali
borasidagi f
undamental nazariy g‘oyalar ta’limning tashqi samarasidan foydalangan holda o‘sish
manbalarini
izohlashga xizmat qiluvchi iqtisodiy o‘sish modellarida tushuntirib berilgan. Bu boradagi
tadqiqotlar sirasiga “birinchi to‘lqin”
endogen iqtisodiy tadqiqotlarni kiritishmiz mumkin, bunda ishlab
chiqarish omillarining cheklangan mahsuldorligi kamaymasligi yoqlanadi. Keyinchalik texnik
taraqqiyot
ko‘lamlari
, innovatsiyalarni yaratish va ulardan amalda samarali
foydalanish bilan bog‘liq
jihatlar
ilmiy tadqiqotlarda o‘z aksini topa boshladi,
bu esa navbatida
iqtisodiy o‘sishda
innovatsiyalarning o‘rni to‘g‘risida nazariy qoidalarni shakllantirish uchun asos bo‘lib hizmat qildi
.
Endogen iqtisodiy o‘sish borasidagi
tadqiqotlarning
“ikkinchi to‘lqini”
sifatida Romer, 1990; Agion, Xovit
1990, 1992; Grossman, Xelpman, 1991
kabi tadqiqotchilarning asarlarida o‘z aksini topdi (Шараев,
2006).
Texnologik jihatdan qoloqlikni bartaraf qilish va shu asnoda innovatsion
taraqqiyotni ta’minlash
milliy xo‘jalikda
texnologiyalarni yaratish yoki ularni texnologik jihatdan taraqqiy etgan
mamlakatlardan qarzga olish evaziga
ta’minlanishi mumkin.
Texnologiyalarni ishlab chiqarish
ni yo‘lga qo‘yish
yoki texnologik jihatdan taraqqiy etgan
mamlakatlarga taqlid qilish mamlakatlararo va mamlakat darajasida, shuningdek mikro darajada ham
o‘rganiladi. Bu borada so‘nggi yillarda e’lon qilingan ilmiy izlanishlar salmog‘i ozchilikni tashkil qiladi
.
Inson kapitalining korxonalarning innovatsion rivojlanishiga
ta’siri atroflicha o‘rganilgan bir
qator ilmiy izlanishlar mahsuli bo‘lgan tadqiqot natijalari mavjudligini ham e’tibordan chetda
qoldirmaslik lozim. Bunday tadqiqotlar qatorida 1980-1990 yillar davomida 42 ta mamlakatda 37 ta
sanoat tarmoqlari ma’lumotlarini tahlil qilish asosida inson kapitalining innovatsion rivojlanishga ijobiy
ta’sirini asoslab bergan Karina Xitch va Jovanni Sulis
va inson kapitalining iqtisodiy o‘sishga ta’sirini
statistik
jihatdan o‘rgangan
Di Libertoning
ilmiy izlanishlarini sanab o‘tishimiz mumkin
.
M
illiy iqtisodiyotning barqaror taraqqiyoti iqtisodiy tizim ishtirokchilarining o‘zaro
ijtimoiy-
iqtisodiy aloqalari, shu jumladan takror ishlab chiqarish jarayonida yuzaga keluvchi munosabatlar
tizimining
o‘zgarish
iga tayanadi.
O‘tish jarayonlari ko‘p jihatdan ilmiy
-
texnik taraqqiyot ta’siri
darajasi
va sifati
ga bog‘liq
hisoblanadi. Tadqiqotchilar jamiyatning tarixiy va tadrijiy taraqqiyoti davomida yuz
bergan
bunday o‘zgarishlarning bir necha bosqichlarini ajratib ko‘rsatadilar.
Bunday texnologik
o‘zgarishlarning birinchi bosqichi o‘tgan asrimizning 50
-yillari
da boshlangan va yarimo‘tkazgich
elektronikasining
rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lgan
bo‘lsa
; ikkinchi bosqich 1960-yillarda boshlangani
holda, texnologik taraqqiyot bilan bog‘liq bo‘lgan aksariyat
g‘oyalar mikro
e
lektronikada o‘z ifodasini
topgan;
uchinchi bosqich o‘tgan asrning
etmishinchi yillar
iga to‘g‘ri keladi va
mikroprotsessor
texnologiyalarining rivojlanishi va shaxsiy kompyuterlar ishlab chiqarilishi bilan ajralib turadi. 1980-
1990 yildan to hozirgi kungacha davom etayotgan beshinchi texnologik tartib energiya va moddiy
iste’mol
borasidagi iqtisodiy cheklovlarni bartaraf etish, ishlab chiqarish jarayoni va ishlab
chiqarilayotgan mahsulotlarning rang-barangligini
oshirish bilan bog‘liq.
Inson kapitali borasida ilk zamonaviy nazariyalar amerika va ingliz iqtisodchi olimlari tomonidan
1950-60 yillarda yaratilgani holda, ularning yaratilishi ishlab chiqarish jarayonini texnologik jihatdan
tashkil etish borasidagi o‘zgarishlar bilan vaqtga to‘g‘ri
kelishi bilan tavsiflanadi. Hisob-
kitoblarga ko‘ra,
mazkur davr mboaynida inson kapitalining moddiy boylik yaratishdagi ulushi muttasil tarzda o‘sib
borgan va o‘tgan asrning etmishinchi yillariga kelib, uning ulushi taxminan
60% ni tashkil qilgan.
Sobiq ittifoq tarkibiga kiruvchi mamlakatlarda inson kapitali nazariyasini rivojlantirish
borasidagi tadqiqotlar bir muncha kech, xususan XX asrning 90-yillarida jadallasha boshladi, bu
boradagi tadqiqot sirasiga M.M.Kritko, SA Dyatlova, I.V. Ilinskiy, R.I.Kapelyushnikov, A.L.Lukyanova
kabi oimlarning ilmiy izlanishlarini kiritishimiz mumkin.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, avgust
www.e-itt.uz
18
Umuman olganda shuni ta’kidlash
lozimki, bugungi kunda inson kapitali nazariyasi iqtisodiy
tadqiqotlar orasida jadallik bilan rivojlanayotgan tadqiqot sohalaridan biri sanaladi. Inson kapitali
borasida amalga oshirilgan ilmiy izlanishlarning tahlili inson kapitali borasida nazariy qarashlar va
qoidalar shakllanishining uchta bosqichini farqlash imkonini beradi.
Birinchi bosqich
1960 yillarning boshlari
ga to‘g‘ri keladi va “
inson kapitali
”
tushunchasining
paydo bo‘lishi bilan izohlanadi. Mazkur bosqichda inson kapitali tushunchasi bilim ko‘nikma, shaxs
qobiliyatlari nuqtai nazaridan “tor” talqin qilinishi bilan ajralib turadi. Ushbu davrda inson kapitali
tushunchasini tadqiq qilish bilan bog‘liq ishlar sirasiga
Xekman, 1963; Hermanson, 1964; keyinchalik
Bekker, 1993; Topel, 1990; Biati, Smit, 2010 kabi olimlarning ishlarini kiritishimiz mumkin. Sal keyinroq
esa, in
son kapitalini tahlil qilishda moliyaviy usul va vositalardan foydalanishga katta e’tibor qaratila
boshlangan.
Ikkinchi bosqich
1970-1990
yillar oralig‘iga to‘g‘ri keladi va mazkur bosqich
bir tomondan, inson
kapitalini o‘rganishga bo‘lgan qiziqishning pasayishi bilan, ikkinchi tomondan
esa, inson kapitali
tuzilmasining murakkablashishi bilan tavsiflanadi, bunda aholining mehnat faolligini oshirish, ishchi va
xizmatchilarning mehnat shart-sharoitlarini yaxshilash
, mehnat bozoridagi mavjud o‘zgarishlarga
tegishli ma’lumotlarni izlab topishga bo‘lgan qiziqishning ortishi,
sog‘liqni saqlash, kasbiy tayyorgarlik
va shaxsiy rivojlanishga investitsiya kiritishning kuchayishi kuzatiladi.
Uchinchi bosqich
inson kapitalining tadrijiy taraqqiyoti sifatida 1990 yillarning boshidan to
hozirgi kungacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga qamrab oladi va bunda “i
nson kapitali
”
milliy iqtisodiyot
raqobatbardoshligini ta’minlashning asosiy manbai sifatida “keng” talqin qilinadi. Shuni ta’kidlash
kerakki, XXI asrning boshiga kelib, inson kapitali tushunchasini talqin qilishda tarkib va tuzilma jihatdan
o‘zgarishi ro‘y berdi, bunda inson kapitali dastlab ta’lim, sog‘liq darajasi va kasbiy harakatchanlikdan
iborat, deb hisoblangan bo‘lsa, keyinchalik u
xodimning motivlari, majburiyatlari ;va xulq-atvor jihatlari
bilan boyitildi. Davrlar kesimida
“
inson kapitali
”
tushunchasining o‘zga
rishini tavsifla
ydigan bo‘lsak
quyidagicha manazara namoyon bo‘ladi, jumladan bosqichlar davriyligi o‘zgarib borishi asnosida inson
kapitalining tuzilmasi yanada murakkablashdi
. Inson kapitalini baholashda ham o‘zgarishlar yuz berdi:
dastlab mavjud bo‘lgan moliyaviy jihatlarni hisobga olgan ko‘rsatkichlar
inson kapitalining nomoddiy
jihatlarini tavsif-
lovchi ko‘rsatkichlar bilan to‘ldirildi. Bundan tashqari, nafaqat inson kapitalining
qiymati, balki u tomonidan yaratilgan qo‘shimcha qiymat
ni
ham o‘lcha
sh i
mkoniyati paydo bo‘ldi
.
Inson kapitali
tushunchasini talqin qilish borasidagi jiddiy o‘zgarishlar
, inson kapitali
tuzil
masining murakkab ko‘rinish kasb etishi asnosida inson kapitalini o‘rganish borasida turli
yondashuvlarning paydo bo‘lishiga zamin yaratib berganligini ta’kidlab o‘tish lozim.
Inson kapitalini o‘rganish borasidagi b
irinchi yondashuvga
ko‘ra,
inson kapitali bilim, ko‘nikma,
qobiliyat, salomatlik, motivatsiyalar to‘plami sifatida
tavsiflanadi. Ushbu yondashuv doirasida J.S.Uolsh,
L.S.Torov kabi
tadqiqotchilar inson kapitalining ta’lim, malaka va ish tajribasi kabi tarkibiy qismlarini
alohida ajratib
ko‘rsatadilar
.
Inson kapitali tushunchasini talqin qilishdagi tafovutlar shunda namoyon bo‘ladiki, birinchi
holatda tadqiqotchilar inson kapitalini o‘zida mujassamlashtirgan insonning
mavjud qobiliyat va
ko‘nikmalar
idan individual maqsadlarda foydalanish
ini ko‘zda tutsalar, boshqa bir tomondan esa
,
tadqiqotchilar inson kapitalidan jamiyat manfaatlarini
ro‘yobga chiqarishda foydalanishni nazarda
tutadilar.
Shuni ta’kidlash kerakki, birinchi yondashuv doirasida inson kapitali “
tor doirada
”
- bilim va
ko‘nikmalarning jamg‘a
rilgan zahirasi sifatida tushuntiriladi.
Inson kapitalini
o‘rganish
borasida shakllangan ikkinchi yondashuvga
ko‘ra,
T. Shults, F. Maxlup,
I. Fisher kabi tadqiqotchi olimlar inson kapitalini kelgusida yuqoriroq daromad keltirishga xizmat
qiluvchi qobiliyat, bilim va boshqa shaxsiy xususiyatlar zahirasi sifatida talqin qilishni tavsiya qiladilar.
Ikkinchi yondashuv doirasida inson kapita-lining talqini individual darajada -
qobiliyat va ko‘nikmalarni
amalga oshirishdan olingan daromad, korxona darajasida esa raqobatdosh ustun-liklar, mahsulot va
xizmatlar rentabelligini
oshirish, foyda o‘s
tiris
h kabilarni o‘zida aks ettiradi.
Yuqoridagi ikki yondashuvdan farqli o‘laroq, u
chinchi yondashuv doirasida inson kapitalining
mohiyati to‘liq
roq ochib berilgan. Mazkur yondashuvning
S.A. Dyatlov, E. D. Tso‘renova, A. N. Dobro‘nin,
R. I. Kapelyushnikov kabi namoyondalarining fikricha, inson kapitalidan foydalanish shaxs nuqtai
nazaridan baholanganda, u aholi daromadlarining o‘sishiga, tashkilot nuqtai nazaridan baholanganda
esa, korxona va tashkilotlarning raqobat ustunliklariga ega bo‘lishlariga, jamiyat nuqtai nazaridan
baholanganda esa, inson kapitali jamiyatda jinoyatchilikning pasayishiga, aholi bandligi va turmush
darajasining oshishiga olib keladi..
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, avgust
www.e-itt.uz
19
Mazkur yondashuv tarafdorlari inson kapitalidan foydalanishda shaxsning
o‘zigagina tegishli
bo‘lgan salohiyatini ro‘yobga chiqarishning
shaxs nuqtai nazaridan navfliligini emas, balki korxona va
butun jamiyat uchun inson kapitalidan foydalanishning
iqtisodiy va ijtimoiy samarasini ta’kidlaydilar.
Uchinchi
yondashuvning o‘ziga xosligi shundaki, unda inson kapitali “keng” talqin qilinadi va
raqobatbardoshlikni ta’minlashning asosiy manbai sifatida baholanadi.
Iqtisodiy rivojlanishning e
ksportga yo‘naltirilgan
tpidan iqtisodiy
taraqqiyotni ta’minlashning
innovatsion turiga o‘tish
asnosida
inson kapitalini innovatsion iqtisodiyot nuqtai nazaridan o‘rganish
borasidagi izlanishlar keng yoyildi.
Bunda M. M. Kritskiy, I. V. Ilinskiy, L. G. Simkina kabi tadqiqotchilar faoliyat subyektiga, uning
o‘zini
-
o‘zi rivojlantirish va takomillashtirish, shaxsning ijodiy qobiliyatlarining iqtisodiyotning
innovatsion rivojlanishiga ta’siri
kabi jihatlarga alohida urg‘u beradilar,
shuningdek, inson kapitalini
shakllantirish va undan foydalanishga ilmiy-texnik inqilobning
ta’si
-rini ham
e’tiborga olishni taklif
qiladilar (Скоблякова, 2006)
.
“
Inson kapitali
”
tushunchasini talqin qilishda
katta farqlanishlar mavjud bo‘lsada, mazkur
tushunchani ta’riflashda “bilim, ko‘nikma va
tajribalar zahirasi
”
degan umumiy jihat mavjudligini
ta’kidlab o‘tish lozim.
Mazkur dissertatsion tadqiqot ishida inson kapitali inson faoliyati davomida maqsadga mos
ravishda foydalaniluvchi va shaxsiy daromadlari-ning
o‘sishiga olib keluvchi, korxonalar
raqobatbardoshligini oshirish va hudud taraqqiyotining
o‘sishiga ko‘maklashuvchi
, investitsiyalar
natijasida shakllangan va to‘plangan qobiliyatlar, ko‘nikmalar,
salomatlik darajasi, axloqiy fazilatlar
jamlanmasi sifatida ko‘rib chiqiladi
.
Inson kapitalini
ng tuzilmasini atroflicha o‘rganmasdan turib, inson kapitalidan amalda samarali
foydalanish masalalarini to‘la
-
to‘kis tadqiq qilishning imkoni yo‘q.
Inson kapitali
tushunchasini aniqlashtirish borasida keltirib o‘tilgan ta’riflarni umumlashtirgan
holda, salomatlik kapitali, madaniy kapital
, kasbiy bilim, tajriba va ko‘nikmalarning umumiyligini ifoda
etuvchi professional kapital inson kapitalining tarkibiy qismlarini tashkil etadi, degan birlamchi
xulosani ilgari surishimiz mumkin.
Yuqorida keltirib o‘tilganlardan kelib chiqqan holda, inson kapitalini tarkibiy qismlarini
tabiiy
tarzda shakllangan umumiy va maxsus bilimlar va tadrijiy taraqqiyot natijasida rivojlangan ijodiy
innovatsion qobiliyatlar majmuasi darajasidan kelib chiqqan holda, inson kapitali tashkil etuvchilarini
tizimlashtirish mumkin.
Shuni
alohida vayd etib o‘tish lozimki, ta’lim, sog‘liq va madaniyat kapitalini
tavsiflovchi va amalda
ko‘p qo‘llaniluvchi qobiliyatlar, ko‘nikmalar, bilimlar, kasbiy tajriba, ish tajribasi va
shu kabi tashkil
etuvchilar “
inson kapitali
”
kategoriyasi tadrijiy taraqqiyotining dastlabki bosqichlarida paydo bo‘lgan
bo‘lsa, inson kapitalining t
ashkiliy va tadbirkorlik qobiliyatlari kabi tarkibiy qismlari tashqi muhit
o‘zgarishlariga bog‘liq holda, innovatsion taraqqiyotning keyingi bosqichlarida shakllangan.
Inson kapitali favqulodda ko‘p qirrali hodisa hisoblanishini inobatga olgan holda, mazkur
dissertatsion tadqiqot ishida inson kapitalining tasniflaridan biri keltiri
b o‘tilgan bo‘lib,
unga muvofiq
umumiy va indvidual inson kapitali:
shakllanish xususiyatlari; investitsiya sub’ektlari;
korxona va
tashkilotlarda inson kapitalidan foydalanish natijalari; mehnat unumdorligi va ish haqi kabi mezonlarga
ko‘ra tasniflanadi.
Umumiy va xususiy inson kapitali o‘rtasidagi farq
lanishlardan kelib chiqqan holda, xususiy inson
kapitalini tashkilot tomonidan foydalaniluvchi
bilim va ko‘nikmalar, qobiliyatlar zahirasi, malaka
oshirish va qayta tayyorlashga investitsiyalar hisobiga shakllangan kapital sifatida
tor ma’noda talqin
qilish o‘rinli hisoblanadi
.
Keng talqinga ko‘ra, xususiy inson kapitali
ni
nafaqat maxsus bilim, ko‘nikma va malakalar sifatida,
balki uzoq muddatli barqaror mehnat munosabatlari
ni yo‘lga qo‘yish asnosida olinuvchi
iqtisodiy foyda
sifatida ham tavsiflash mumkin (Illoong, Eva, 2010).
Inson kapitali insonlar o‘z hayoti davomida jamg‘aradigan bilim, ko‘nikma va salomatlik
darajasidan tashkil topadi. Insonlarning salomatlik va ta’lim darajasi inson uchun shubhasiz muhim
qiymatga ega bo‘lgani holda, inson kapitali esa ularga jamiyatning faol a’zosi sifatida o‘z salohiyatini
ro‘yobga chiqarish imkonini beradi. Fuqarolarning yuqori ish haqi, mamlakatda aholi jon boshiga to‘g‘ri
keluvchi milliy daromad darajasi, jamiyat a’zolarining ijtimoiy va iqtisodiy faollik darajasi ko‘p jihatdan
inson
kapitali sifatining yaxshilanishiga bog‘liqdir. Bu esa o‘z navbatida barqaror rivojlanish va
kambag‘allikni kamaytirish borasida muhim ahamiyat kasb etadi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, avgust
www.e-itt.uz
20
Shuni ta’kidlash kerakki, inson kapitalini ham individual darajasida, ham makrodarajada
o‘rganish dolzarbdir. Umumiy va xususiy inson kapitalini shakllantirish va ulardan foydalanishning
o‘ziga xos xususiyatlarini hamda makroiqtisodiy sharoitlarni hisobga
olgan holda, makro darajada inson
kapitalining ikki turi mavjudligi aniqlashtirildi.
Makro darajadagi umumiy inson kapitali - bu hudud
aholisining ta’lim darajasini
oshirish va
rivojlantirish uchun moliyaviy, tashkiliy, institutsional shart-sharoitlar yaratish
borasida davlat ko‘magi
orqali shakllan
tirilgan va qaysi hududda bo‘lishidan qat’iy nazar o‘zining universalligi bois talab
qilinuvchi insonlarning
bilim, ko‘nikma
va qobiliyatlari va mazkur qobiliyatlardan foydalangan holda
insonlarning hudud va yaxlit tarzda mamlakatning innovatsion taraqqiyotiga q
o‘shadigan zahirasidir.
Makro darajada xususiy inson kapitali - bu hudud
aholisining bilim, ko‘nikma va qobiliyatlari
zahirasi bo‘lib,
u davlat tomonidan aholining kasbiy saviyasini yaxshilash va rivojlantirish borasida
moliyaviy, tashkiliy, institutsional shart-sharoitlar yaratish orqali shakllantiriladi.
Bir tomondan, ushbu ikki turdagi inson kapitalini shakllantirish va ulardan foydalanishning o‘ziga
xos xususiyatlarini, boshqa bir tomondan esa, inson kapitalini shakllantirish va undan samarali
foydalanish bugungi kunda keng qamrovli jarayon sifatida jamiyat hayotining barcha sohalarida birdek
muhim ahamiyat kasb etayotgan bir sharoitda biz inson kapitalining shakllanishi va uning hududlar
iqtisodiyotini barqaror rivojlantirishdagi o‘rnini tahlil qilishga harakat qildik. Ko‘rib turganimizdek,
jamiyat hayotida yuz berayotgan innovatsion
o‘zgarishlar
sharoitida xususiy inson kapitali muhim
o‘rin
tutadi. Ushbu jihat xususiy
inson kapitalining aholining uzluksiz ta’lim jarayonida ishtirok
etishi orqali
shakllanishi va ish beruvchining talablariga xodimning mos kelmaslik xavfini kamaytirishi, shu bilan
tashqi muhitdagi o‘zgarishlarga moslashuvchan
tarzda javob bera olishi bilan izohlanadi. Ish beruvchi
o‘z
xodimlarini qayta tayyorlash va malakasini oshirishga
mablag‘ sarflashdan manfaatdor bo‘ladi. Shu
yo‘sinda inson kapitalining korxonalar raqobatbardoshligiga ta’sirini tadqiq qilgan
tadqiqotchilar
korxonalar o‘z ishchi va xizmatchilarining kasbiy ko‘nikma va tajribalarini mustahkamlashlariga
mablag‘ yo‘naltirish asnosida raqobat kurashida katta ustunlikni qo‘lga kiritishini aniqlashtirdilar. Biz
bu borada amalga oshirilgan tadqiqotlarning ikkita kat
ta guruhini ajratib ko‘rsatishimiz mumkin.
Xulosa va takliflar
.
Yuqorida bayon qilinganlarni umumlashtirgan holda, biz quyidagi fikrlarni alohida ajratib
ko‘rsati
shimiz mumkin:
1.
Innovatsion rivojlanish sharoitida, inson kapitali tushunchasini aniqlashtirish borasidagi
tadqiqotlar ilmiy va amaliy jihatdan bugungi kunning zarurati hisoblanadi.
2.
Inson kapitalini o‘rganish
da shaxs;
investitsiyaviy; iqtisodiy o‘sish omili
nuqtai nazaridan
yondashishlar aniqlashtirildi. Inson kapitali
ni o‘rganishda
individual va makro darajalarda yondashish
kerakligi isbotlandi.
3.
Inson kapitalini o‘rganishga yondashuvlarni umumlashtirish va tizimlashtirish
inson
kapitalining
bilim, qobiliyat va ko‘nikmalar zahirasiga asoslanganligini aniqlashga imkon ber
adi.
4.
“
Inson kapitali
”
tushunchasini
ng tadrijiy taraqqiyotini tahlil qilish uning vaqt o‘tishi bilan
murakkab tabiatga ega bo‘lib borishini ko‘rsatadi
.
5.
Shakllanish va foydalanish mezonlariga (shakllanish xususiyatlari, investitsiya sub’ektlari,
foydalanish natijalari) ko‘ra xususiy va umumiy inson kapitalini individual va makrodarajadagi qiyosiy
tahlili bu ikki tur orasidagi farqni aniqlashga, shu bilan u
larga ta’riflarni shakllantirishga imkon ber
adi.
6.
Inson kapitalini shakllantirish va undan foydalanish inson kapitalining takror ishlab chiqarish
jarayonini tashkil etuvchi, insonning hayotiylik tsikli davomida uzluksiz
sodir bo‘l
adigan
o‘zaro bog‘liq
jarayonlar hisoblanadi.
7.
Inson kapitalini takror ishlab chiqarish bosqichlari sifatida
tug‘ilish,
farzand tarbiyalash,
insonning jismoniy va intellektual jihatdan kuch to‘plash
davri; kasbiy vakolatlarni shakllantirish va
rivojlantirish davri; ijtimoiy, mehnat va ijodiy faoliyatning pasayish davri kabilarni ajratib
ko‘rsatishimiz mumkin
. Inson kapitalini takror ishlab chiqarish bosqichlari bir-biridan jarayonlarda
qatnashuvchi
sub’ektlar, investitsiyalar ko‘lami va yo‘nalishi
bilan farqlanadi.
8.
Inson kapitalining shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar shakllanish sub’ektlari, sohalari,
bosqichlari, shakllanish
jarayoniga ta’sirining tabiati, shakllanish natijalari kabi xususiyatlarga ko‘ra
tasniflanadi. Ushbu omillar orasida individual qobiliyatlar, ota-
onalarning ma’lumotlari, aholining
ijtimoiy holati, soliq siyosati, mafkuraviy omillar
alohida o‘rin tutadi
.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, avgust
www.e-itt.uz
21
Adabiyotlar/
Литература
/Reference:
Abduvoxidov, A., & Kamilova, S. (2023). INSON KAPITALINING RAQAMLI RIVOJLANISHINI
BAHOLASH. Iqtisodiy
Taraqqiyot
Va
Tahlil, 1(2),
5
–
14.
Retrieved
from
itt.uz/index.php/eitt/article/view/39
Aghion P., Meghir C. (2004). Growth, distance to frontier and consumption of human capital. The
Institure for Fiscal Studies, WP04/31, 1
—
50.
Becker, Gary. (1962) Investment In Human Capital. A. Theoretical Analysis // Journal of Political
Economy, Vol. 70 (5, Part 2, Supplyment). Pp.9-49
Blaug M. (1976) The empirical status of human capital theory: A slightly jaundiced survey/ Journel
of ecomic literature, September 1, 14(3): pp.827-55
Bowen, H.r. (1977) Investment Learning San Francisco . Jossey- Bass. p.507; Blaug M. The empirical
status of human capital theory: A slightly jaundiced survey/ Journel of ecomic literature 1976, September
1, 14(3): pp.827-55
Etzkowitz H., Zhou C. (2017) The Triple Helix:University-indastry-government innovation and
entrepreneurship. London, NY: Routledge, -327 p.
Hansen A.H. (1951) Business Cycles and National Income
–
N.Y.
Illoong Kwon. (2010) Specificity of Human Capital and Promotions [Text] / Illoong Kwon, Eva M
Meyersson Milgrom. - University at Albany, Stanford University,.
Jacob Minser: (1958) Investment In Human Capital and Personal Income Disturbution // Journal of
Political Economy, 66. August.pp.281-302
Lange, Glenn-Marie, Quentin Wodon, and Kevin Carey, eds. (2018). The Changing Wealth of Nations
2018: Building a Sustainable Future. Washington, DC: World Bank. doi:10.1596/978-1-4648-1046-6.
Mincer J, Polochek S. (1974) Family Investments in Human Capital: Earnings of Woman // Journal
of Political Economy Volume 82 Number 2. Part II March/aprel Http://www.nber.org
Schultz Theadore (1961) W.investment In Human Capital // The American Economic Review,
Vol.51(1), pp.1-17.
World Bank Group. Human Capital: A Project for the World, (2018). October, 13. Development
Committee Meeting.
Абдувохидов
А
.
А
.
и
др
.
САНОАТ
СИЁСАТИНИ
АМАЛГА
ОШИРИШНИНГ
НАЗАРИЙ
ЖИҲАТЛАРИ
//BARQARORLIK VA YETAKCHI TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY JURNALI.
–
2022.
–
Т
. 2.
–
№.
5.
–
С. 40
-45.
Акрамова Ш.Г.
(2019)
Ўзбекистонда инновацион иқтисодиёт
шаклланиши шароитида инсон
капиталини ривожлантириш
.
Иқтисодиёт фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD)
диссертацияси
автореферати
.
–
Тошкент
.
Барлыбаева, Ф.Б. (2011) Потенциал инновационного развития территории: методика
исследования и направления эффективной реализации [Электронный ресурс] / Ф.Б. Барлыбаева,
Г.В. Княгинина, И.А. Ситнова // Управление экономическими системами.
-. -
№3.
-
Режим доступа:
http://www.uecs. ru/logistika/ item/384-2011-04-04-09-03-17
Кейнс Ж.М.
(1993)
Общая теория занятости, процента и денег –М.: Экономика.
Ноткин А.И.
(1996)
Вопросы эффективности и интенсификации общественного
производства. М,.
Нуриев Р.А.
(2000)
Теории развития, новые модели экономического роста (вклад
человеческого капитала. //Вопросы экономики.
-.-
№9.
-
С.137.
Убайдуллаева Р.А.
(2017)
Институциональные основы и механизмы обеспечения
информационной безопасности молодежи. Монография / Под научной редакцией академика
Р.А.Убайдуллаевой. Коллективная монография; –
Т.: Iqtisod
-Moliya,
–
220c.
Харрод Р.К
. (1959)
Теории экономической динамики: Пер. с англ. –
М.: изд
-
во. Иностр.лит.,
1959.
Шараев, Ю.В.
(2006)
Теория экономического роста [Текст] / Ю.В. Шараев.
-
М.: ГУ
-
ВШЭ,
- 256
с.
Шумпетер Й.А.
(2007)
Теория экономического развития. –М.
