ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
140
2181-
3187
INGLIZ VA RUS TILLARIDA OʻZLASHGAN SOʻZLAR VA
ULARNING OʻZLASHISH TAMOYILLARI
Nurjahon Abdullayeva,
TDSHU Turkshunoslik oliy maktabi
stajyor-oʻqituvchisi
+998900055788
Annotatsiya
Ushbu maqolada xalqaro tillardagi o‘zlashma so‘zlar va ularning o‘zlashish
tamoyillari atroflicha tahlil qilinadi. Xususan, xalqaro tillar hisoblanuvchi ingliz va rus
tillari leksik sathidagi o‘zlashma so‘zlar, ularning tilga kirib kelish va singish
jarayonlari tadqiq ostiga olinadi. O‘zlashmalarning ushbu tillar taraqqiyoti va
rivojlanishi borasidagi ahamiyati, ijobiy va salbiy jihatlari atroflicha misollar orqali
o‘rganiladi, tahlil qilinadi, shuningdek, til sofligini saqlash borasida ham mazkur
tillardagi tajribalar o‘rganilib, fikr va mulohazalar bildiriladi va tegishli xulosalar
olinadi.
Kalit so‘zlar:
O‘zlashma so‘zlar, tilning lug‘at sathi, muloqot fenomenlari, til sofligi, ichki va
tashqi manbalar, qarz so‘zlar, yangi realiya, muqobil so‘zlar (alternativalar), til
genofondi, tillarning irsiy va strukturaviy yaqinlik darajasi.
Bugun biz kundalik hayotimizda va odamlar bilan oʻzaro muloqotimiz jarayonida
juda koʻplab, zamonaviy fan kashfiyotlar va texnologiyalar nomlaridan foydalanamiz.
Tabiiyki, bu texnologiyalarning aksariyatini chet tili soʻzlari tashkil qiladi. Bu paytda
esa biz albatta oʻzlashma soʻzlarni qoʻllashga majbur boʻlamiz. Ma’lumki, har bir
tilning lugʻat tarkibi boyib borishining bir qancha yoʻllari mavjud. Ana shunday
yoʻllarning biri bu boshqa tillardan soʻzlar oʻzlashishidir. Bugungi kunda bu jarayonni
boshidan oʻtkazmagan, faqat ichki imkoniyatlari bilan rivojlangan til mavjud emas.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
141
2181-
3187
Ma’lum bir tilning hozirgi davr rivojida avvalo boshqa davlatlar bilan ijtimoiy-
iqtisodiy, siyosiy va madaniy aloqalar, fan-texnika taraqqiyoti asosida boshqa bir tilga
tegishli boʻlgan soʻzlar oʻzlashishi kuzatilmoqda. Har bir tilning oʻz rivojlanish tarixi
mavjud va bu jarayonda boshqa tillardan soʻzlarning kirib kelishi kuzatilgan. Mana
shunday jarayonlarda jahon tillariga yangi soʻzlarning kirib kelishi oʻsha tillarning
lugʻati tarkibi boyishidan dalolat beradi. Jahon tilshunosligida tilning lugʻat tarkibining
boyib borishining bir qancha yoʻllari mavjud.
1. Yangi soʻzlar yasalishi orqali (
Soʻz yasalishi
)
2. Boshqa tillardan soʻz kirib kelishi orqali (
oʻzlashmalar
)
3. Mavjud soʻzlarning ma’nosi oʻzgarishi orqali (
ma’no koʻchishi
)
4. Frazeologik birikmalarning yasalishi orqali (frazeologizmlar) Bundan koʻrinib
turibdiki, soʻzlarning boshqa tillardan kirib kelishi lugʻat tarkibini boyishida muhim
rol oʻynaydi. Oʻzlashmalar shunday jarayonni anglatadiki, unda soʻzlarning bir
qismlari yoki butun fraza boʻlgan soʻzlar oʻzi boshqa tildan boshqasiga koʻchib oʻtadi.
Bunday soʻzlarning tilshunoslikda uchrashi bir tomondan “muloqot fenomenlarida”,
ya’ni biron bir xalqning uzoq vaqtlar davomida til va madaniy aloqalarida koʻrinsa1
ikkinchi tomondan avlodlarning davomiy muhim iqtisodiy va madaniy guruhlarga
qarab intilishida yoki ularning hududiy chegarada ikki yoki koʻp tilligida koʻrinadi.
Ingliz tilida soʻz oʻzlashuvi xususiyati.
XV asrda ingliz tili qoʻlyozmalarida uni
boshqa bir necha tillar xususan, lotin tili, fransuz va eski skandinavian tillari bilan
aloqada boʻlganligi haqida yozilagan. Bu manbalardan soʻz qoʻshilishi bir necha
tarixiy sabablardan dalolat beradi. Rim sivilizatsiyasining katta ta’siri tufayli lotin tili
Angliyada ta’lim va din tili sifatida uzoq vaqt foydalanilgan. Eski skandinavian tili IX-
X va XI asrning birinchi yarmida mahalliy aholiga tezda singishib ketgan, shuningdek,
oʻzlari bilan ilgʻor feodalizm ya’ni yuqori ijtimoiy tizim haqidagi yangi tushunchalarni
olib kelgan mustamlakachilar tili edi.
Boshqa mustamlakachilarning tili boʻlgan fransuz tili XI asrning oʻrtalaridan XIV
asrning oxirigacha yuqori tabaqa vakillari, maktab ta’limi va rasmiy hujjatlarning
asosiy tili edi. Ingliz tilida oʻzlashma elementlarni oʻrganishda asosiy urgʻu oʻrta asrlar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
142
2181-
3187
ingliz davrida mavjud boʻlgan qoidaga asoslandi. Keyingi davrlarda oʻzlashmalar faqat
yaqin yillardagi tadqiqotlarning maqsadi boʻldi. Oʻzlashmalar oqimi uzluksiz va
davomli boʻldi. Oʻzlashmalarning eng katta miqdori fransuz tilidan kirib kelgan. Ular
ijtimoiy-siyosiy, ilmiy va madaniy hayotdagi turli sohalarni tasvirlaydi.
Oʻzlashmalarning katta qismi ilmiy va texnik atamalardir. Koʻpchilik oʻzlashma
soʻzlar odamlar oʻrtasidagi aloqalar va ularning madaniyat darajasi haqida bizga
aytadi. U shunga sabab boʻladiki, oʻzlashmalar tez-tez tarixning muhim hodisasi deb
nomlanadi. Agar biz ingliz tilidagi oʻzlashmalar roʻyxatini tekshirsak, ular ma’nosiga
qarab guruhlanadi, shunda biz Angliyaning boshqa millatlar bilan aloqasi haqida
koʻpgina qimmatli ma’lumotlarni qoʻlga kirita olamiz. Ba’zi bir oʻzlashmalar aniq
tarixiy holatlarning toʻgʻri ta’sirini tushuntirib bera olmaydi, ular yangi narsa va gʻoya
boʻla olmaydi. Masalan,
air – havo, place – joy , brave – jasur
soʻzlari fransuz tilidan
oʻzlashgan. Shuni ta’kidlash kerakki, sof lingistik xususiyatlarni ahamiyatli darajalari
bilan oʻrganilgan turli tillardan oʻzlashmani umumiy tarixiy sabablari haligacha tadqiq
qilinmoqda.
Koʻpgina oʻzlashmalar faqat tarixiy hodisaga bogʻliq emas, balki aloqa-
munosabatlarni xarakteri davomiyligi, shuningdek tillarning irsiy va strukturaviy
yaqinlik darajasiga aloqador. Tillar qanchalik yaqin va aniq boʻlsa ta’sir shunchalik
chuqur boʻladi. Ingliz tilida skandinavian va fransuz tili oʻrtasidagi ta’sirni taqqoslash
yaxshi baholangan. Eski ingliz tiliga yaqindan bogʻlangan skandinavian tillarini ta’siri
ostida ba’zi guruh soʻzlari bogʻlangan yoki bogʻlanmagan tillardan oʻzlashgan (
they,
their, them
kabi olmoshlar); bir qancha skandinavian oʻzlashmalari milliy soʻzlardan
yasalgandek tuyuladi (ularning oʻzaki bir xil boʻlganligi uchun ular oʻrtasidagi
bogʻliqlik osonlik bilan koʻrinadi), masalan,
drop - drip (scand), true - tryst (scand)
;
Ingliz tilining grammatik tuzilishining rivojlanishida skandinavian soʻzlarining ta’sir
darajasi tezlashdi.
Oʻzlashmalar tilga ikki yoʻl orqali kirib keladi: ogʻzaki nutq orqali ( odamlar
oʻrtasidagi tez aloqa orqali) va yozma nutq orqali (kitoblar orasidagi bilvosita aloqa
orqali). Ogʻzaki oʻzlashmalar asosan tarixning dastlabki davrlarida sodir boʻlgan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
143
2181-
3187
Yaqin yillarda yozma oʻzlashmalar muhim ahamiyat kasb etdi ogʻzaki oʻzlashgan
soʻzlar, odatda, qisqa boʻladi
(inch, mill, street)
va ular foydalanish jarayonida katta
oʻzgarishlarni boshidan kechirdi. Yozma oʻzlashmalar oʻzlarining talaffuzi, tovush
shakllarining ba’zi xususiyatlarini saqlab qoladi va ularning assimilatsiyasi uzoq va
qiyin jarayondir
1
.
Rus tilida soʻz oʻzlashuvi xususiyati
.
Soʻz oʻzlashtirish rus tilida juda keng tarqalgan hodisadir. Uzoq vaqtlar
mobaynida yangi hodisa va tushuncha nomlarini bildiruvchi chet soʻzlar rus tiliga kirib,
lugʻatda muhim qatlamni tashkil etib bordi. Manbalarda rus tili lugʻat tarkibidagi ilk
xorijiy soʻzlar eng qadimgi yozma yodgorliklarda qayd etilgani va yunon tiliga mansub
boʻlganligi aytiladi. Chet tillaridan qabul qilingan (oʻzlashgan) soʻzlar doimiy
ravishda adabiy matnlarda, ommaviy axborot vositalarida va turli matbuot nashrlarida
uchraydi. Shuningdek, ushbu soʻzlar zamonaviy yoshlar slengi va professional
lugʻatning ajralmas qismidir. Zamonaviy rus tilida, ba’zi olimlarning fikriga koʻra,
oʻzlashgan soʻzlarning ulushi 4% dan 22% gacha еtadi
2
.
M.A. Breiter oʻz tadqiqotida chet tillaridan olingan soʻzlarning paydo
boʻlishining quyidagi sabablarini ta’kidlab oʻtadi:
➢
rus tilida yangi tushuncha nomining yoʻqligi (yangi realiya
): спонсор,
дайджест, топ модел
va boshqalar;
➢
rus tilining kognitiv bazasida tegishli nomning yoʻqligi:
бренд, сканер,
ноутбук
va boshqalar;
➢
stilistik ta’sirni ta’minlash zaruriyati;
1
Ermetova J, Bahodirova F. “Leksikologiya fanidan o'quv uslubiy majmua” Urganch. 2014. – B. 114.
2
Дай И.
“Заимствования в современном русском языке: история появления, причины, проблемы и примеры
использования”/
https://na-journal.ru/1-2023-filologiya-lingvistika/4138-zaimstvovaniya-v-sovremennom-russkom-
yazyke-istoriya-poyavleniya-prichiny-problemy-i-primery-ispolzovaniya,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
144
2181-
3187
➢
ilgari olmoshlar yordamida ifodalangan tushuncha (konsepsiya)ni yangi chet
tilidagi soʻz bilan almashtirish:
reyting – kompaniyaning oʻziga xos turdagi
roʻyxatdagi oʻrni
3
.
L.P. Krisinning ta’kidlashicha, soʻz oʻzlashtirish bir qator tashqi va ichki
sabablarga koʻra kechadigan murakkab jarayondir. Turli xalqlar oʻrtasidagi yaqin
ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy aloqalarni olim tashqi sabab sifatida keltiradi.
L.P. Krisin tomonidan chet tildan oʻzlashgan soʻzlarning paydo boʻlishining
ichki sabablari quyidagicha izohlanadi:
➢
tushunchani yanada oydinlashtirish, ma’noviy tuslanish (semantik
ottenka)larni farqlash, tushunchaning semantik tuzilishini soddalashtirish;
➢
soʻz oluvchi tilda tuzilish jihatdan oʻxshash soʻzlarning mavjudligi;
➢
ifodalanayotgan tushunchaning boʻlinmasligi bilan belgining boʻlinmasligiga
moslashish tendensiyasi
4
.
Rus tilidagi birinchi oʻzlashmalar VIII-XII asrlarda paydo boʻlgan boʻlib,
slavyan boʻlmagan tillardan, xususan, skandinaviya (
вира, ябеда, клеймо, тиун,
варяг, кнут, каперство
), fin-ugor (
навага, салака, акула, сиг, пурга, пельмени
)
tillaridan kirgan edi. Ushbu o‘zlashmalarning aksariyati dengizchilik, baliqchilik va
savdo aloqalari, shuningdek, shimoliy xalqlarning turmushining oʻziga xos
xususiyatlari bilan bogʻliq bo‘lgan va bevosita davrning ijtimoiy-madaniy hayotini aks
ettirgan.
Oltin Oʻrda davri ta’siri rus tiliga turkiy soʻzlarning jadal ravishda kirib kelishiga
yordam berdi: xususan,
тюрьма, хан, башка, казна, караул va
h.k. so‘zlar kirib keldi.
Turkiy soʻzlarning aksariyati rus tiliga shu darajada mustahkam kirib borganki,
bugunga kunga kelib ular xorijiy so‘z sifatida qabul qilinmaydi ham hatto.
3
Брейтер, М. А. Англицизмы в русском языке: история и
перспективы.
Пособие
для
иностранных
студентов
-
русистов. Владивосток: Изд
-
во Диалог, 2011.
– C.
33.
4
Крысин
Л.П.
Лексическое
заимствование
и
калькирование
в
русском
языке
последних
десятилетий. Вопросы языкознания. 2002. № 6. –
С. 27
-34.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
145
2181-
3187
Pan-slavyan birligi davrida yunon tilidan (gresizm) soʻzlar rus tiliga faol kirib
kela boshlagan. Shunday qilib, uy-roʻzgʻor buyumlarining ba’zi nomlari:
скатерть,
фонарь, тетрадь, сахар;
diniy mazmundagi so‘zlar:
лампада, демон, икона, ангел,
епископ
va boshqalar; ayrim ilmiy atamalar:
грамматика, алфавит, философия,
математика, диалект
va boshqalar; hayvon va oʻsimliklarning nomlari:
свёкла,
фасоль, буйвол
va shu kabi boshqa so‘zlar yunon tilidan olingan. Keyinchalik yunon
tilidan olingan oʻzlashmalar, asosan, fan va sanʼat sohasida (
логика, комедия,
аналогия, хорей, психология, лексикон
va boshqalar) qoʻllanilgan
5
.
Keyingi davrlarda esa lotin so‘zlari (lotinizmlar) rus tiliga katta ta’sir ko‘rsatdi.
Lotin so‘zlarining rus tiliga kirib borishi XVII asrdan boshlab qayd etilgan. Aksariyat
lotinizmlar hayotning huquqiy, siyosiy va tibbiy sohalari bilan bog‘liq edi:
диктатура, республика, революция, конституция, зоология, медицина
va
boshqalar shular jumlasidandir.
Rus tilining leksik tarkibiga еvropa tillari ham sezilarli ta’sir ko‘rsatdi, bu
ayniqsa, XVIII asrda Pyotr I davrida sezilarli darajada bo‘ldi. Bunga sabab aynan shu
davrdan boshlab jamiyatning turli sohalarida ilm-fanning faol rivojlanganligi va
ko‘plab yangi kashfiyot va islohotlarning jadal surat olganligida edi. Bu esa o‘z
navbatida rus tilining leksik tarkibini yanada boyitishga yordam berdi. Xususan:
•
nemis tilidan olingan so‘zlar:
прейскурант, бухгалтер, агент, лагерь,
вексель, офицер, штраф
va boshqalar;
•
golland tilidan olingan so‘zlar:
флот, флаг, рейд
va boshqalar;
•
ingliz tilidan olingan so‘zlar:
мичман, шхуна, баржа, бриг
va boshqalar;
•
fransuz tilidan olingan so‘zlar:
аксессуар, жабо, вуаль, безе, пюре, майонез,
гурман, бисквит
va boshqalar;
•
italyan tilidan olingan so‘zlar:
браво, аллегро, пианино, вилла, макароны
va
boshqalar;
5
Вартоломей Т.Т. Причины возникновения иноязычных
заимствований в русском языке. Молодой ученый, 2022. №28
(423).
–
С. 199.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
146
2181-
3187
•
ispan tilidan olingan so‘zlar:
серенада, гитара, мантилья
va boshqalar.
XX asrda fan, texnika, madaniyat, iqtisodiyot va ishlab chiqarish
munosabatlariga oid xorijiy so‘zlar rus tilining leksik tarkibiga mustahkam kirdi:
анархизм, буржуазия, демократ, социалист, космонавт, губернатор,
планетарий
va boshqalar shular jumlasidandir.
XX-XXI asrlar oxirida o‘z ona tilida so‘zlashuvchilar nutqida begona tildagi
o‘zlashmalar sonining ko‘payishiga sabab bo‘luvchi qator omillar, jumladan:
mamlakatlar o‘rtasidagi savdo va madaniy aloqalarning ko‘payishi, xorijiy turizmning
gullab-yashnashi, fan va texnologiyaning jadal rivojlanishi, kino sanoati va musiqa
madaniyati ommalashishi kabi holatlar yanada jadallashdi. Bu davr juda ko‘p
professional (
printer, fayl, interfeys, dizayn, biznesmen
va boshqalar), iqtisodiy
(
супермаркет, тендер, трейдер, менеджер, билборд
va boshqalar), sport (
бейсбол,
бита, виндсёрфинг, армрестлинг
va boshqalar) atamalar. XX asrdagi barcha
o‘zlashmalarning to‘rtdan uch qismidan ko‘prog‘i anglitsizmlar va amerikanizmlardan
kelgan
6
[6, p. 305].
XXI asrda biz kompyuter texnologiyalari va Internet rivojlanishi bilan bog‘liq
yangi xorijiy tillar, shuningdek, ijtimoiy tarmoqlar:
блогер, апгрейд, логин, чат,
роуминг, хакер, таргет, гуглить, дедлайн, фейк, коуч, копирайтер
va boshqalar.
Ko‘pgina o‘zlashtirilgan so‘zlar rus tilining leksik tarkibiga uzoq va mustahkam
kirgan va shuning uchun uning so‘zlovchilari tomonidan xorijiy sifatida qabul
qilinmaydi, masalan:
враг, время, сахар, шоколад, танк, модель, кенгуру, спутник
va boshqalar. Ularning aksariyati ko‘rsatilgan tushunchalarni (yoki hodisalarni)
ifodalovchi yagona so‘zlardir. Shuni ta’kidlash kerakki, qarzga olingan so‘zlar orasida
nafaqat chet ellik sifatida qabul qilinadigan, balki ularning ma’nosi rus tilida
so‘zlashuvchilar uchun har doim ham tushunarli bo‘lmagan ko‘plab so‘zlar mavjud,
masalan:
генезис, квота, эксклюзивный, оффшор, саммит, холдинг
va boshqalar.
Ko‘p sonli xorijiy so‘zlarning rus tiliga kirib borishi ham tilshunoslar, ham ona
tilida so‘zlashuvchilarni tashvishga solmoqda. Bu nutqda o‘zlashmalarni qo‘llash har
6
Гинза Д.И. Английские заимствования в русском языке. Бюллетень науки и практики. № 4. 2017. – С. 304-307.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
147
2181-
3187
doim ham o‘rinli emasligi bilan izohlanadi. Ularning ko‘pchiligi haqiqiy so‘zlar va
iboralarni almashtiradi va keraksiz ishlatadi. Bu muammo, ayniqsa, yoshlar orasida
keskin. Yoshlar yangi xorijiy so‘zlarni tezda o‘zlashtirib olishadi va ularni kundalik
nutqda doimiy ravishda ishlatishni boshlaydilar, garchi rus tilida bu so‘zlarning
sinonimlari mavjud va bu holatlarda qarz olish mutlaqo oqlanmasa ham. Masalan,
меседж (message) – сообщение; уикенд (weekend) – выходной; кринж (cringe) –
стесняться, смущаться, испытывать неловкость, «испанский стыд»;
краш
(crush) – любимый, возлюбленный; лол (lol) – смех, смешной, ха-ха-ха, бугага;
дэнсить (dance) – танцевать; фейк (fake) – подделка, фальшивка; тренд (trend)
– тенденция, направление.
Shunday qilib, biz xorijiy so‘zlarni olish jarayoni rus tilining butun tarixiy
rivojlanishi davomida doimiy ravishda sodir bo‘lishini ko‘ramiz. So‘nggi o‘n
yilliklarda qarz olish quyidagi sohalarda faol qo‘llanilmoqda: siyosat, iqtisodiyot,
moda va ommaviy madaniyat. Xorijiy so‘zlarni ishlatganda, ona tilida so‘zlashuvchilar
nutq xatolariga yo‘l qo‘ymaslik uchun ularning leksik ma’nosi va stilistik ranglanishini
hisobga olishlari kerak. Shuni ta’kidlash kerakki, xorijiy so‘zlarni qo‘llash ona tilida
chaqirilayotgan yangi konsepsiya uchun o‘xshash bo‘lmaganda o‘rinli bo‘lishi kerak.
Ona tilining o‘ziga xosligi va sofligini saqlab qolish uchun asossiz qarz olishdan
qochish kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Ermetova J, Bahodirova F. “Leksikologiya fanidan o'quv uslubiy majmua” Urganch.
2014. – B. 114.
2.
Дай И. “Заимствования в современном русском языке: история появления,
причины, проблемы и примеры использования”/https://na-journal.ru/1-2023. – C
3.
3.
Брейтер, М. А. Англицизмы в русском языке: история и перспективы. Пособие
для иностранных студентов-русистов. Владивосток: Изд-во Диалог, 2011. – C.
33.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
148
2181-
3187
4.
Крысин Л.П. Лексическое заимствование и калькирование в русском языке
последних десятилетий. Вопросы языкознания. 2002. № 6. – С. 27-34.
5.
Вартоломей Т.Т. Причины возникновения иноязычных заимствований в
русском языке. Молодой ученый, 2022. №28 (423). – С. 199.
6.
Гинза Д.И. Английские заимствования в русском языке. Бюллетень науки и
практики. № 4. 2017. – С. 304-307.
