ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
222
2181-
3187
KASB O’RGATISHDA DUAL TA’LIMNING AHAMIYATI
Farg’ona shahar 1-sonli poliyexnikum
maxsus fan o’qituvchisi
Ikmatillayeva Nilufar Avazjanovna
Annotatsiya:
Ushbu maqolada yurtimizda dual ta’limga bo’lgan ehtiyojning
paydo bo’lishi, samaradorligi va ahamiyati yoritilgan.Тexnikumlarda dual ta'lim, ta'lim
sifatining professional ta'lim muassasalarida yanada rivojlanishiga yo‘naltirilgan
maqsadli qo‘llaniladigan samarali usul hisoblanadi. Bu usul orqali, texnikum
o‘quvchilarni ishlash bilan bog‘liq bilim va ko‘nikmalarga ega qiladi va ularni milliy
va xalqaro ish bozorlarida muvaffaqiyatli faoliyat yuritishga tayyorlaydi. Dual
ta'limning asosiy o‘tkazuvchilari o‘quvchilar bilan birga ishlovchi korxonalarning
ulardan talab etgan ko‘nikmalarni o‘rgatishga odatlanganligi ko‘rsatilgan.
Kalit so‘zlar:
dual ta’lim, ta’lim tizimi, professional ta’lim, kasb-hunar ta’limI,
taraqqiyot.
KIRISH:
Yurtimizda ta’lim sohasiga “dual ta’lim” tushunchasining kirib kelishiga
nima sabab bo‘ldi?
Hammamizga ma’lum, iqtisodiyotni rivojlanishida o‘rta bo‘g‘in kadrlarining
o‘rni alohida hisoblanadi. Ishlab chiqarish, sanoat va xizmat ko‘rsatish sohalarida
ishchi kasb va mutaxassisliklarga bo‘lgan ehtiyoj juda yuqori ko‘rsatkichlarni tashkil
etadi.
Dual ta'lim – bu nazariy bilimlarni amaliyot bilan uzviy bog‘lashga qaratilgan
innovatsion ta'lim modelidir. Ya'ni, talabalar nazariy bilimlarni o‘rganish bilan birga,
korxonalarda amaliy mashg‘ulotlar o‘tashi, bu esa ularning kasbiy ko‘nikmalarini
oshirishga va mehnat bozoriga tezroq moslashishga yordam beradi. An’anaviy
ta’lim shaklida o‘quvchi/talaba oliy yoki professional ta’lim muassasasida nazariy
bilimlarni ko‘proq egallab, amaliyot qismini juda oz soatlarda korxona va
tashkilotlarda o‘taydi. Shuning uchun, rivojlangan mamlakatlarning ta’lim tizimi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
223
2181-
3187
o‘rganilib, zamonaviy texnologiyalar va dastgohlarda o‘qish bilan bir vaqtda korxona,
tashkilotlarda ish faoliyatini olib borish imkoniyatini beruvchi dual ta’lim shakli
O‘zbekiston ta’lim tizimiga kiritildi.
“Dual” so‘zi lotin tilidan olingan bo‘lib, biror narsaning ikki qismga taalluqliligi,
ikkita narsani ifodalovchi, ikki qismdan iborat, degan ma’nolarni bildiradi.
Dual ta’lim – o‘quvchiga ta’limni o‘z yo‘nalishiga mos tashkilotda mehnat qilish
bilan birga olib borish imkoniyatini beruvchi tizimdir. Bunda yoshlar 2-3 kun ta’lim
muassasasida nazariy bilimlarni va 3-4 kun korxona va tashkilotlarda haqiqiy ish
jarayonlarida amaliy ko‘nikmalarni egallaydi.
Dual ta’lim shaklida tahsil olayotgan o‘quvchi/talaba korxona va tashkilotlarda
ishga qabul qilinganda ularga korxona tomonidan ustoz biriktiriladi va oylik maoshi
to‘lanadi.
Bugungi kunda ushbu tizim Germaniya, Avstriya, Shveysariya va Koreya
Respublikasi kabi mamlakatlarda iqtisodiyotni rivojlantirishda juda katta o‘ringa ega.
Ushbu tizim mamlakatimizda qanday me’yoriy-huquqiy hujjatlar asosida
tartibga solinmoqda?
O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonuni 15-moddasiga
muvofiq, “Dual ta’lim” ta’lim olish shakllaridan biri sifatida kiritildi. Qonunga dual
ta’lim bo‘yicha alohida modda (17-modda) ham kiritilib, dual ta’limni tashkil etish
tartibi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanishi ko‘rsatib
o‘tildi. Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 29-martdagi qarori bilan Professional ta’lim
tizimida dual ta’limni tashkil etish tartibi to‘g‘risidagi nizom tasdiqlandi. bugungi
kunda dual ta’limni yanada rivojlantirish bo‘yicha xorij tajribasini o‘rgangan holda,
qonunchilik hujjatlariga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish bo‘yicha tegishli ishlar
olib borilmoqda.
O‘zbekistonda professional ta’lim muassasalaridagi dual ta’lim tizimi kasbhunar
maktablari va texnikumlarda ham yo‘lga qo‘yiladi Hozirda respublika bo‘yicha 57 ta
professional ta’lim muassasasida Germaniya tajribasi asosida ish joyida o‘qitishning
dual ta’lim shakli yo‘lga qo‘yilgan. Endilikda dual ta’limni joriy etish uchun kasb-
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
224
2181-
3187
hunar maktablarining bo‘sh maydonlarida korxonalarning ishlab chiqarish sexlari
tashkil etiladi. Bunda, o‘quvchilar ushbu korxonada ishlab, oylik oladi. Korxonadagi
ustozlarga asosiy ish haqidan tashqari, Bandlikka ko‘maklashish jamg‘armasidan
qo‘shimcha ustama to‘lanadi.
Shuningdek, prezident professional ta’lim pedagog va ustalari uchun munosib
sharoit qilib berish, ularning kasbiy mahoratini oshirib boradigan tizim yaratish
zarurligini ta’kidladi. «Ochiq aytish kerak, 2 mln so‘m oylik olayotgan texnikum yoki
kasb-hunar maktabi muallimlaridan kamida 5 mln so‘m ish haqi oladigan
mutaxassislar tayyorlab berishni talab qilayapmiz», — dedi Shavkat Mirziyoyev .
ASOSIY QISM :
O‘zbekistonda Kasbiy Ta'limda Dual Ta'limning Rivoji O‘zbekistonda Dual
Ta'limning ahamiyati
•
Mehnat bozorining talablariga moslashish: Dual ta'lim tizimi, talabalarni
hozirgi va kelajakdagi mehnat bozorining talablariga moslashtirilgan malakali
mutaxassislar sifatida tayyorlaydi.
•
Amaliy ko‘nikmalarni oshirish: Korxonalarda amaliy mashg‘ulotlar o‘tash
orqali talabalar o‘zlarining nazariy bilimlarini amalda qo‘llash imkoniyatiga ega
bo‘ladilar.
•
Ishga joylashish imkoniyatlarini oshirish: Dual ta'lim dasturlarini
muvaffaqiyatli tamomlagan talabalar, ko‘pincha o‘zlarini amaliyot o‘tgan korxonada
ishga joylashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
•
Ta'lim sifatini oshirish: Dual ta'lim, ta'lim jarayonini yanada samarali va sifatli
qilishga yordam beradi.
O‘zbekistonda Dual Ta'limning Hozirgi Holati va Kelajagi
O‘zbekistonda dual ta'lim tizimini rivojlantirishga katta e'tibor qaratilmoqda.
Hukumat tomonidan qabul qilingan dasturlar va loyihalar bu sohadagi ishlarni yanada
jadallashtirmoqda. Biroq, hali ham bu tizimni yanada takomillashtirish uchun ko‘p
ishlar qilish kerak.
Kelajakda quyidagi yo‘nalishlarda ishlar davom ettirilishi kutilmoqda:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
225
2181-
3187
•
Dual ta'lim dasturlarini kengaytirish: Turli sohalarda dual ta'lim dasturlarini
joriy etish.
•
Korxonalar bilan hamkorlikni mustahkamlash: Korxonalar bilan hamkorlikni
yanada mustahkamlash va ularni dual ta'lim jarayoniga faol jalb qilish.
•
Ta'lim muassasalari va korxonalar o‘rtasida aloqalarni o‘rnatish: Ta'lim
muassasalari va korxonalar o‘rtasida uzviy aloqalarni o‘rnatish va ularning o‘zaro
hamkorligini ta'minlash.
•
Talabalarning amaliy ko‘nikmalarini baholash tizimini takomillashtirish:
Talabalarning amaliy ko‘nikmalarini baholash tizimini takomillashtirish va ularning
kasbiy tayyorgarlik darajasini aniqlash.
O‘zbekistonda dual ta'lim tizimini rivojlantirish, mamlakatimizning iqtisodiy
rivojlanishi uchun muhim ahamiyatga ega. Bu tizim, yosh mutaxassislarni
tayyorlashda yangi bosqichga olib chiqadi va ularning mehnat bozorida muvaffaqiyatli
bo‘lishlariga yordam beradi Dual tizim sharoitida ta'lim nafaqat o‘quv muassasalari,
balki sanoat korxonalari, firmalar, tashkilotlarni o‘z ichiga oladi.
Dual ta'lim tizimining dasturlari nazariya va amaliyot tomonidan sinovdan o‘tgan
"nou-xau" ni birlashtiradi. O‘zgarishlarning mazmunli mazmuni shundan iboratki,
talabalar bir vaqtning o‘zida ikkita ta'lim muassasasida: universitetlar va institutlarda -
nazariy qismda, ishlab chiqarishda esa -amaliy ta'lim olishadi. Ikkilik tizim an'anaviy
tizimdan ajralib turuvchi xususiyat sifatida butun o‘quv davri davomida nazariya va
amaliyotning almashinishini nazarda tutadi, bu esa olingan bilim va ko‘nikmalarni
qo‘llash samaradorligi va samaradorligiga olib keladi. Dual ta'lim tizimi kasb-hunar
ta'limi tizimidan farqli o‘laroq, o‘quv haftasining ko‘p qismi korxonada amaliyotga,
kichik qismi esa (1-2 kun) universitetga bag‘ishlangan bo‘lib, qoida tariqasida, dual
ta'lim tizimi texnik va ijtimoiy-iqtisodiy sohalarda, qurilish, muhandislik sohalarida
ham qo‘llaniladi. ko‘rsatmalar. Ikkilik tizim ijtimoiy menejment, turizm menejmentida
o‘zini yaxshi isbotladi. Foyda Fakultetni potentsial ish beruvchi tomonidan to‘g‘ridan-
to‘g‘ri baholash Ish bilan ta'minlanishning katta foizi Ishlab chiqarish talablariga
maksimal darajada yaqinlashish Ishlab chiqarish muammolarini hal qilishda amaliy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
226
2181-
3187
ko‘nikmalar ishlab chiqilmoqda Bilim olish uchun yuqori darajadagi motivatsiya
Byudjetga tushadigan yukni pasaytirish So‘nggi o‘n yilliklarda yuqori malakali
mutaxassislar tayyorlashni doimiy ravishda takomillashtirib borilishi tufayli ikki
tomonlama ta'lim tizimi axborot texnologiyalari sohasidamaqbul bo‘lib qoldi.
Germaniyada dual ta'lim tizimini joriy etishning amaliy tajribasi shuni ko‘rsatadiki,
bo‘lajak mutaxassislarni tayyorlashning ko‘p sohalari ijtimoiy sheriklar, mintaqalar va
davlat o‘rtasidagi kelishuv bilan tartibga solinadi. Muayyan yo‘nalishdagi
mutaxassislarni
tayyorlash
yoshlarga
professional
harakatchanlik
va
raqobatbardoshlikni ta'minlashga imkon beradigan kadrlar bozorining talablari
vatalablariga asoslangan. O‘qish muddati 3 yilgacha o‘zgaradi. Korxonada amaliy
mashg‘ulotlardan o‘tgan stajyorlar (shogirdlar) ish haqi olishadi.
Maqsad iqtisodiyotning barcha sohalarida malakali va zamonaviy kasbiy
ko‘nikmalarga ega o‘rta bo‘g‘in kadrlarini tayyorlash hamda yoshlarning kasblar va
mutaxassisliklarni egallashga bo‘lgan qiziqishlarini qo‘llab-quvvatlash uchun keng
imkoniyatlar yaratishdan iborat.
Aytib o‘tganimdek, yoshlar ta’lim olish bilan birga haqiqiy ish joyida o‘z kasbiy
ko‘nikmalarini rivojlantiradilar. Davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyev boshchiligida
o‘tkazilgan videoselektor yig‘ilishida professional ta’lim tizimini tubdan
takomillashtirish va Germaniya tajribasi asosida dual ta’limni amaliyotga samarali
joriy etish bo‘yicha bir qator vazifalar belgilab berilgan edi. Biz bilamizki, Germaniya
o‘zining ta’lim tizimiga dual ta’limni bir necha yillar oldin joriy qilgan. Germaniyada
dual ta’lim rivojlanishining asosiy omili qonunchilikda dual ta’lim ishtirokchilarining
(korxona, o‘quvchi, ta’lim muassasasi) vazifalari va majburiyatlari aniq belgilab
qo‘yilgan. Bugungi kunda Germaniyada 1,4 million yoshlar dual ta’lim shaklida ta’lim
olishadi. Germaniyada har yili 500 ming o‘quvchi dual ta’limda ishtirok etish uchun
korxonalar bilan shartnoma imzolashga erishadi va 74 foiz yoshlar o‘qishni
yakunlagandan so‘ng ish beruvchi bilan mehnat shartnomasi imzolashga
erishadi.Korxona tomonidan o‘quvchi(lar)ga malakali va maxsus sinovdan o‘tgan
hamda sertifikatga ega bo‘lgan ustoz biriktiriladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
227
2181-
3187
Dual ta’limni tashkil etish va ish beruvchilarni jalb qilish Savdo sanoat palatasi
va tarmoq savdo palatalari faoliyatining asosiy vazifalaridan hisoblanadi. Hattoki
yoshlarni kasbga yo‘naltirish va kasblar to‘g‘risida tushunchaga ega bo‘lishi uchun 7-
sinfdan boshlab o‘quvchilar korxonalarda yiliga 2-4 haftalik tanishuv (stajirovka)
o‘tashadi. Yoshlar o‘zlari borgan korxona va tashkilotlar faoliyati bilan tanishib,
kasblar to‘g‘risida ma’lumotga ega bo‘lgandan so‘ng, o‘zi qiziqish bildirgan kasb
bo‘yicha korxona va tashkilotlar bilan shartnoma imzolaydi va dual ta’limda tahsil
olish uchun ta’lim muassasasiga ushbu imzolangan shartnoma bilan hujjatlarini
topshiradi. Germaniyada dual ta’limda ishtirok etayotgan o‘quvchilarga ish beruvchi
tomonidan oyiga o‘rtacha 930-1200 yevro oylik ish haqi to‘lanadi.
XULOSA:
Yuqorida ta’kidlab o‘tganimdek, dual ta’lim mamlakatimiz ta’lim tizimida yangi
bo‘lib, ushbu tizimni rivojlantirish bo‘yicha bir qancha ishlar bosqichmabosqich
amalga oshirilmoqda. Dual ta’limni rivojlantirish bo‘yicha xorijiy mutaxassislar jalb
qilinmoqda, mahalliy mutaxassislar Germaniya, Avstriya, Koreya va boshqa
davlatlarga tajriba o‘rganish maqsadida yuborilmoqda va dual ta’limni rivojlantirish
konsepsiyasi ustida ishlanmoqda. Shuningdek, xususiy sektorni dual ta’limga jalb
qilish bo‘yicha ham tegishli ishlar olib borilmoqda. Dual ta’lim tizimini texnikumlarda
muvaffaqiyatli joriy etish uchun quyidagi taklif va tavsiyalarni inobatga olish lozim:
1. Ish beruvchilar bilan yanada yaqin hamkorlikni rivojlantirish: Dual ta’lim
tizimining samaradorligini oshirish uchun kasb-hunar maktablari ish beruvchilar bilan
uzoq muddatli va ishonchli hamkorlik o‘rnatishlari lozim. Bu hamkorlik orqali
o‘quvchilarning amaliyoti sifatli va mazmunli bo‘lishi ta’minlanadi.
2. Amaliyot jarayonlarini diversifikatsiya qilish: O‘quvchilarni bir nechta ishlab
chiqarish korxonasida yoki turli sohalarda amaliyot o‘tash imkoniyatiga ega bo‘lishi
ularning bilim va ko‘nikmalarini kengaytirishga yordam beradi. Bu esa ularning
kelajakdagi ish imkoniyatlarini yanada oshishiga va ishsizlik sonining qisqarishiga
xizmat qiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
228
2181-
3187
3. Texnologik infratuzilmani rivojlantirish: texnikumlarda zamonaviy
texnologiyalar va uskunalar bilan jihozlangan o‘quv laboratoriyalarini tashkil etish
lozim. Bu o‘quvchilarga amaliy mashg‘ulotlarni o‘z o‘quv maskanlarida ham o‘tkazish
imkoniyatini yaratadi.
4. Murabbiylar va o‘qituvchilar malakasini oshirish: Dual ta’lim jarayonini
samarali olib borish uchun o‘qituvchilar va murabbiylarning malakasini muntazam
ravishda oshirish kerak. Ular zamonaviy pedagogik texnologiyalar va amaliy
ko‘nikmalarni o‘zlashtirgan bo‘lishlari lozim.
5. O‘quvchilarga moliyaviy qo‘llab-quvvatlash dasturlarini taklif etish: Dual
ta’lim tizimida qatnashayotgan o‘quvchilarga stipendiyalar yoki boshqa moliyaviy
yordam dasturlari orqali qo‘llab-quvvatlash ularning o‘qishga bo‘lgan qiziqishini
oshiradi va ularni rag‘batlantiradi.
ADABIYOTLAR :
1. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING TA’LIM TO‘G‘RISIDA QONUNI.
O‘RQ-637-SON, 23.09.2020 YIL.
2. "DUAL SYSTEM OF VOCATIONAL EDUCATION AND TRAINING:
COMPARATIVE PERSPECTIVES" - ALAN BROWN & PETER N. O‘CONNOR
(2014).
3. "THE DUAL SYSTEM OF VOCATIONAL EDUCATION AND TRAINING: A
MODEL OF SUCCESS?" - EBERHARD WITTE (2015).
4. S.T. OLIMOV, KASB-HUNAR MAKTABLARIDA DUAL TA'LIMNING
SAMARADORLIGI.
5. JANAYEV, B. KASB-HUNAR MAKTABLARIDA DUAL TA’LIMNI TASHKIL
ETISH: IMKONIYATLAR VA AFZALLIKLAR. MODERN SCIENCE AND
RESEARCH, 3(8), 63–66. 2024).
6. V.GONCHAROVA “DUAL TA’LIM: TAMOYILLAR, MODELLAR, AMALGA
OSHIRISH TAJRIBASI”, “TA’LIM VA FAN XABARNOMASI” JURNALI, 2021 Y
34-42 B.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
229
2181-
3187
7. A.A.FROLOVA “DUAL TA’LIMDA INNOVATSION YONDASHUVLAR:
KORXONALARNING ROLI”, “TA’LIMDAGI INNOVATSIYALAR” JURNALI,
2023 Y. 76-85-B.
