ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
257
2181-3187
O’QUVCHILARDA INTERNETDAN FOYDALANISH MADANIYATINI
RIVOJLANTIRISH.
Farg’ona shahar 1-sonli politexnikum
maxsus fan o’qituvchisi
Ikmatillayeva Nilufar Avazjanovna
Annotatsiya:
O‘quvchilar orasida internetdan foydalanish madaniyatini
rivojlantirishni hozirgi kunning eng global muammolaridan biri, deb hisoblayman.
Internetdan foydalanish kerak, albatta. Hozirgi kunda bu zamon talabi, davr talabi
hisoblanadi, lekin undan, avvalo, to‘g‘ri va o‘rinli foydalanishni shakllantirishimiz
kerak. Internet orqali har xil qo‘shimcha ma’lumotlar olish, kerakli adabiyotlarni
qidirib topish, til o‘rganish, yangi axborotlardan xabardor bo‘lish mumkin. Biroq
hammamiz ham shuni bilmaymizki, internetning foydali tomoni bo‘lgani kabi zararli
tomonlari ham ko‘p. Hozirgi kunda yoshlar hayotiga kirib kelayotgan “ommaviy
madaniyat”ning asoschisi aynan internet hisoblanadi. Internetdan kirib kelayotgan har
xil salbiy, zararli ma’lumotlar yoshlarimizning fikrini buzmoqda va ularni o‘z domiga
tortib, hattoki loqayd va dangasa qilib qo‘ymoqda. Demak, bugungi kundagi eng
muhim vazifamiz o‘sib kelayotgan yosh avlodni milliy qadriyatlarimiz asosida
tarbiyalash, ular qalbida o‘z xalqi va vataniga mehr va sadoqat tuyg‘usini kuchaytirish,
ularni har xil ommaviy madaniyat xurujlaridan asrash hamda munosib himoya
qilishdan iboratdir.
Kalit so’zlar:
Internet, Internet tarmog'I, Internet vositasi, qidiruv tizimi, axborot
tizimi, axborotlashgan jamiyat, ommaviy axborot komunikatsiyasi, psixologik xavf,
axborot bazasi, kiber jinoyatlar, konvensiya.
Bugungi kunda mamlakatimizda 100 dan ortiq kasb-hunar yo‘nalishlari bo‘yicha
tashkil qilingan ta’lim muassasalari va ularda yoshlarning bilim olishlari hamda kasb-
hunar o‘rganishlari uchun yaratilgan shart-sharoitlarga qarab, havas qilasiz. Ammo,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
258
2181-3187
shuni bilamizki, hayotimizning ajralmas bir bo‘lagi bo‘lmish internetdan barcha
yoshlarimiz keng foydalanib kelmoqda.
Inernet bu – xozirgi zamon talabidagi yagona ommabop kompyuter tarmog'i
hisoblanib, bizga barcha sohalarga oid noaniqlik ya'ni ongimizga mavhum bo'lgan
tushunchalar haqida ochiq, oddiy va ravon ma'lumot beruvchi axborot manbaidir.
Tabiyki, hozrgi kunda ushbu omilga bo'lgan ehtiyojmandlar soni kundan kunga
ortib bormoqda. Mazkur tarmoq butun dunyo miqyosida global tarmoqdir. Zero unda
mavjud yangiliklardan xabardor etuvchi matinlar, tasvir hamda ovoz hizmatlari va bir
qator imkoniyatlar barcha jabhada katta yengilliklarni yuzaga keltirayotgan bo'lsa-da,
ammo ikkinchi tomondan insoniyatni beixtiyor vertual olamga jalb etib bormoqda.
Ayniqsa bu ta'sir doirasidan o'smir yoshlar ham yo'q emas. Bu borada
mutahasislarning so'zlari quydagi natijalarni isbotlamoqda: internet tarmog'idagi
ijobiylik insonning fan, soha va faoliyatiga bog'liq muhim aniq dalillarga ega bo'lishida
har tomonlama qulayligi va tegishli vaqt miqdorining tejalishiga olib kelishi kundek
ravshan, lekin qiziquvchanlik sababli Internet axborotlaridagi ortiqcha ma'lumotlarga
haddan ziyod berilib ketishlaridir. Izlanuvchanlik, fikriy rivojlanish, mushoxada, taxlil
qilish qobilyati va xotiraning o'tkirlik darajasini susaytirishga sabab bo'lmoqda.
Ma'lumki, Internet vositasidan foydalanish hech kimga majburiy bo'lmagan va
insonning o'z tafakkuridan kelib chiqqan qonun qoidalar asosida bo'lishi kerakligi
hamda undagi me'yor talablari, ya'ni Internet tarmog'idan axborotlarni to'g'ri tanlash
har jihatdan o'rinlidir. Bundan ko'rinib turibdiki, ushbu tarmoq vositasining o'z ichiga
qamrab olgan axborotlar miqyosi shu qadar keng va ko'p ekanligi gohida o'zimizga
kerakli bo'lgan ma'lumotlarni ajratib olishimizda ham qiyinchiliktug'dirmoqda.
Barchamzga ma'lumki, Internetda ishlashimiz uchun qidiruv tizimining o'rni beqiyos.
Internet tarmog'ida: Yahoo, Google, Ref.uz singari yana boshqa nomlar bilan ataluvchi
qidiruv tizimlari mavjud.
Yuqoridagi qidiruv dasturlari haqida batafsil va umumiy ta'rif berishda ularni
biror bir tizim orqali masalan, Google tizimini tushuntirish maqsadga muvofiq bo'ladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
259
2181-3187
Bu kompaniya Internetdagi yetakchi qidiruv tizimi hisoblanadi, dunyo bo'ylab tarmoq
foydalanuvchilarning o'ntadan yettitasi u yoki bu ma'lumotlarni topish ilinjida aynan
mana shu saytga murojat qilishadi. Tizim har kuni 50 mlionga yaqin so'rovlarni qabul
qiladi, sakkiz milyardlab veb-sahifalarni ideksatsiya qiladi. U 101 tildagi axborotni
izlab topishi mumkin.
Keyingi yillarda butun dunyo internet foydalanuvchilari orasida keng
ommalashib borayotgan Google tizimi 1998 – yil sentyabrda ishga tushgan. Hozirda
bu kompaniyaning qidiruv tizimlaridan tashqari yana bir qator foydali va qulay
hizmatlari mavjud va ular soni ortib bormoqda.
Xozirgi zamon axborot tizimi uning, juda keng imkoniyatlaridan kelib chiqib
aytish mumkinki, O'zbekistonda axborot olish, saqlash, foydalanish va tarqatishning
umumiy manfaat va umumiy taraqqiyot nuqtai nazaridan boshqaruv mexanizmini
yaratish, uning moxiyati va unsurlarini chuqur anglash zarur bo'lib qolmoqda. Ana shu
hayotiy extiyojdan kelib chiqib axborot sohasida milliy xavfsizlikni ta'minlash tizimini
yaratishning quydagi usullarini qo'llash madaniyatini zarur deb hisoblaymiz:
Birinchidan, sotsiologik yo'nalish. Bunda axborot olish va tarqatish jarayonida
jamiyat taraqqiyotining axborotini ijtimoiy voqelik sifatidagi rolidan kelib chiqib,
jamiyatda shakillanayotgan ijtimoiy ong yo'nalishlari ijtimoiy tafakkur darajasi va
uning oqimlarini o'rganishni yo'lga qo'yish kerak. Aholi turli qatlamlari, qarashlari,
kasbiy va boshqa ijtimoiy holatlari asosidagi fikirlash tarzini aniqlab borish zarur.
Ikkinchidan, statistik yo'nalish. Ko'p millatli mamlakatda, hususan, 130 dan
ortiq millat va elat yashayotgan, 20 ga yaqin diniy konfessiyalar faoliyat ko'rsatayotgan
O'zbekistonda millatlararo va dinlararo mojorolarni turli siyosiy manfaatlar va
buzg'unchi g'oyalar tasirida kelib chiqishi mumkin bo'lgan nizolar manbalarini o'rganib
borish, bu borada aniq hisob – kitoblarga tahliliy yechimlarga ega bo'lish.
Uchinchidan, siyosiy konfiktologiya va siyosiy psixologiya. Axborot psixologik
xavf avj olayotgan bir paytda, turli buzg'unchi g'oyalar inson ongi va tafakkuriga o'z
ta'sirini o'tkazayotgan bir sharoitda siyosiy mojorolar kelib chiqish mumkin bo'lgan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
260
2181-3187
manbalarni o'rganish, omillarini aniqlash hamda siyosiy qarashlari, ruhiyati, ijtimoiy –
siyosiy psixologik izchil ravishda o'rganib borilmog'i lozim.
To'rtinchidan, mantiqiy tizimiy va funktsional tahlil. Axborot tizimi, xususan,
axborot psixologik ta'sir axborot siyosati tizimi va vositasining muxim qismi sifatida
baxolashi lozim. Voqelikka ana shu tarzda yondashib, ilmiy – taxliliy nazariy va amaliy
xulosalar chiqarish kerak. Tig'iz axborotlashgan jamiyatda axborot oqimi ta'sirida
shakillanayotgan ijtimoiy fikr fan nuqtai nazaridan izchil o'rganilmog'i lozim.
Beshinchidan, axborot tizimida milliy istiqlol g'oyasining ustuvorligi. Har qanday
fuqoro axborot bazasidan “maxsulot” tanlash jarayonida uning qalbida, ruxiyatida,
kayfiyatida, fe'l atvorida, bularning barchasining oqibati sifatidagi hatti – xarakati va
munosabatida mafkuraviy immunitet ustuvorligini ta'minlash. Albatta, O'zbeksiton
mustaqillikning 32yili mobaynida ommaviy axborot komunikatsiyasi soxasida jiddiy
o'zgarishlar yuz berdi. Eng avvalo har bir fuqaroning soz va fikr erkinligi, axborot olish
va tarqatish huquqi Konstitutsiya bilan kafolatlangan. Ommaviy axborot vositalari
to'g'risidagi bir qator qonunlar yaratildi va amalda qo'llanilmoqda. Mustaqil nashrlar
soni keskin ko'paydi. Bularning hammasi mamlakat ichki hayotida milliy axborot
tizimining o'ziga xos taraqqiyotidan dalolat beradi. Yana shuni takidlash lozimki,
Internet vositalaridan o'rin olgan jamiki axborot va ma'lumotlarning hammasi ham real
haqqoniy emasligi ayni paytda ayon bo'lmoqda. Bundan kelib chiqib aytish joizki,
olinayotgan dalillarning qay darajada to'g'riligini ongli ravishda mushohada etish
maqsadga muvofiqdir.
Shundagina Internet orqali egallayotgan bilimlarimiz hayotimizda ijobiy samara
berishiga ishonch xosil qilish mumkin.
O’tgan yillar davomida o’sib kelayotgan yosh avlodning ma’naviy yuksalishi,
axborotga bo’lgan huquqlarini ro’yobga chiqarish, axborot erkinligini ta’minlash
maqsadida zarur texnologik sharoitlar va huquqiy kafolatlar yaratildi. Har kimning
fikrlash va so’z erkinligi, o’zi istagan axborotni izlashi, olishi, uni tarqatish borasidagi
konstitutsiyaviy normalar milliy qonunlarimizda rivojlantirildi. Shuningdek, xalqaro
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
261
2181-3187
axborot tarmoqlari va Internet jahon axborot tarmog`idan erkin foydalanish uchun
sharoit yaratilishini e’tirof etuvchi normalar qonunlarimizda o’z aksini topdi. Xususan,
bugungi kunda axborot sohasida ommaviy axborot vositalari, shundan televideniya,
Internet-kafelar, Internet provayder, davlat axborot resurslari, "ZiyoNET" yoshlar
axborot portali va axborot-kutubxona muassasalari faoliyat yuritmoqda. Internetdan
foydalanuvchilarning soni esa to’qqiz milliondan ortiq ketdi. Bularning barchasi
fuqarolarimiz, xususan, yoshlarimizning axborot sohasidagi konstitutsiyaviy
huquqining ifodasidir. Global axborot makoniga real ko’z bilan qaraydigan bo’lsak,
hozirda keng jamoatchilikni xavotir va tashvishga solib kelayotgan muammolardan
biri, shubhasiz, axborot makonida nosog`lom manfaatlar, ziddiyat va qarama-
qarshiliklar ta’siridagi agressiv axborotlarning (o’z joniga qasd qilishning oson
yo’llarini targ`ib qiluvchi 9 ming, erotik mazmunga ega 4 mingdan ziyod saytlar,
kompyuter o’yinlari zo’ravonlik va yovuzlik, o’ta jangari ruhdagi (beshafqat urushlar,
o’ldirishlar, otishmalar, portlatishlar va hokazo) Internet saytlar mavjudligi), milliy
axborot makonimizga kirib kelishidir. Axborotlar tezkor Internet orqali qabul qilinar
ekan, uning aksariyat foydalanuvchilari yoshlar hisoblanadi. Ularning ko`pchiligi
odnoklassniki.ru, facebook.com, mail.ru, twitter.com, Vkontakte.ru kabi ijtimoiy
saytlarning doimiy foydalanuvchilari sanaladi. Tan olish kerakki, O’zbekistondagi
jami saytlarda ro’yxatdan o’tganlar jamlansa ham yuqoridagi miqdorga yetmaydi.
Ushbu raqamlar milliy saytlarimizni yoshlar uchun jozibador, mazmunli, saviyali,
qiziqarli, o’ziga tortuvchi qilib yaratish masalasiga jiddiy e’tibor qilishga undaydi.
Milliy saytlarimiz oldinda yurmasada, boshqa chet el saytlardagi kabi "o’ziga jalb
qilish" doirasini kengaytirsa, yoshlarimiz milliy saytlarga birinchi bo’lib murojaat
qilishi mumkin bo’ladi.
Axborot sohasi liberallashayotgan bir paytda, uzoq-yaqin mamlakatlardagi turli
xil siyosiy, mafkuraviy va boshqa kuchlar (120 ga yaqin davlat axborot xurujlarini
uyushtirish ustida ish olib bormoqda) o’zlarining g`arazli manfaatlari yo’lida ommaviy
kommunikatsiya vositalaridan foydalanib, axborot erkinligini suiiste’mol qilib, o’sib
kelayotgan yosh avlodga axborot tahdidlarini ko’rsatish orqali, hali ongi va hayotiy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
262
2181-3187
qarashlari shakllanib ulgurmagan yoshlarni chalg`itish, ularning ongi va qalbini
egallash yo’lidagi intilishlarini kuchaytirayotgani sir emas. Nosog`lom axborot
oqimlaridan yoshlarni himoyalashga oid dunyoda qator huquqiy mexanizmlar
yaratilgan.
Jumladan, xalqaro amaliyotda "Kiber jinoyatlar to’g`risida" Konvensiya,
"Voyaga yetmaganlar uchun xavfsiz Internet va onlayn resurslarni joriy qilish
to’g`risida" Yevropa Ittifoqi Parlamenti Assambleyasining tavsiyalari, "Bola huquqlari
to’g`risida" BMT Konvensiyasini, "Yoshlarni himoyalash to’g`risida" Germaniya,
"Voyaga yetmaganlarni ommaviy axborotning salbiy ta’siridan himoyalash
to’g`risida" gi, Litva "Bolalarni sog`ligi va rivojlanishiga ziyon yetkazuvchi
axborotdan himoyalash to’g`risida" gi Rossiya qonunlarini tilga olishimiz mumkin.
Milliy
qonunchiligimizda
ham
yoshlarni
nosog`lom
axborotlardan
himoyalashning mexanizmlari mavjud. Xususan, "O’zbekiston Respublikasida
yoshlarga oid davlat siyosatining asoslari to’g`risida"gi Qonunda "O’zbekiston
Respublikasida yoshlar orasida odob-axloqni buzishga, shu jumladan, zo’ravonlikni,
hayosizlikni va shafqatsizlikni tashviqot qilishga qaratilgan har qanday xatti-harakatlar
man etilishi", "Bola huquqlarining kafolatlari to’g`risida"gi Qonunda "Pornografiya,
shafqatsizlik va zo’ravonlikni namoyish etuvchi, inson qadr-qimmatini tahqirlovchi,
bolalarga zararli ta’sir ko’rsatuvchi va huquqbuzarliklar sodir etilishiga sabab
bo’luvchi ommaviy axborot vositalaridan foydalanish, adabiyotlarni tarqatish hamda
filmlarni namoyish etish taqiqlanishi" belgilab berilgan. Axborot asri davrida
yoshlarga yopirilib kelayotgan axborotlardan foydalana olishlari, xususan, nosog`lom
axborotlardan himoyalana olishlari, kommunikatsiya vositalaridan to’g`ri foydalana
bilishlari uchun bilim va tajriba kerak bo’ladi. Aynan mana shu borada ular kattalar,
ayniqsa, ota-onalar va pedagoglarning ma’naviy-ruhiy ko’magiga muhtoj. Biz o’sib
kelayotgan yosh avlodning media savodxonligi va Internetdan foydalanish
madaniyatini yuksaltirishimiz lozim.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
263
2181-3187
Demak, xulosa qilib aytadigan bo’lsak biz farzand tarbiyasida uning yuksak
ma'naviyatli, axborot madaniyati iste'molida mustahkam ma'naviy immunitetga ega,
Vatan va milliy qadriyatlarga sadoqat ruhida hamda puxta bilim egasi qilib tarbiyalab
borishimiz lozim. Darhaqiqat, axborot makonida tahdidlar bor ekan, Milliy axborot
makonimizga chegara qo’yib bo’lmaydi. Shunday ekan, yoshlarga sog`lom axborot
muhitini yaratib, ular ma’naviy olamining daxlsizligini asrash asosiy vazifalarimizdan
biridir. Zero, yoshlar ma’naviyatiga daxldor yumushlarda beparvolikka yo’l qo’yib
bo’lmaydi.
Foydalanilgan manbalar:
1. A.Abduqodirov “Axborot texnologiyalari” Toshkent 2003 yil
2. “Ziyonet” axborot ta`lim portal.
3 . Multimediya.uz sayti
